Jastardy qoldaý – turaqtylyq pen ornyqty damýdyń negizi

О́risi keńeıe túsken baǵdarlama

Mine, elimizde Jastar jyly aıaq­talyp keledi... Osy oraıda búgin biz Jastar jylynda jas urpaqty kótermeleý, el isine tartý, zaman talabyna saı beıim­deý baǵytynda atqarylǵan sharýa­lar­dyń birqataryna toqta­lyp ótýdi jón kórip otyrmyz.

Árıne jastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý sharalary bir jylmen ǵana shektelip qalmaıdy. Bul úzdiksiz júrgiziletin, kún tártibinen eshqashan túspeıtin óte ózekti másele retinde qala beredi...

Jastar jyly aıasynda túr­li aýqymdy jobalar qolǵa alyndy, son­daı-aq buǵan deıin qabyl­dan­ǵan osy baǵyttaǵy memle­ket­­tik baǵdarlamalar qaıta qa­­ra­lyp, olardy ilgeriletýge qa­jet­ti qar­­jy kólemi edáýir ulǵaı­tyl­dy. Máselen, aýyldyq jer­lerdi qajetti eńbek resýrs­ta­ry­men, ıaǵnı áleýmettik sala men agroónerkásiptik keshen maman­darymen qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan, dáliregi bilim berý, áleý­mettik qamsyzdandyrý, densaý­lyq saqtaý, veterınarlyq medı­sına, mádenıet jáne sport, agro­ónerkásiptik keshen salalary boıynsha mamandyǵy bar jas­tar qatysa alatyn «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasy aıasynda kóptegen ıgi is atqaryldy. Joba sheńberinde birinshi kezekte memleket tarapynan 100 AEK nemese 252,500 teńge mól­she­rinde kóterme járdemaqy tóleý túrinde jáne turǵyn úı úshin 1500 AEK nemese 3 787 500 teńge­den aspaıtyn mólsherde bıýd­jettik nesıe berý boıynsha jastarǵa aýyldyq jerlerde tı­isti áleýmettik qoldaýdy usyn­ǵanyn atap kórsetkenimiz or­yn­dy.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­li­giniń málimeti boıynsha, «Dıp­lom­men aýylǵa!» jobasyn iske asyrý kezeńinde (2009 jyldan 2018 jylǵa deıin) 60 myńnan astam mamanǵa 15,3 mlrd teńge kóleminde kóterme járdemaqy tólengen, al 27,5 myńnan astam maman kómek alǵan. Turǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa 70,6 mlrd teńge kóleminde bıýdjettik nesıe berilgen.

Aýyldyq jerlerge baǵyt­tal­ǵan mamandardyń jalpy sany­nyń ishinde bilim berý salasyna – 42745 (71,2%), densaýlyq saqtaý – 12 705 (21,2%), mádenıet – 1 604 (2,7%), sport – 863 (1,4%), áleýmettik qamsyzdandyrý – 483 (0,8%) jáne agrarlyq sektorǵa 1 665 (2,8%) adam barǵan. Sońǵy 3 jyl ishinde (2016-2018 jj.) 17,3 myń mamanǵa 7,4 mlrd teńge kóleminde járdemaqy tólense, 10 330 maman 33,3 mlrd teńge somasynda bıýdjettik nesıe alǵan.

Al 2019 jyly respýblıkalyq bıýd­jet­ten 3 908 mamanǵa bıýd­jet­­tik nesıe berý úshin 14,8 mlrd teńge bólindi. Osy jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha 3 754 adam 13 497 764,8 teńge mól­she^­rinde nesıe aldy (onyń ishinde bilim berý salasyna – 8 620 897,8 teńge, densaýlyq saqtaý salasyna – 3 172 159,2 teńge, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa – 141 257,9 teńge, mádenıet 446 578,4 teńge, sport 360 875,4 teńge, AО́K 646 158,1 teńge).

Jastar jyly aıasynda Memle­ket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, 2019 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naq­ty­­laý kezinde, kótermeleý jár­dem­aqysynyń mólsheri 70 AEK-ten (176,7 myń teńge) 100 AEK-ke (252,5 myń teńge) deıin ulǵaı­tyl­dy.

 «...Jas kelse iske!»

Qazirgi tańda elimizde 14 pen 29 jas aralyǵynda 4 mıl­lıon­ǵa jýyq jas bar. 2019 jyl­dyń ekinshi toqsanynda jas­tar ara­syn­daǵy jumyssyzdyq deń­geıi 3,7% nemese 81,1 myń adamdy qurady. Olardyń arasyn­da ekonomıkalyq belsendi sanalatyn 2 180,4 myń jastyń 96,3%-y 2 099,2 myńy jumys isteıdi. Jumyspen qamtylǵan jastardyń ishinde 1613 myńy, ıaǵnı 76,8%-y jumyskerler, al 486,2 myńy (23,2%) ózin ózi jumyspen qamtyǵandar. Eko­no­mıka salalarynda jumyspen qamtylǵandardyń basym bóligi – 388,8 myń adam (18,5%) kóter­me jáne bólshek saýdamen, tehnıka jóndeýmen aınalyssa, 253,1 myń adam (12%) aýyl sharýa­shylyǵynda, 239,7 myń adam (11,4%) bilim salasynda, óner­ká­sipte 218 myń adam (10,4%) ju­mys isteıdi. 2019 jyldyń ekin­shi toqsanyndaǵy jaǵdaı bo­ıyn­sha jumyspen qamtý organdarynda tirkelgen (176,7 myń adam) jastardyń jalpy sanynyń 35%-y nemese 62,4 myń adam jumys­syz­dar qatarynda.

Eńbek naryǵyn damytý jáne halyqtyń, onyń ishin­de jastardyń ómir súrý deń­geıin jaqsartý bo­ıynsha qo­sym­sha sharalar qabyl­daý maq­sa­tynda nátıjeli ju­mys­pen qam­týdy jáne jappaı kásip­kerlikti damytýdyń 2017–2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» mem­lekettik baǵdarlamasy sátti júzege asyrylýda. 2019 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha osy baǵdarlamaǵa qatysýshylar arasynda jastardyń úlesi 35,7%-dy qurap otyr. Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty eńbek naryǵynda suranysqa ıe kásibı daǵdylar men biliktilikter alýdyń tıimdi júıesin qurýǵa arnalǵan. Son­daı-aq «Tegin tehnıkalyq jáne kásiptik bilim» jobasy iske asyrylýda, sonyń arqasynda 9 nemese 11-synyptan keıin oqýyn jal­ǵas­tyra almaǵan mektep túlekteri alǵashqy jumysshy mamandyǵy boıynsha aqysyz oqýǵa múmkindik aldy.Sonymen qatar halyqty qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý úshin eńbek naryǵynda suranysqa ıe mamandyqtar bo­ıynsha qysqa merzimdi kásiptik oqytý kýrstary (6 aıǵa deıin) uıymdastyryldy. 2019 jyldyń 1 qyrkúıegindegi esep boıynsha 11,7 myń adam kolledjder men «Atameken» UKP-nyń oqý orta­lyq­tarynda qosymsha daǵdy­lar men biliktilikter alý úshin qysqa merzimdi kýrstarǵa jiberildi.

Baǵdarlamanyń ekinshi arnasy «Atameken» UKP-nyń «Bastaý-Bıznes» jobasy men mıkrokredıt boıynsha kásipkerlikke oqytý arqyly jappaı kásipkerlikti damy­týǵa baǵyttalǵan. 2018 jyldan bastap jańa bıznes ıdeıalardy ilgeri­letýdi kózdeıtin jańa qural 100 AEK-ke deıin memlekettik grant túrinde usynyldy. Bıyl bul soma az qamtylǵan kóp balaly otbasylardan, múgedekter men jas­tardan turatyn baǵdarlama qatysýshylary úshin 200 AEK-ke deıin kóbeıtildi.

Baǵdarlamanyń úshinshi ba­ǵyty ishki qozǵalysty jáne ju­mys­qa ornalasýdy qoldaýdy kóz­deı­di. El aımaqtarynda kadr tapshylyǵyn azaıtý maq­sa­tyn­da 2019 jyldyń 8 aıynda eńbek kúshi artyq aımaqtardan 181 jas kóshi­rildi, olardyń 144-i jumysqa orna­lastyryldy. Sonymen qatar Baǵ­darlama eńbek kúshi artyq óńir­lerden kelgen jastarǵa jo­ǵa­­­ry jáne tehnıkalyq jáne ká­sip­tik bilim berýge jáne jumys kúshi jetispeıtin aımaqtarǵa ju­mysqa ornalastyrýǵa baǵyt­tal­ǵan «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» («Serpin») jobasymen tolyqtyryldy. Bul eńbek kúshi jetispeıtin aýdandar men aýyldyq eldimekenderdi jas bilikti mamandarmen qamtamasyz etýge, kelýshilerdiń jańa jerde ornalasýyna, sonyń ishinde oqytý, jumyspen qamtý, baspana jáne balabaqshalar men kelgen balalardyń mektepterge ornalasýyna kómektesedi.

Jalpy alǵanda, 2019 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha Baǵdarlama sheńberinde 144 myńnan astam jas óz deńgeıinde memlekettik qoldaý sharalarymen qamtyldy, olardyń ishinde 86,5%-y, ıaǵnı 124,6 myńy jumyspen qamtyldy.

Sondaı-aq Baǵdarlama aıasynda, ásirese halyqtyń áleýmettik álsiz toptary úshin áleýmettik jumys oryndary, jastar praktıkasy jáne qoǵamdyq qyzmet uıymdastyryldy, olarǵa 2019 jyldyń 8 aıynda shamamen 54,8 myń adam jiberildi.

Jastar jyly aıasynda «Jas­tar – el tiregi» baǵdarlamasy iske qosyldy. Baǵdarlamaǵa 3 jyl ishinde 1 mln jasty tartý kózdelip otyr. Osy joba aıasynda jumyspen qamtý máselelerin sheshý, bilim berý sapasyn arttyrý jáne jastar kásipkerligin damy­tý maqsatynda eki joba jos­par­lanǵan: «Jas maman» jáne «Jas kásipker».

Búgingi kúni «Jas kásipker» jobasy negizinde «Bastaý-Bıznes» jobasy boıynsha oqýǵa 18,9 myń adam jiberildi, 17,9 myń jas oqýyn aıaqtady, 14,5 myń adam bıznes-jobalaryn qorǵady. Bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasa bermek.

 Tıimdi joba. Naqty qadam

«Jas maman» jobasy Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń 2019 jylǵy 23 qań­tarda Jastar jylynyń ashy­lý saltanatynda bergen buı­ryǵyna sáıkes ázirlendi. Úki­met­tiń qaýlysymen «Eńbek» baǵ­­­darlamasy aıasyndaǵy «Jas ma­­man» jobasynyń operatory bolyp «Kásipqor» Holdıng» KeAQ bekitildi. «Jas maman» jo­ba­synyń maqsaty – 180 tanymal kolledj ben 20 ýnıversıtetti 100 qajetti mamandyq boıynsha modernızasııalaý jáne bilikti mamandar daıarlaýdyń halyqaralyq tájirıbesin engizý.

Jobanyń nátıjeleri bo­ıyn­sha bilim berý uıymdary ult­­tyq jáne halyqaralyq deń­geı­de talap etiletin maman­dar­dy daıarlaýǵa qajetti zama­na­ýı qondyrǵylarmen ja­raq­tan­­dyrylady, olar ma­man­dyqtar boıynsha aımaq­tar­da quzyretti orta­lyq­ta­ryna aı­nalmaq. Sonymen qatar jo­ba sheńberinde WorldSkills (ju­mys­shy mamandyqtarynyń már­te­besin arttyrý jáne sheber­lik daǵ­dylaryn damytýdy dit­teı­tin ha­lyqaralyq kom­mer­sııa­lyq emes qozǵalys) chempıo­nattaryna qaty­sýshylar úshin trenıngter ótkiziledi.

Búgingi tańda múddeli memle­ket­tik organdardyń, «Atameken» UKP jáne jumys berýshilerdiń salalyq qaýymdastyqtarynyń qatysýymen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan komıssııa qurylǵan, Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıs­tr­li­giniń qatysýymen suranysqa ıe 100 qyzmet kórsetý jáne ón­diristik mamandyqtar/kásip­ter anyqtalǵan. Buǵan qosa, «Kás­ip­qor» KeAQ negizinde «Jas maman» jobasyna qatysatyn kolledjder men ýnıversıtetterdi tańdaýdyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý úshin aq­parattyq júıe jasaldy. «Atameken» ǵylymı-óndiristik kásipor­nymen birlese otyryp, jab­dyqtardyń tizimi túzildi. Jo­ba sheńberinde eńbek resýrs­taryn jáne qysqartylǵan kadr­lardy qaıta daıarlaý, eńbek na­ryǵynda tanymal maman­dyq­tar boıynsha bilikti kadr­lar­dy daıarlaý «100/200» qaǵı­da­ty negizinde júzege asyrylady. «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» jobasy boıynsha tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý, qys­qa mer­zim­di kásiptik oqytý baǵy­tynda uıymdastyrý jáne qarjy­lan­dyrý erejesi bekitildi.

Osy arada aıta keteıik, El­basy 2019 jyldyń 23 qań­ta­rynda Úkimetke 100/200 qa­ǵı­daty boıynsha «Jas maman» baǵdarlamasyn ázirleýdi tap­syr­ǵan-dy. Sonyń aıasynda 200 jańǵyrtylǵan oqý orny bazasynda eń qajet ındýstrııaldy-servıstik 100 mamandyq boıynsha mama­ndar daıarlaý kózdeledi. Úsh jylǵa josparlanǵan baǵdarlama aıasyn­da ındýstrııaldyq ári qyz­met kórsetý salasyna qajetti 200 myń jasty oqytyp shyǵý qaras­ty­rylyp otyr. Aınalyp kel­gende bul el ekonomıkasyn shıkizatqa táýeldi bolýdan aryl­týǵa ári jas býyndy zaman kóshiniń aldyńǵy shebine shy­ǵa­rýǵa múmkindik bermek.

«Jas maman» jobasy aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men oblystar, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qala­la­rynyń ákim­dik­te­ri arasynda ynty­maqtastyq tý­raly memorandým jobasy ja­sal­dy.

Qaǵıdalardyń 99-tarmaǵyna sáıkes oblystyq, qalalyq teh­nı­ka­lyq jáne kásibı bilim (TjKB) uıymdary men jabdyqtaryn tańdaý boıynsha óńirlik komıssııalar jumys isteıdi. О́tinim­der men qujattardy TjKB uıym­da­rynan bilim salasyndaǵy jergi­lik­ti atqarýshy organdar, al joǵa­ry oqý oryndarynan operator qabyldaıdy. Osy jyldyń 1-17 qazan aralyǵynda óńirlik komıssııalar TjKB uıymdarynyń ótinishterin jınady. Kolledjder qazirgi tańda irikteýden ótýde. Al 25 qazanǵa deıin ýnıversıtetterden ótinishter qabyldandy. Osy jyldyń sońyna deıin tańdalǵan mamandyqtar boıynsha mamandar daıarlaıtyn kolledjder men ýnıversıtetterdi irikteýdi aıaq­taý jáne satyp alynǵan jabdyq­tar­dyń tizimin jasaý josparlanýda. Kolledjder men ýnıversıtetterge jabdyqtar satyp alý 2020 jyly bastalady.

 Aqparattyq-túsindirý jumystary basymdyqqa ıe

Taǵy bir aıta keter jaıt, jas­tar­dyń áleýmettik belsendiligi men azamattyq jaýapkershiligin art­tyrý maqsatynda tıisti mı­nıs­tr­lik «Jas jumysshylar qaýymdastyǵy» QB-men birlesip, jergilikti ortany jáne jergilikti qaýymdastyqtardy (qalalar men aýyldar deńgeıinde) damytýǵa baǵyttalǵan jergilikti jastar bastamalaryn qoldaý jobasyn bastady. Joba jastardyń ómir­lik, áleýmettik daǵdylaryn damy­tý­ǵa, olardy áleýmettik prosesterge, áleýmettik toptarǵa ıntegrasııalaýǵa, jastar men jas­tar uıymdarynyń jergilikti qaýym­dastyqtardyń ómirine qatys­ýyn arttyrýǵa jáne t.b. baǵyt­talǵan. Osy maqsatta ár oblysta, qalada jáne aýylda joba­nyń áleýetti qatysýshylary ara­synda aqparattyq-túsindirý ju­mys­tary júrgizildi.

Jashome.org saıtynda JasA! jobasy boıynsha arnaıy beınerolık qazaq jáne orys tilderinde jasalyp, BAQ-ta, teledıdarda jáne áleýmettik jelilerde jarııalandy. 2019 jyldyń 10-20 shildesi araly­ǵyn­da buqara­lyq aqparat qu­ral­darynda jáne áleýmettik jeli­lerde 20-dan astam jarııalanymdar ornalas­tyryldy. Joba boıynsha 10 000 danaǵa arnalǵan dızaınerlik broshıýralar basylyp shyǵaryldy. Joba týraly jáne aımaqtaǵy jastardy konkýrstyq irikteý boıynsha kezdesýler jáne «Joba týraly ashyq esik kúnderi» ótkizildi. Kezdesýler aımaqtyq jastar resýrstyq ortalyqtary, kolledjder, ýnıversıtetter jáne t.b. bazasynda ótti.

Jashome.org saıtyndaǵy aqpa­rattyq-nasıhattaý ju­mys­tarynyń nátıjeleri boıyn­sha jobaǵa qatysý úshin jastar men jumysshylardyń ótinish­terin onlaın qabyldaý uıym­das­tyryldy. Oǵan qatysýǵa volonterler, jastar uıymdary, shyǵarmashylyq toptar men jas­tar, ásirese aýyldyq jerlerden qyz-jigitter shaqyrylady. Nátıjesinde konkýrstyq komıssııa barlyq aımaqtardan áleýetti qatysýshylardy iriktedi. Res­mı emes bilim salasyndaǵy ha­lyqaralyq jáne ulttyq sarapshylar 3 trenıngten tura­tyn oqý baǵdarlamalaryn (jas jumysshylarǵa arnalǵan nus­qaý­lyq) ázirledi jáne taratty. Mundaǵy maqsat – jastardyń damýyna yqpal etý; jastar bas­tamalaryn ilgeriletý. Oqytý baǵdarlamalary brıtandyq jáne Belarýs jastarynyń jobasyna negizdelgen. Osy bilim berý is-sharalarynyń nátıjesinde qatysýshylar shaǵyn toptar qurdy, qalalyq jáne shyǵar­ma­shy­lyq áleýmettik jobalardy daıyndady jáne olardy júzege asyrýdy bastady. Bilim granttary aıasynda jastardyń bastamalaryna tálimgerlik qoldaý kórse­ti­ledi. Nátıjesinde 5-7 adam­nan turatyn shaǵyn toptar quryldy, olar grant ala alady.

Qoryta aıtqanda, Jastar jy­lynda atqarylǵan jumystar óte aýqymdy. Degenmen, olar arqy­ly qoǵamdaǵy jastar máse­le­si túbegeıli sheshimin tabady dep aıtpaımyz, biraq bul júzege asy­rylǵan sharalar jas býyndy qoldaý isin ilgeriletip qana qoı­maı, aldaǵy ýaqytta jas urpaq­ty qoldaý, kótermeleý tur­ǵy­­syndaǵy ıgi qadamdarǵa keńi­nen jol ashatynyna senimimiz mol.