• 25 Maýsym, 2013

Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń buıryǵy №93

340 ret

kórsetildi

19 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń buıryǵy №93

Seısenbi, 25 maýsym 2013 1:07

2013 jylǵy 2 mamyr, Astana qalasy

Memlekettik muraǵattardaǵy eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý talaptaryn bekitý týraly

Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 21 tamyzdaǵy № 721 qaýlysymen bekitilgen Tıisti ýákiletti organdardyń eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý salasyndaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaý erejesiniń 9-tarmaǵyna sáıkes buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Memlekettik muraǵattardaǵy eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý talaptary bekitilsin.

Seısenbi, 25 maýsym 2013 1:07

2013 jylǵy 2 mamyr, Astana qalasy

Memlekettik muraǵattardaǵy eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý talaptaryn bekitý týraly

2. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Aqparat jáne muraǵat komıteti:
1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýden ótýin jáne onyń resmı jarııalanýyn;
2) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda ornalastrýyn qamtamasyz etsin.
3. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen bastap kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.

Mınıstr M.QUL-MUHAMMED.

Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń
2013 jylǵy 2 mamyrdaǵy № 93 buıryǵymen bekitilgen

Memlekettik muraǵattardaǵy eńbek qaýipsizdigi
jáne eńbekti qorǵaý talaptary

1. Jalpy talaptar
1. Memlekettik muraǵattardaǵy eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý talaptary (budan ári – Talaptar) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 21 tamyzdaǵy № 721 qaýlysymen bekitilgen Tıisti ýákiletti organdardyń eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý salasyndaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaý erejesiniń 9-tarmaǵyna sáıkes ázirlengen.
2. Memlekettik muraǵat qyzmetkerleriniń eńbek qyzmeti barysynda olardyń ómiri men densaýlyǵynyń saqtalýyna baǵyttalǵan tártibi, prosedýrasy jáne normasy osy Talaptarda belgilengen, myna bólimder boıynsha:
1) eńbek qaýipsizdigi:
jumys bastalýy aldynda;
jumys barysy ýaqytynda;
apattyq jaǵdaıda;
jumys aıaqtalýy boıynsha;
2) sonymen qatar qaýipsizdikti qamtamasyz etý:
qural-jabdyqtar men óndiristik úı jaılarda;
jumys ornyń uıymdastyrý men óndiristik qural-jabdyqtardy ornalastyrýda;
muraǵat qujattaryn tasymaldaý men saqtaý ádisterinde;
eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý suraqtary boıynsha memlekettik muraǵat qyzmetkerleriniń bilimin tekserý men kásiptik irikteýde;
qorǵanysh quraldaryn qoldanýda;
turmys-óndiristik úı jaılaryndaǵy sanıtarlyq normasynda.
3. Osy Talaptarda qoldanylatyn uǵymdardyń maǵynasy, 2007 jylǵy 15 mamyrdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek kodeksinde qabyldanǵan.
4. Jumys barysy ýaqytynda basshy jáne onyń orynbasarlary memlekettik muraǵattarda eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý jóninde jumystaryn uıymdastyrýyn qamtamasyz etedi, kelesi is-sharalaryna sáıkes:
1) qyzmetkerler óziniń laýazymdyq mindetterin óndiristik qural-jabdyqtarynda oryndaý kezinde qaýipsizdikti jáne memlekettik muraǵat ǵımaratyn tıisti túde ustalýyn qamtamasyz etý, sonymen qatar memlekettik muraǵatynyń qural-jabdyqtary men óndiristik jaılaryna eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý boıynsha monıtorıng júrgizedi;
2) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 5 jeltoqsandaǵy № 1457 qaýlysymen bekitilgen, О́ndiristik nysandaryn eńbek jaǵdaıy boıynsha merzimdik mindetti túrde attestasııalaý erejesine sáıkes jumys jaǵdaılary boıynsha óndiristik obektilerin attestasııalaý ótkizýdi uıymdastyrady, sonyń qorytyndysy boıynsha densaýlyqqa zııandy jáne kaýipti yqpaldardy joıý sharalaryn júzege asyrady;
3) memlekettik muraǵat ǵımaratynda apatty jaǵdaılardyn damýyn jáne qyzmetkerlerine zııandy yqpal túsirý faktorlaryn boldyrmaý úshin is sharalar qabyldaıdy;
4) qyzmetkerlerdi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 25 qańtaryndaǵy № 166 qaýlysymen bekitilgen Mindetti túrde medısınalyq tekserýden ótýkizý erejesine sáıkes merzimdik (eńbektik qyzmet aǵymynda) jáne aldyn ala (jumysqa qabyldaný kezinde) medısınalyq tekserýden ótkizýdi qamtamasyz etýdi jáne kásiptik aýrýǵa shaldyǵý bergileri tanylǵan kezinde is-sharalar qabyldaıdy;
5) arnaıy uıymdarmen órt qaýipsizdigi júıesin, jeldetý jáne salqyndatý júıesin, qorǵaý júıesin jáne jylý júıelerin tıisti tehnıkalyq qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etý, sonymen qatar memlekettik muraǵat qyzmetkerlerin órt qaýipsizdigi boıynsha nusqaý ótkizedi.

2. Jumys bastalýy aldyndaǵy eńbek qaýipsizdigi
5. Jumys bastalýy aldynda memlekettik muraǵat qyzmetkeri ózinin jumys ornyn qarap shyǵady jáne jumys qural jabdyqtarynyń durystyǵyn tekseredi.
6. Árbir qyzmetker, qural-jabdyqtyń isten shyqqan jaǵdaıynda, isten shyqqan qural-jabdyqty tez arada jalpy jeliden ajyratý sharalaryn qabyldaıdy jáne osy jaǵdaı týraly óziniń tikeleı basshysyna habarlaıdy, al ol joq kezde – memlekettik muraǵattyń birinshi basshysyna.

3. Jumys barysy ýaqytyndaǵy eńbek qaýipsizdigi
7. Eńbek qyzmeti barysynda qyzmetkerlerdiń ómirin, densaýlyǵyn jáne eńbekke jaramdylyǵy saqtalýyna baǵyttalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, sanıtarly-gıgıenalyq, uıymdastyrý-tehnıkalyq jáne aldyn ala emdeý sharalary jumys barysy ýaqytynda memlekettik muraǵattarda eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý joldarymen qamtamasyz etedi.
8. Jumys barysy ýaqytynda ishki eńbek tártibiniń erejesin saqtaý.
9. Elektr quraldarymen jáne uıymdastyrý tehnıkasymen (jeke kompıýterler, prınterler, skanerler, kóshirme apparattary, fakstar, turmystyq elektr quraldary, jaryq quraldary) jumys kezinde qyzmetker avtomatty túrde sóndirgishterdiń jáne elektr saqtandyrǵyshtardyń durystyǵyn, sondaı-aq elektr symdarynyń, elektr quraldarynyń, sóndirgishterdiń, shtepseldik rozetkalardyń, shamdardyń patrondarynyń jáne shyraqdandardyń oqshaýlyǵyn tekseredi.

4. Apattyq jaǵdaıdaǵy eńbek qaýipsizdigi
10. Tutanǵan nemese órt bolǵan jaǵdaıda memlekettik muraǵat qyzmetkerleri dereý jumysty toqtatady, jeke kompıýterdi, elektr quraldaryn, jumys jabdyqtaryn sóndiredi, órtke qarsy qyzmettiń qyzmetkerlerin shaqyrady jáne memlekettik muraǵattyń basshysyna habarlaıdy.
11. Jazataıym oqıǵa oryn alǵan jaǵdaıda dereý dáriger shaqyrylyp jáne zardap (zaqym) shekken qyzmetkerge birinshi mıdısınalyq kómek kórsetý boıynsha sharalardy qabyldaý kerek.
12. Memlekettik muraǵattardyń ár qabatynda ońaı, qol jetetin, kórnekti jerde birinshi medısınalyq kómek kórsetýge arnalǵan aptechkasy ornalasqan.
13. Qyzmetkerlermen óndiristik úı jaılarda jazataıym oqıǵa bolǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy № 1339 qaýlysymen bekitilgen, Áleýmettik járdemaqy taǵaıyndaý jáne tóleý, sondaı-aq onyń mólsherin aıqyndaý erejesine sáıkes áleýmettik járdemaqy taǵaıyndalýy jáne tólenýi tıis.
14. Ár memlekettik muraǵatta basshymen bekitilgen órtke qarsy rettemelengen tártibi bar, qosýlarmen:
jumys kúni aıaqtalǵan soń úı jaılardy jabý jáne qarap shyǵý;
qyzmetkerlerdiń órt shyqqan kezindegi áreketi jáne elektr qural-jabdyqtaryn toqtan ajyratý;
qujattardy joıý.

5. Jumys aıaqtalýy boıynsha eńbek qaýipsizdigi
15. Jumys aıaqtalǵan soń elektr qurylǵylary men uıymdastyrý tehnıkasy qýatsyzdandyrylady jáne sóndiriledi (derbes kompıýter, prınter, skaner, kóshirgish apparattary, fakster, turmystyq elektr qurylǵylary, jaryq berý quraldary), sonymen qatar jumys qural-jabdyqtary.
16. Aýysym jumysy kezinde qyzmetker jumys ornyn jumys kúıinde tapsyrady.

6. Qural-jabdyqtar men óndiristik úı jaılarda
qaýipsizdikti qamtamasyz etý
17. Memlekettik muraǵat arnaıy salynǵan nemese muraǵattyq qujattardy saqtaýǵa yńǵaıly ǵımaratta nemese órtke qatysy bar nysandardan (munaı saqtaıtyn oryn, benzokolonkalar, avtoturaqtar, garajdar) jáne óndiristik nysandarynan alys turǵan ǵımarat jaılarynda ornalasady. Turǵyn úı qurlystary memlekettik muraǵat ǵımaratynyń sanıtarlyq qorǵaý zonasynan 50 metrden kem emes ara qashyqtyqta ornalasýy qajet.
18. Memlekettik muraǵat ǵımaratynyń kire berisine ótý jáne kiris joldaryna erkin ótý múmkindigin qamtamasyz etý qajet. Syrttaǵy órt satysyna, qosymsha esikke jáne órt qural-jabdyǵyna erkin ótýdi qamtamasyz etý tıis, sonymen qatar keshki ýaqytta jaryqtandyrý qajet.
19. Memlekettik muraǵat ǵımaratynda kelesi fýnksıonaldy tobta úı jaılar eskerilgen:
ákimshilik-sharýashylyq (jumys bólmeleri, muraǵat qoımasy, oqý jáne kórme zaldary, zerthanalar, demalys jáne qyzmetkerlerge medısınalyq qyzmet kórsetý bólmeleri) sıpattamada;
tehnıka turmystyq sıpattamada.
20. Silkiný, terbelis jáne shýdyn paıda bolýyna sebepker, osy jeldetý kameralary, sorǵysh, jylý qural-jabdyqtarymen jabdyqtalǵan tehnıka turmystyq sapattamadaǵy jaılardyn ústi men astyna, kórshiles ákimshilik-sharýashylyq úı jaılaryn ornalastyrýǵa bolmaıdy.
21. Memlekettik muraǵatynyń aýmaǵy jaılastyrylǵan, tazalyqta ustalynady jáne júıeli túrde qoqystan tazartylady. Qystygúni ýaqytyly qar men muzdan tazartylydy jáne qummen nemese shlakpen sebiledi.
22. Ortalyq sýmen jabdyqtaý júıesinen memlekettik muraǵat ǵımaraty sharýashylyq aýyz sýymen, sanıtarly-gıgıenalyq, tehnıkalyq jáne órtke qarsy qajettilik esebinde sýyq jáne ystyq sýmen qamtamasyz etiledi.
23. Memlekettik muraǵattyn kanalızasııa júıesi qalalyq jáne aýdandyq ortalyq kanalızasııa júıesine qosylady.
24. Memlekettik muraǵat ǵımaratyn jylytý úshin býmen, sýmen jáne ystyq aýamen jylytý júıeleri qoldanysqa usynylady. Sýmen jylytý júıesinin qoldaný temperatýrasy 100S artyq emes, býmen jylytý júıesinin temperatýrasy 100S artyq emes, ystyq aýamen jylytý júıesi 45-70S deıin. Memlekettik muraǵattyn jylytý júıesi qalalyq, aýdandyq ortalyq jylytý júıesine qosylady.
25. Memlekettik muraǵat ǵımaraty ornalasqan aýdanda, aýa atmosferasyndaǵy zııandy qospalar táýlik boıyndaǵy ortasha shoǵyrlanýy kelesi sanıtarlyq normasynan aspaý tıis:
0,1 mg/m3 – kúkirt qyshqyly;
0,05 mg/m3- kúkirt oksıdi;
0,085 mg/m3 – azot oksıdi;
0,03 mg/m3- hlor;
0,008 mg/m3-kúkirtsýtegisi.
26. Barlyq óndiristik úı jaılary men muraǵat qoımalary bastapqy órt sóndirý quraldarymen jabdyqtalady.

7. Jumys ornyn uıymdastyrý men óndiristik
qural-jabdyqtardy ornalastyrýda qaýipsizdikti qamtamasyz etý
27. Ár qyzmetker úshin ornalastyrý norma boıynsha úı jaılardyn jalpy kóleminen 7,5 kv. metr jumys jaıy bólinýi qajet.
28. Normatıvti temperatýra-ylǵaldylyq rejımi: temperatýra 17-19S, aýanyń salystyrmaly ylǵaldylyǵy 50-55% mólsherinde súıemeldeý úshin muraǵat qoımasy men memlekettik muraǵat úı jaılarynda aýany jeldetý jáne salqyndatý júıelerimen jabdyqtalýy tıis.
29. Memlekettik muraǵat úı jaılary men muraǵat qoımalary jyljymaly jáne turaqty metaldy sórelermen jabdyqtalǵan, sonymen qatar muraǵat qoımalarynda ottan saqtaıtyn qospalarmen óndelgen, turaqty aǵash sórelerin qoldanýǵa bolady. Sóre shkaftar men seıfterdi, metalldy shkaftardy arnaıy jabdyqtar nemese qajettilik esebinde qoldanýǵa bolady. Muraǵat qoımalarynda tutaný boldyrmaý maqsatynda, muraǵat qujattaryn saqtaýǵa arnalǵan sórelerdi jylý kózderine taıaz ornalastyrýǵa ruqsat berilmeıdi.
30. Memlekettik muraǵat qoımalarynda turaqty sóreler men shkaftardyń ornalastyrylýy kelesi normatıvke sáıkes bolýy qajet:
sóreler qatarynyń araqashyqtyǵy (basty ótý joly) – 120 sm kem emes;
sórelerdin ara qashyqtyqtary (ótý joly) – 75 sm kem emes;
ǵımarattyń syrtqy qabyrǵasy men sóreler paralleldi qabyrǵalar – 75 sm kem emes.
31. Eger muraǵat qujatary men qajetti qural-jabdyqtardy qol kúshimen ornyn aýystyrýǵa, onyn kólemi, salmaǵy nemese nysany múmkindik bermese, memlekettik muraǵat ǵımaratynda lıft quraljabdyqtary ornatylǵan bolýy qajet.
8. Muraǵat qujattaryn tasymaldaý jáne saqtaý
ádisterinde qaýipsizdikti qamtamasyz etý
32. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 1604 qaýlysymen bekitilgen, Ulttyq muraǵat qorynyń qujattaryn, basqa da muraǵat qujattaryn memlekettik jáne arnaýly memlekettik muraǵattardyń tolyqtyrýy, saqtaýy, esepke alýy men paıdalanýy qaǵıdalaryndaǵy 120-tarmaǵyna sáıkes uzaq saqtaýdaǵy ártúrli jetkizgishtegi qujattardyń temperatýralyq-ylǵaldylyǵynyń parametrleri qoldanylady.
33. Memlekettik muraǵat qoımasynda tabıǵı nemese jasandy túrde aýany jeldetý múmkindigi bolý kerek, ol erikti aýa aınalymyn qamtamasyz etedi, jelmen qaqtyrylmaǵan turaqty ishki ahýal aımaǵynyn qalyptasýyn boldyrmaıdy.
34. Aýdan, qala kóleminde (qonystaný jeri) muraǵat qujattaryn qosa bara jatqan memlekettik muraǵat qyzmetkeri úshin qaýipsiz, otyratyn orny bar jabyq avtokóliginde jetkizý júrgiziledi.
35. Júkti tıeý jáne túsirý jumystary arnaıy aýmaqta ústi tegistelgen jáne turaqty jerde oryndalady.
36. Salmaǵy 20 kılogrammnan kópteý júkti 3 metrden astam joǵaryǵa kóterý,tıeý jáne túsirý jumystary úshin mehanıkalyq tásili bolýy mindetti.
37. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 28 qazandaǵy № 1220 qaýlisimen bekitilgen «Jasy on segizge tolmaǵan qyzmetkerlerdiń eńbegin paıdalanýǵa tyıym salynatyn jumystardyń tizimin, jasy on segizge tolmaǵan qyzmetkerler tasymaldaıtyn jáne qozǵaıtyn júktiń shekti normalaryn jáne áıelderdiń eńbegin paıdalanýǵa tyıym salynatyn jumystardyń tizimin, áıelderdiń júkti qolmen kóterýiniń jáne alyp júrýiniń shekti normalaryna» sáıkes qolmen aýyr salmaqty kóterýge jáne oryn aýystyrýǵa ruqsat etiletin shekti júk normasy quraıdy:
basqa jumyspen (saǵatyna 2 retke deıin) kezektestirip aýyr salmaqty kóterýge jáne oryn aýystyrýǵa (bir ret) er adamdarǵa 30 kılogramǵa deıin;
basqa jumyspen (saǵatyna 2 retke deıin) kezektestirip aýyr salmaqty kóterýge jáne oryn aýystyrýǵa (bir ret) áıelderge 10 kılogramǵa deıin;
jumys kún barysynda aýyr salmaqty kóterýge jáne oryn aýystyrýǵa (bir ret) er adamdarǵa 15 kılogramǵa deıin;
jumys kún barysynda aýyr salmaqty kóterýge jáne oryn aýystyrýǵa (bir ret) áıelderge 7 kılogramǵa deıin;
38. Muraǵat ishinde muraǵat qujattarynyń ornyn aýystyrý úshin jyljymaly arbalar jáne basqa da tasý quraldary paıdalanylady:
bir saǵat ishinde 1-5 metrge deıingi araqashyqtyqta júktin ornyn aýystyrý úshin er adamdar 40-60 kılogramm;
bir saǵat ishinde 1-5 metrge deıingi araqashyqtyqta júktin ornyn aýystyrý úshin áıelder 20-40 kılogramm;
39. Osy belgilengen normalardan asatyn júkterdi tasmaldaýǵa, jyljytýǵa jáne ornyn aýystyrýǵa tyıym salynady.

9. Eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý suraqtary boıynsha memlekettik muraǵat qyzmetkerlerinin bilimin tekserý men kásiptik irikteýde qaýipsizdikti qamtamasyz etý
40. Árbir memlekettik muraǵattar osy Talaptarǵa sáıkes jáne memlekettik muraǵat basshysymen bekitilgen, tehnıkalyq qaýipsizdik jáne eńbekti qorǵaý týraly nuskaýlyq ázirlenýi qajet.
41. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 1400 «Azamattyq qyzmetshilergi, memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen ustalatyn uıymdardyń qyzmetkerlerine, qazynalyq kásiporyndardyń qyzmetkerlerine eńbekaqy tóleý júıesi týraly» qaýlysyna sáıkes muraǵattyq mekemelerdiń shtattyq kestesinde kásibı ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmet qarastyrylady.
42. Muraǵattyq mekemeniń ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmetimen jumys isteıtin elektr symdaryna, elektr jelilerine qyzmet kórsetedi jáne olardy jedel aýystyryp qosýdy, jóndeýdi, qurastyrýdy jáne daıyndaýdy júzege asyrady.
43. Jabdyqtardy jóndegende jáne qyzmet kórsetkende dánekerleıtin aspapty jáne qýattylyǵy 42 Volttan joǵary emes elektr shamyn paıdalaný qajet.

10. Qorǵanysh quraldaryn qoldanýda qaýipsizdikti qamtamasyz etý
44. Zııandy hımıkalyq quraldarmen jumys isteıtin memlekettik muraǵat qyzmetkerleri arnaıy kıimdermen, arnaıy aıaq-kıimmen jáne jekelik qorǵanysh quraldarymen qamtamasyz etiledi.
45. Memlekettik muraǵattyń óndiristik úı jaılarynda sanıtarlyq normalardy saqtap turý úshin ákimshilik-sharýashylyq qyzmetkerleri barlyq qajetti sanıtarly-gıgıenalyq quraldarymen qamtamasyz etedi.

11. Turmys-óndiristik úı jaılaryndaǵy sanıtarlyq
normasynda qaýipsizdikti qamtamasyz etý
46. Memlekettik muraǵat qoımalarynda ylǵaldy túrde jınastyrý jáne jarty jylda bir ret sóreler, shkaftar, saqtaý quraldaryn (korabtar, muqabalar, qaptamalar) shań sorǵyshpen shańsyzdandyrýdy júrgizý qajet. Sonymen qatar tómengi bólimdegi óndiristik jaılardyn edenderin, plıntýstaryn, tereze aldaryn zararsyzdandyrǵysh (formalın – 2%, katamın – 5%) sý eritindisimen súrtiledi.
47. Sanıtarlyq jáne gıgıenalyq sharalaryn saqtaı otyryp, kelip túsken muraǵat qujattaryn arnaıy úı jaılardaǵy sorǵysh shkaftaryn paıdalanýymen shańsyzdandyrylady.
48. О́ndiristik úı jaılary men muraǵat qoımasynda dezınfeksııa, dezınseksııa, deratızasııa júrgizilýi, muraǵat qujattary men muraǵat qoımalarynda bıologııalyq zııankesterdi joıýmen birge bıoqorǵan, bıologııalyq aldyn ala saqtandyrý sharalary bolyp tabylady.
49. Basty jınastyrý óndiristik úı jaılardyn tóbeleri men qabyrǵalaryn, terezelerin shań tozańnan tazartý aıyna bir ret júrgiziledi.

Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2013 jylǵy 6 maýsymda Normatıvtik quqyqtyq kelisimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №8499 bolyp engizildi.