KONTR-ADMIRAL KOMRATOV

Ashylmaǵan araldar Bul maqalany jazýǵa eń alǵash qozǵaý salyp, túrtki bolǵan Qyzylorda qalasynyń turǵyny Kárim Esmurzınniń redaksııaǵa joldaǵan haty edi. Osydan bir jyl buryn bizge kelgen onyń úshbý sálemi: “Saıyn atty ulym bar. Segizinshi synypta oqıdy. Bolashaqtaǵy armany – teńizshi bolý, – dep bastalypty. – Balamnyń talabyn qoldap, oǵan kómektesý úshin atalmysh salanyń arǵy-bergi tarıhy týraly kitaptardy izdep júrip oqyp, olardaǵy derekterdi ulyma aıtyp beremin. Kóz jetkizgen bir nársem, bizdiń Qazaq eliniń patshalyq jáne keńestik kezeńderindegi ómir súrgen áskerı qolbasshylar arasynda eshbir qandasymyz joǵary dárejeli teńiz ofıserleri laýazymyna qol jetkize almaǵan eken. Bul tek elimizdiń táýelsizdigi kezinde ǵana múmkin bolypty. Oǵan “Batys” óńirlik áskeriniń qolbasshysy, kontr-admıral Komratovty aıtar edik. О́kinishke qaraı, aty-jóni men qyzmetin baspasóz betterindegi resmı habarlardan ushyratyp qalǵanymyz bolmasa, bul azamattyń ómirbaıa­nyn tolyq bilmeımiz. Sondyqtan gazetterińizge osy aǵamyz jóninde maqala jazsańyzdar degen ótinishim bar”. Bolashaq teńizshi ul ákesiniń bul oıyn hatty oqyp otyrǵanda, sóz joq, quptaǵanbyz. Onyń osyndaı ıdeıany aıtqanyna qatty rıza bolǵanbyz. Sóıtkenbiz de oǵan kontr-admıral Komratov jóninde mindetti túrde materıal jarııalaıtynymyzdy aıtyp, tómendegideı mazmunda jaýap hat ta jazyp jibergenbiz. Ol: “Ulty basqa demesek, buǵan deıin Qazaqstannan Lev Anatolevıch Vladımırskıı degen bir jerlesimiz osyndaı dárejege qol jetkizgen. 1903 jyly Gýrevte ómirge kelip, sonda oqyp-erjet­ken soń Orta Azııa memlekettik ýnıver­sıtetiniń áskerı fakýltetin bitirgen bul kisi M.V.Frýnze atyndaǵy joǵary áskerı-teńiz ýchılıshesine túsken. Uly Otan soǵysy jylda­rynda Qara teńiz áskerı flotyna qolbas­shylyq etip, kontr-admıral keıin admıral ataǵyn alǵan. L.A.Vla­dımırskııdiń qyzmet barysynda tutynǵan keıbir zattary qazir Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde tur”, – degen sóılemder edi. Sodan arada úsh aıdaı ýaqyt ótken. Bir kúni Aqtaýǵa eki kúndik issaparmen barýdyń sáti túse qaldy. Ondaǵy “Kaspıı teńizi men onyń jaǵa­laýyndaǵy ekologııalyq ahýal” atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysyp bolǵan soń birden osyndaǵy “Batys” óńirlik ásker­iniń shtaby úıine tarttyq. Oıymyz – mundaǵy kontr-admıral Komratovqa jolyǵyp, Qyzyl­ordadan redaksııaǵa kelgen álgi hat ıesiniń óti­ni­shin oryndaý. О́kinishke qaraı, izdegen ada­mymyz ornynda bolmaı shyqty. “Ratmır Álim­hanuly Astanadaǵy Qorǵanys mınıstrli­ginen kelgen áskerı ınspeksııamen júr. Olar Kaspıı jaǵalaýyndaǵy flotılııa jumysyn baqylap qaıtpaqshy”, – dedi qolbasshynyń adıýtanty. “Sonda ol kisi búgin kelmeı me?” “Any­ǵyn aıta almaımyn”. “Ne­ge?” “Sebebi, ıns­peksııa múshe­le­riniń marshrý­ty Kaspıı akvatorııasynyń biz jaq­taǵy jaǵalaýyn tolyq qamtyp qaıtýǵa ar­nal­ǵan. Bul myna sheti Túrkimenstandaǵy Qara­buǵaz ben ana jaǵy Reseıdegi Astrahanǵa deıingi teńiz ústimen ushyp baqylap qaıtý degen sóz”. Muny estigen soń biz ishteı qynjylǵan kúıde tereń bir kúrsindik te qolymyzdaǵy saǵatymyzǵa qaradyq. Qımyl-qozǵalysymyzdy qalt jibermeı qadaǵalap turǵan qolbasshy adıýtanty: “Munda qansha merzimge kelip edińizder?” – dedi ózin naq bir kináli adamdaı sezingen keıippen: “9 saǵattaı ýaqytymyz bar. Keshki 8-de charterlik reıspen ketemiz”. “Múmkin kelip qalýy da... Jalpy me­nen bir habar kútińizder”, –dedi ol ekiushty jaý­ap qatyp. Sóıtti de bizdiń kóńilimizdi aýlaǵandaı bolyp: “Al oǵan deıin sizder myna papkadaǵy kserokóshirmemen tanysyńyzdar. Bul Ratmır Álimhanulynyń ómiri men qyzmetine qatysty qujattar. Sodan soń... Iá, sodan soń men siz­der­ge osy Aqtaýdaǵy áskerı-teńiz ınstıtý­tynyń bastyǵy, I rangaly kapıtan Marat Tólekbaevqa jolyǵyp, áńgimelesýge keńes berer edim. О́ıtkeni ol kisi bizdiń qolbasshynyń jaqyn dosy. KSRO kezinde ekeýi Kamchatkada 6 jyl birge bolǵan ad­am­dar. Sondyqtan Mákeń bizdiń Ratmır Ál­im­han­uly týraly qyzyq áńgimeler aıtyp berýi múmkin”. Adıýtanttyń myna sózine biz eleń ete tústik. Sóıttik te oǵan rahmetimizdi aıtyp, az-kem ýa­qyt­tan soń ol megzegen áskerı-teńiz ınstı­tý­ty­na qaraı bet aldyq. Jolshybaı máshıne ishin­de papkany da aldymyzǵa ashyp qoıyp, bolashaq keıipkerimizdiń ómirimen tanysyp kelemiz. An­ke­talyq derekterge qaraǵanda Rat­mır Komratov 1951 jyly Jambyl qalasynda ómirge kelipti. Ákesi Álimhan 1912 jylǵy eken. 1932-1936 jyl­dary Tashkenttegi jáne Tam­bovtaǵy atty ásker ýchılıshesin bitiripti. Sodan soń eki jyl boıy aq fındermen aradaǵy soǵysqa qatysyp, ataqty Mannergeım bekinisin alýda onyń vzvody úlken erlik kórsetedi. 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵanda Álekeń áli elge qaıtpaǵan edi. Tórt jyl boıǵy ot keshýde úsh ret jara­lanyp, Jeńis kúnin 3-shi Ýkraına maıdanynyń áskerlerimen birge Drezden qala­synda qarsy alady. Sodan keıin 1945 jylǵy tamyzda Qıyr Shyǵysqa attanyp, Japonııanyń Kvantýn ar­mııa­syn talqandaýǵa qatysady da jeti jyl ishin­degi úsh soǵysta keýdesine eki jaýyngerlik Qyzyl tý, Otan soǵysy jáne Qyzyl juldyz ordenderi men “Erligi úshin” medalin qadap elge oralady. Álimhan aǵa beıbit ómirdegi eńbeginde de ózi­niń tártipti, tııanaqty, adal qasıetimen erek­shelene bilipti. Oǵan ol kisiniń 10 jyl Jambyl qalalyq qurylys basqarmasynyń bas­tyǵy, 12 jyl osy qalalyq atqarý komı­tetiniń tóraǵasy qyzmetin abyroımen atqaryp, qurmetpen zeı­net­ke shyqqandyǵy anyq dálel. Al keıipkerimizdiń anasy Roza Nyǵmetol­laqyzy pedagog eken. 45 jyl boıy mektepte sabaq berip, úsh balany tárbıelep ósiripti. Olar: 1948 jyly ómirge kelgen Rýslan, 1951 jyly týǵan Ratmır jáne 1953 jylǵy Rogdaı eken. Bereke-birligi mol otbasyny qalyp­tastyryp, kópke úlgi bolǵan áke men ana baýyr eti – balalarynyń azamat atan­ǵandaryn kózderimen kórip, kóńilderi jaılanǵan. Sóıtip baryp, otaǵasy Álekeń 1986, al analary Roza 2000 jyly baqılyqqa attanypty. Mine, osy abzal jandardyń ortanshy uly Rat­mırge keler bolsaq, ol ózi týyp-ósken Jam­byl qalasynyń A.S.Pýshkın atyndaǵy № 8 orta mektebin úzdik baǵamen bitiredi. Sóıtedi de Sevas­to­poldegi áskerı-teńiz ýchılıshesine oqýǵa túsedi. 1973 jyly bul bilim ornynan ıadrolyq-ener­ge­tı­kalyq reaktorlarmen jumys isteý maman­dy­ǵyn alyp shyqqan leıtenant Ratmır Komratov Qyzyl týly Tynyq muhıty áskerı-teńiz flotyna jiberiledi. Sondaǵy Kamchatka túbegi men Kýrıl araldarynda 9 jyl bolady. Bul osynda qyzmet isteıtinder ómirleriniń kóp bóligi sý astynda ótetin qupııasy mol qaterli jumys edi. Týǵaly muhıt turmaq teńiz ne kól kórmegen qa­zaq ulany atalmysh áskerı qyzmet barysyn­daǵy qıyndyqtardyń bárine kóngen. Tózgen. Sóıtip óziniń sózge ermeıtin adal, eshkimdi qııa­nat­qa qımaıtyn ádil qasıetterimen adamgershiligi mol azamat ekenin dáleldep shyqqan. Osyndaı ereksheliginiń arqasynda Ratmır Álimhanuly 27 jasynda atomdyq raketalyq-ıadrolyq súńgýir qaıyqtyń top jetekshisi, 30-ynda dıvızıon komandıri bolady. 1982 jyly ortalyqtyń suratýy boıynsha Qyzyl týly Tynyq muhıty áskerı-teńiz flotynyń basshylyǵy ony óte jaqsy minezdememen KSRO Qorǵanys mınıs­trliginiń qaramaǵyna jiberedi. Munda ol 6 jylǵa jýyq odaqtaǵy áskerı maqsatqa negiz­delgen qupııa kásiporyndardyń ókili bolady. Osydan keıin 1988-1990 jyldary Lenıngradtaǵy admıral M.G.Kýznesov atyndaǵy áskerı-teńiz akademııa­synda oqıdy. Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanyn 1991 jylǵy 18 jeltoqsanda Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Oral qalasyndaǵy áskerı kásiporyndaryn aralap kórýge kelgen komıssııa quramynda júrip estigen Ratmır Komratov respýblıka Úkimetine elge oralǵysy keletinin aıtyp hat jazady. Osy ótinish negizinde ony 1992 jyly mamyrda elimizdiń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, general-polkovnık S.Q.Nur­ma­ǵambetov qabyldaıdy. Saǵadat Qojahmet­uly­men aradaǵy bolǵan sol kezdesýden keıin bizdiń keıipkerimiz Qazaqstannyń batys óńirinde endi-endi qolǵa alynyp, jańadan qurylǵaly jatqan respýb­lıka áskerı-teńiz bazasynyń komandıri re­tinde Aqtaýǵa attanady. Munda ol taban aýdarmaı 6 jyl jumys isteıdi. Aq ter, kók ter bolyp eńbektengen sondaǵy san túrli isterdiń nátıjesinde aldymen Kaspııdiń bizdiń el jaq bóligin kúzetetin teńiz jaǵalaýy patrýldik qyzmeti, bertin kele sý aıdynyna shyǵatyn flotılııa, sodan keıin baryp áskerı-teńiz floty ómirge keledi. Munymen bir mezette ol Aqtaýdaǵy áskerı-teńiz ınstıtýtyn ashýdyń negizin qalap, soǵan alǵysharttar jasap úlgeredi. Mine, az ǵana, tipten az ýaqyt ishinde osyndaı jan­qııarlyq eńbegi men keremet uıymdasty­rýshylyq qabileti úshin Elbasymyz 1998 jyly óziniń Jarlyǵymen Ratmır Álimhanuly Komratovqa kontr-admıral ataǵyn berip, res­pýblıka Áskerı-teńiz kúshteriniń qolbasshysy etip taǵaıyndaıdy. Adıýtant jigittiń bergen papkasyndaǵy málimetterden joǵarydaǵydaı jáıtterge kóz jetkizip bola bergenimizde, júrgizýshimiz áskerı-teńiz ınstıtýtynyń ǵımaratyna kelip qalǵanymyzdy aıtty. Sodan az ýaqyt ótken soń biz osy joǵary oqý ornynyń bastyǵy, I rangaly kapıtan Marat Tólekbaevtyń aldynda otyrdyq. ­– Ratmır Álimhanulymen men alǵash ret 1977 jyly Kamchatkada tanysqan edim, – dep bastady kelgen sharýamyzdyń mán-jaıyn bilgen soń ol kisi. – Sonda Rybache degen býhta bar bolatyn. Jaǵalaýy toly yǵy-jyǵy poselke úıleri. Biz qyzmet etetin 8-shi súńgýir qaıyqtar dıvızııasy saparǵa osy jerden attanyp, osynda qaıta oralatyn. Tapsyrma, ıaǵnı, sý astyndaǵy joryq 3-4 aıǵa sozylýshy edi. Árbir áskerı kemede 120-130 adamǵa deıin bolatyn. 400 metr tereńdikte júzetinbiz. Mine, sondaı bir kezekti alys sapardan oralyp, jaǵalaýǵa jaqyndaǵan kezimiz edi. Qasymda súńgýir qaıyqta birge qyzmet isteıtin jalǵyz qazaq jigiti, óskemendik Arnaýyt Muqataev degen joldasym bar. Ekeýmiz lıýk ashyla sa­lysymen taza aýa jutý úshin trapty tarpyldata basyp jaǵaǵa umtylǵa­ny­myz­da, kútip turǵan jurttyń ishinen leıtenant shenindegi qaratory jigitti kórip qaldyq. Qı­my­ly óte tez eken. Batyl basyp keldi de: “Ta­tar­syń ba, kimsiń?” – dedi maǵan tike qarap. “Qa­zaq­pyn, – dedim oǵan. – Túrkistan qala­sy­nan­myn”. “Men de qazaqpyn. Jambyldanmyn”. Mine, Ratmırmen eń alǵash osylaı ta­nysqan edim. Joldastyq qarym-qatynasymyz ben dostyǵymyz sol kezdesýden bastaý aldy desem esh qatelespeımin. Kamchatkada, árıne, onymen jubymyz jazylmaı, udaıy birge júrip turdyq dep ótirik aıta almaımyn. О́ıtkeni, áskerı qyzmet baby oǵan kóp múmkindik bere qoımady. Soǵan baılanysty bir-birimizdi sırek kóretinbiz. Nege deseńiz, ol da, men de 8-shi dıvızııadaǵy eki úlken “RPKSN” (raketno pod­vodnyı kreıser strategıcheskogo nazna­chenııa) dep atalatyn kemede boldyq. Ondaǵy jumys tártibiniń eshkim bilmeıtin qupııa­lyǵynyń jaýapkershiligin bylaı qoıǵanda, atqaratyn qyzmetimiz óte aýyr edi. Vahtaǵa tańǵy saǵat 6-da turyp, smenany túngi 12-de bir-aq ótkizip beretinbiz. Ár kreıserde 16 ballıstıkalyq raketadan boldy. Sony kirpik qaqpaı kúzetý kerek. Ortalyqtan dabyl kelip tússe bárine de daıyn turýǵa tıis edik. 1982 jyly Ratmır Máskeýge ketti de kóp ýaqyt boıy habarlasa almaı, bir-birimizden kóz jazyp qaldyq. Tek, 1992 jyly kezdeısoq jaǵ­daıda, respýblıka Qorǵanys mınıstri S.Q.Nur­maǵambetovtiń qabyldaý bólmesinde ushyrasyp qalmasymyz bar ma?! Osy kútpegen kezdesýde ekeýmiz shurqyraı tabysyp, ile-shala ol da, men de atalmysh vedomstvo basshysynan jańa ári jaýapty qyzmet atqarýǵa buıryq alyp shyqtyq. Bul taǵdyr degenińizdi qoısaıshy... Ratmır Álimhanulymen úshinshi ret jol túıistirgen tusymyz 2003 jyly osy Aqtaýda boldy. Ol kezde sizderdiń keıipkerińiz mundaǵy Batys áskerı okrýginiń qolbasshysy eken. Al men elimizde tuńǵysh ret ashylǵan áskerı-teńiz ınstıtýtynyń bastyǵy mindetin atqarýǵa kelgen edim. Sodan beri birgemiz. Aqtaýdyń 13-shi shaǵyn aýdanyndaǵy 23-shi úıde qatar turyp jatyrmyz. Áýletimiz osynda ósip-ónýde. Al ózimiz qaderı-halimizshe táýelsiz elimizdiń ás­kerı-teńiz kúshterin damytýǵa úles qosýdamyz. Mákeń joǵarydaǵy sózderdi aıtty da bir­aýyq únsiz qaldy. Biz osy sátti paıdalanyp ol kisige dosy týraly onyń boıynda taǵy qandaı úlgi tutatyn qasıetter bar ekenin surap úlgerdik. – Ol meıirban, aqkóńil jigit, – dedi saýa­lymyzǵa ile jaýap qatqan áńgime ıesi. – Qazaq­ta “batyr – ańǵal” degen sóz bar emes pe. Rat­mır dál sonyń ózi. Muny onyń alyp dene bitimi, keıbir qıyn is kezdesse taısaqtamaı, birden bas-kóz joq qoıyp ketetin júrektiligi, jasy jer ortasyna jetse de jas balaǵa tán ańqaý, sengish kóńili anyq dáleldeıdi ǵoı dep oılaımyn. Sodan soń.., ıá sodan soń otyz jyl­daı orys ortasynda júrse de ol qazaqylyǵynan aıyrylmaǵan adam. Olaı deıtinim, 1998 jyly Ratmırdiń inisi Rogdaı, 2000 jyly anasy Roza qaıtys bolǵanda naǵyz jón biletin musylman balasy ekenin kórsetti. Eline baryp kelisimen osy Aqtaýdaǵy kórshi-kólemdi jınap quran oqytty. Duǵa jasady. Qarapaıym da salmaqty qalpynan aınymaı jınalǵandarǵa tálim-tárbıelik áńgimeler aıtty. Muny ata balasyna laıyq kórgendik belgisi dep bilgen jón. – Sózimdi Ratmırdiń kóp eshkim bilmeıtin bir ereksheligin aıtýmen aıaqtaıyn, – dedi Má­keń jótkirinip qoıyp. – Onyń óleń jazatyny bar. Orys tilinde. Dosymyzdyń bul ónerine Shymkenttegi 2-shi Búkilarmııalyq keńeste kóz jetkizip tánti bolǵanbyz. Sol jıynda ol Elbasy týraly mynadaı óleń joldaryn oqyp, zaldy dúr silkindirgeni bar: “Bogom dannyı lıýdıam nashım, Syn naroda Nýrsýltan. V trýdnyı chas straný vozglavıl, Sýverennyı Kazahstan. Bylo trýdno Soıýz rasspalsıa, Poterıalıs svıazı vse, Ekonomıka ýpalo, Dengı stalı ne v sene. I nıkto togda ne dýmal, Pre­zı­dentom daje stat. Ochen trýdno togda bylo, Vsıý straný rýkah derjat. I v poslanıı narodý, Ver­te mne skazalı by, Chto zadýmal to ıspol­nıý, Iа derjý slovo svoı. My vam verım, vy prı­mer nam, Kak rabotat, kak slýjıt. Dorojıt svoım narodom, ı narod ves svoı lıýbıt”. ... Aqtaýǵa barǵan issapardan Astanaǵa qaıtyp oralǵan soń bir aı ótkende jańa oqı­ǵa­nyń kýási boldyq. Kontr-admıral Ratmır Ál­im­hanuly Komratov elordaǵa Qorǵanys mı­nıs­triniń orynbasary bop keldi. “Bul kisimen endi anyq kezdesetin shyǵarmyz. Sóz joq, osy joly júzdesetinimiz anyq”, – dep oıla­ǵanbyz sol sátte. Biraq báribir bolmady. Birde: “Jumysqa endi ǵana kirisip jatyrmyn. Kele salyp suhbat bergenim uıat shyǵar. Ýaqyt ótsin. Sonda áń­gi­melesermiz”, – dedi Ratmır Álim­hanuly tele­fon­men sypaıy ǵana. Ekinshisinde: “Issaparǵa ketti. Mınıstrlikke jarty aıdan keıin bir-aq oralady”, – dedi kómekshisi. Úshinshi retki óti­nishimizge: “Mine, mine... Sizdi endi qabyldaıdy. Eskertilip aıtylǵan. Kútińiz”, – degen jaýap aldyq Qorǵanys mınıstrliginiń baspasóz qyzmetinen. О́stip júrgende... Iá... Osy­dan eki apta ýaqyt buryn bolýy kerek, kontr-admıral Komratov jasynyń kelýine baılanysty áskerı jarǵydaǵy tártippen otstavkaǵa shyǵypty. “Jaqsy boldy! Áńgimelesýge endi ýaqyty bolatyn shyǵar”, dedik joǵarydaǵy habardy estigende biz. Iá, onymen endi suhbattasýǵa bolady. Qalǵan sózdi sodan keıin aıtyp, jazarmyz. Qazirshe osyǵan qanaǵat ete turaıyq, qurmetti oqyrman. Janbolat ÁLIHANULY (Aýpbaev), Jolaman BOShALAQ. ASTANA.