Atalǵan maqalanyń avtory retinde sol bir kólemdi zertteýdiń mazmunyna qysqasha toqtala keteıin. Gazet shejiresinde buryn-sońdy atalmaǵan, ensıklopedııaǵa enbegen, esimi beımálim, beınesi belgisiz adamdy «Egemen Qazaqstannyń» tuńǵysh redaktory dep mártebeleý úshin arhıv qujattary men tarıhı derekterge júgindik. Alǵashqy qazaq úkimetiniń úlgisi bolǵan Orda qalasynda shyǵa bastaǵan ult urandy «Durystyq joly» gazetinde, «Muǵalim» jýrnalynda qalam ushtaǵan Haleldiń 1919 jyldyń 17 jeltoqsanynda Orynborda birinshi nómiri shyqqan «Ushqyn» izashary bolǵany keıinnen tabylǵan ómirbaıandyq derekteri arqyly kúmánsiz dáleldendi. Osy oraıda óz qolymen jazylǵan anketasyndaǵy: «Qazaq ólkesin basqarý jónindegi revolıýsııalyq komıtetiniń organy «Ushqynnyń» redaktory boldym» degen málimetten keıin Esenbaevty eleýsiz qaldyra almas edik. Sol maqalada redaksııalyq alqa músheleri arasynan H.Esenbaevtyń ujym jetekshiligi retinde alǵa shyǵarýdy ǵana maqsat etip, jeke ómirine qatysty maǵynaly málimetterdi keıinge qaldyra turǵanbyz. Gazettiń odan bergi belesti mereıtoılarynda Bernııaz Kúleevti, Muhtar Áýezovti, Júsipbek pen Beıimbetti kóshbasshylar qataryna qoıýǵa oraı izdenisterge bet buryp, Haleldiń ómirbaıanyna kesheýildeý oralyp otyrmyz.
«Ushqynnyń» shejiresin tyńnan bastaıtyn málimetterge alǵash den qoıǵyzǵan Batys Qazaqstan oblystyq arhıvinen tabylǵan derekter edi. «Keńestik maman qyzmetkerlerdi esepke alý jóninde Halel Muhametjanuly Esenbaevtyń anketasy» delinetin 7 bettik qujat (312-qor, 2-tizimdeme, 24-is, 1-baılam) tulǵa týraly birshama málimetke qanyqtyrdy. 1923 jyldyń 22 sáýirinde toltyrylǵan jeke saýalnamada Haleldiń 1892 jyly týyp, Orynbordaǵy Qusaıyn medresesin támamdaǵan muǵalim ekendigi jazylypty. 1919 jyldyń 21 aqpanynan RK(b)P múshesi. Anketanyń ataý joldary men suraqtary ortalyqtyń qatań tártibine saı naqty jaýaptar talap etetinin ári árbir málimet Haleldiń óz qolymen toltyrylǵanyn eskersek, ómirbaıanynan qandaı da múlt ketýi múmkin emes eken.
Ásirese, «Mamandyq» taraýyndaǵy biz úshin mańyzdy 9-suraqqa jaýabynda ol 1923 jyly: «Rabotal chl. redkollegıı org. Býkgýbıspolkoma «Kırgızskaıa pravda», «Dýrýstýk joly», jýrnala «Mýgalım», redaktorom organa Kırkraı Revkoma «Ýshkýn» – v 1918 ı 1919 godah, org. Býkgýbkoma «Enbek», perevel na kırgızskıı ıazyk Konstıtýsııý RSFSR ı t.p.» dep jazady.
Zer salyp qaıta oqydyq. Birinshiden, bókeılik alǵashqy úsh basylymdy aıtqanda Halel «redaksııalyq alqanyń múshesi boldym» deıdi de, «Qazaq ólkesin basqarý jónindegi revolıýsııalyq komıtetiniń organy «Ushqynnyń» redaktory boldym» degendi jekelep anyq jazypty. Ekinshiden, atalǵan basylymdarda onyń 1918 jáne 1919 jyldary jumys istegeni aıtylyp tur. Budan H.Esenbaevtyń «Ushqynnyń» alǵashqy nómirlerin shyǵarýǵa basshylyq jasaǵany kórinedi.
Arhıv derekterinen Haleldiń 1920 jyldyń 20 sáýirinen bastap Talovka ýezdik atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵanyn jáne sol jyly Qazaq ASSR-iniń tuńǵysh Quryltaı sezine delegat bolyp saılanǵan kezde qaıtadan Bókeı gýbernııalyq komıtetiniń úgit-nasıhat jáne baspasóz bóliminiń meńgerýshisi qyzmetinde júrgenin kórýge bolady. Atalǵan qujat Haleldiń 1914-1917 jyldary muǵalim bolǵanyn, orys tilin jetik biletinin, otbasynda alty adam – anasy, inisi, úsh qaryndasy, áıeli bar ekendigin, Bókeı gýbernııasyn, burynǵy Oral oblysynyń Aqtóbe jáne Temir ýezderin jaqsy biletinin naqtylaı túsedi.
Alaıda, esimi urpaq sanasynan umytylǵan, «Egemen Qazaqstan» gazetinde 78 jylda qyzmet istegender tizimine jýrnalıster, korrektorlar, máshińke basýshylar túgel jazylǵanda, aty-jóni enbeı kelgen adamdy «Ushqynnyń» tuńǵysh redaktory retinde tanytý úshin dáleldi qujattar izdeı tústik. Oral arhıvinen 1919 jyldyń qazan aıynda Kazrevkom músheleri Ahmet Baıtursynuly, Seıitqalı Meńdeshev, Muhamedııar Tuńǵashın, Fabdolhákim Bókeıhanov, Shafhat Bekmuhamedov, Alma Orazbaeva qatysqan Qazaq úkimetiniń gazetin shyǵarý jónindegi májilistiń hattamasy tabyldy. Hattamadan oǵan qatysqan basqa da adamdardyń aty-jónin oqımyz: «Kırg. Kr. komıssarıat po voennym delam: pomoshnık polıtprosvetýpravlenııa A.Meneshev ı polıtkomıssar eskadrona prı Kırvoenkomıssarıate t.Ýtegenov agıtatory-organızatory, prıbyvshıe ız Moskvy.
Predstavıtelı Býkeevskogo oblastnogo otdela Nar. obr. t.t. Isenbaev ı Begalıev I.
Predsedatelem sobranııa ızbran tov. A.Baıtýrsýnov, prı sekretare tov. Menesheva».
Iаǵnı, gazet shyǵarý jaıyn talqylaǵan májiliske Máskeýden kelgen úgitshiler, baspa bóliminiń qyzmetkerleri jáne Bókeı oblystyq aǵartý bóliminiń ókilderi Halel Esenbaev pen Esmuhamed Begalıev qatysqan. Sońǵy ekeýiniń májilis hattamasynda basqalardan bólek jeke jolmen jazylýy qaralyp otyrǵan máselege erekshe qatysty adamdar ekenin ańǵartady. Ahań men Ámirǵalı túzgen jınalys qaýlysy: «Po obmene mnenııamı edınoglasno postanovleno: nemedlenno vypýstıt ofıs. organ Kırg. Rev. Komıteta pod nazvanıem «Ýshkýn», t.e. «Iskra». Prı chem dlıa ýpravlenııa gazetnym delom ızbıraetsıa redaks. kollegııa ız sledýıýshıh tovarısheı, 5 lıs: Halıla Isenbaeva, Ishmýhameda Begalıeva, Tamımdara Safıeva, Amırgalı Menesheva, Bernııaza Kýlıeva. Koeı porýchıt nemedlenno prıstýpıt k ızdanııý gazety» dep mindetteıdi.
Bes adamdyq redkollegııanyń tiziminde birinshi turýy da alǵashqy nómirlerinde «Shyǵarýshy-jazýshylar quramasy» dep qol qoıǵan redkollegııaǵa jetekshilik jasaǵan, ıaǵnı, redaktory bolǵan H.Esenbaev dep aıtýǵa bir negiz. Redaktorlyqqa partııa múshesi, ysylǵan jýrnalıst, Konstıtýsııany qazaqshaǵa aýdarǵan saýatty adamdy tańdap qoıý da sol kezdiń talabyna saı kelip tur.
Shyǵarýshylar quramyna kirgen bes adamnyń Bernııaz aqynnan basqa tórteýi burynǵy bókeılik «Durystyq jolynda» birge qyzmet istegen áriptester. Májiliske shaqyrylǵandar tiziminde joq Támımdar Safıevtiń syrttaı engizilýin Halel Esenbaevtyń aıtýymen dep túsinemiz. Buǵan deıin gazet ardageri M.Eshmuhambetovtiń esteligine júginip, «Ushqynnyń» tuńǵysh redaktory boldy dep kelgen Támımdar Safıevtiń ómirbaıanyn qosa zerttegen edik. Arhıvtegi tirkeý kartochkalary, anketalary boıynsha onyń jumys orny: «redkollegııa prı Kırvoenrevkome», qyzmeti: «chlen redkollegıı». Al ony qyzmetke usyna alatyn («spesıalısta mojet rekomendovat»): H.Esenbaev ekeni de elenetin derek.
Bókeı gýbkomynyń suraqsha paraǵyn toltyrǵanda Támımdar: «Kakýıý sovetskýıý rabotý ıspolnıalı, gde ı kogda» degen suraqqa: «po narodnomý obrazovanııý v Ýrde, rabotal v redaksıı v Ýrde ı v Orenbýrge» dep jaýap jazǵan. Orynborda degeni – «Ushqyndaǵy» qyzmeti. Anketada ashyq aıtylmaǵan soń, Támımdar redaksııalyq alqaǵa Halelden keıin jetekshilik etti dep qana qaldyrǵanbyz. Arada 22 jyl ótkende, «Egemen Qazaqstannyń» 100 jyldyǵy qarsańynda zertteýshi Qazbek Quttymuratuly bul saýalǵa tolyq jaýap beretin qundy maqala jarııalady.
Ǵasyrlyq jylnamasyn jazǵan basylymǵa sol jyldary basshylyq jasaǵan T.Safıev, Á.Baıdildın, S.Seıfýllın, S.Sádýaqasov, T.Rysqulov, O.Isaev, B.Maılın, F.Toǵjanov, F.Músirepov syndy belgili tulǵalar edi. Solardyń qataryna Halel Esenbaevty qosqan izdenisimiz jaıyn qysqasha baıan ettik.
«Ushqynnyń» alǵashqy nómirine qanat qaqtyrǵan adamnyń ómirbaıany, áýlettegi, qıly taǵdyry týraly buryn aıtylmaǵan tyń derekterdi alǵa tartaıyq. Ári oqyrmandy maqalaǵa taqyryp etip qoıǵan áýlettik mártebeniń syryna qanyqtyra ketkimiz keledi. Haleldiń qaıratkerlik kelbeti sonaý XIX ǵasyrdyń alǵashqy kezeńinen bastap ultyna shapaǵaty tıgen bir úrim-butaqtyń ónegesimen qalyptasqan eken.
Keıinge kóz salsaq, tarıhy tereń, tulǵalary tuǵyrly Bókeı ordasy óziniń qurylǵanyna júz jyl tolýyn taǵylymdy bir bastamamen baıandy etipti. 1901 jyly Bókeı ordasynan Reseı astanasyna qazaq depýtasııasy attandy. Quramynda ýnıversıtet bilimdi, ǵylym kandıdaty laýazymdy Baqtygereı Qulmanov, Bókeı hannyń nemeresi, Táýke sultannyń uly – Nurmuhamed Bókeıhanov, ordadaǵy dáýletti tekten taraıtyn Ibragım Tanashev bar qazaq ókildigin II Nıkolaı patsha qabyldaıdy. Baqtygereıdiń keıinnen Dýma múshesi, Alash kósemderiniń biri bolǵany tarıhtan aıan. Ibragım – Alashtyń arysy Ýálıthan Tanashevtiń aǵaıyny. Nurmuhamed – Qurmanǵazy orkestrin qurýǵa tikeleı atsalysqan ataqty kúıshi Mahambet Bókeıhanovtyń ákesi. Úsheýi de patsha aldynda qazaq atynan sóıleýge qaı jaǵynan da laıyqty tulǵalar. Al elshilik toptyń tórtinshi múshesi Muhamedjan Esenbaev bolatyn.
Osy arada «Ushqynnyń» alǵashqy redaktorynyń aty-jónin – Halel Muhamedjanuly Esenbaev dep tolyq jazyp qoıalyq!
Peterbýrgke baratyn adamdardy iriktegende tańdaýdyń biri Muhamedjanǵa túsýi tegin emes. Ultyna oqý-bilimge jol ashqan Jáńgir hannyń isine adal jurty ordanyń ǵasyrlyq belesin oqýdaǵy qazaq jastaryna erikti túrde qarajat jınaýmen atap ótken bolatyn. Astrahan gýbernatory Gazenkampf Peterbýrgke joldaǵan hatyn: «Po jelanııý kırgız ısprashıvaıý razreshenııa oznamenovat etot den torjestvennym prazdnıkom ı sobranıem dobrovolnyh pojertvovanıı na stıpendıı kırgızov, obýchaıýshıhsıa v ýnıversıtetah, gımnazııah, realnyh ýchılıshah» dep bastaǵan eken. «Bókeı ordasynyń qurylǵanyna júz jyl tolýyna oraı Peterbýrgke baratyn adamdar tizimin joldaýdy paryzym sanaımyn» depti gýbernator odan ári. Baratyndardyń biri – Muhamedjan Esenbaev.
Qazaq jastarynyń joǵary bilim alýyna atsalysyp, óz tusynyń ozyq oıly adamy bolǵan Muhamedjannyń uly Halel qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Qaztalov aýdanyndaǵy Aǵashúı aýylynda 1892 jyly dúnıege kelgen. Orynbordaǵy Qusaıyn medresesine túsip, muǵalim mamandyǵyn aldy. 1913 jyly aýylǵa kelip, otyz bala jınap óz úıinen mektep ashyp aqysyz oqytýǵa kiristi. Bul bastamaǵa ákesi Muhamedjannyń yqpaly boldy. Elge syıly azamattyń shapaǵatyn aýyldastary:
Muqataı – jomart kisi el aǵasy,
Bar onyń segiz-toǵyz ul balasy,
Ishinde oqyǵany Halel bolyp,
Jaǵymdy jurtqa tegis sol balasy.
Oqýdan Orynbordan kelisimen,
Tegin mektep ashypty úı ishinen.
Oqytty oryssha da, qazaqsha da
Kedeıdiń balalaryn tegisinen, –
dep óleńge qosqany da bar. Haleldiń barlyq anketalarda mamandyǵym «muǵalim» dep kórsetetini osydan. Al balalardyń bilim alýyna degen qamqorlyq Esenbaevtardyń odan da ári zamannan kele jatqan áýlettik ustanymy edi. Aıtpaqshy, aldyna kelip taǵzym etken ordalyqtardan ımperator: «О́rkenıetti elder mundaı belesti oqıǵalarǵa arnap saltanatty qaqpa, munaraly meshit, tuǵyrly eskertkish turǵyzyp jatady. Ordada este qalarlyq qandaı is qolǵa aldyńdar?» dep surapty. Muhamedjandar aǵartý isine qaıyrymdylyq qoryna 40 myń rýbl qarjy jınaǵandaryn aıtyp patsha aldynda eńsesin tiktepti.
«Ushqynnyń» kóshbasshylary Támımdar men Haleldiń ómirbaıandary da egizdeı uqsas. Ekeýi bir óńirde bir jylda dúnıege kelgen. Qusaıyn medresesinen bilim alǵan. Ordadaǵy aǵartýshylyq, gazetshilik qyzmetteri, jańa zaman ornatý jolyndaǵy is-jigerleri de san qıylysady. Tipti gazettiń alǵashqy redaktory ekeýiniń qaısysy degen tujyrymnyń ózinde bir-birine jol beretin, keıde biri alǵa shyǵatyn áriptestik, básekesiz derekter qanattasyp otyrady.
Tegi qaraqalpaq Támımdardyń arǵy babalary tórt tútin bolyp Ortalyq Azııadan aýyp kelip, Jáńgir hannan qonys alǵan. Sodan bastap bókeılikte ósip-ónip qazaq bolyp ketken áýlettiń urpaǵy. Al Haleldiń atalary bókeılikte sol tusta dáýirlegen.
«Ámiri kúshti Allanyń atymen jáne Búkilreseılik ımperatordyń kelisimimen men, general-maıor jáne kavaler, Astrahan dalasyn jaılaǵan Kishi júz qazaq ordasynyń hany, osy gramotamen qol astymdaǵy tama rýynyń kenjebaı bólimshesiniń starshyny Esenbaı Qojabekulyna halyq muqtajyna qaıyrymy úshin óz uıǵarýymmen jáne babalarymnan mıras etken quqym boıynsha ózinen taraıtyn er jynysty urpaǵyna ketetin tarhan ataǵy beriledi. Muhamed hıjrasynyń 1258 jyly, Hrıstiń týǵan kúninen 1842 jyly, meniń handyq etýimniń on segizinshi jyly Naryn qumyndaǵy ordamda berildi.
Esenbaı Qojabekulynyń tarhan ataǵyna berilgen bul gramota Joǵary mártebeli hannyń keńsesinde shyǵý kitabynda 1842 jyldyń 7 shildesinde 1451 bolyp jazyldy. Keńse bastyǵy Raevskıı».
Esenbaı tarhan esiminiń qujatqa resmı túsýi hannyń osy pármeninen bastalady. Ordanyń bedeldisi bul ataqqa qatal qysty, jutty da yzǵyryqty jyldary malyna tegin azyq úlestirip, janyna as-qorek usynyp, halyqty aman saqtap qalǵan izgiligi laıyq dep tanylǵan. Sol eńbegi úshin 1839 jyly Peterbýrgke patshanyń taqqa otyrý ulyqtaýyna barǵanda Anna lentaly altyn medal aldy.
Esenbaıdyń balalary Haırolla, Ǵubaıdolla, Ǵataýlla da áke úlgisinen aınymaı halyqtyń muń-muqtajyn únemi nazarda ustady. Ishki orda shebiniń depýtaty Ǵubaıdolla Esenbaev qazaqtyń ıgi jaqsylarymen birge 1860 jyly Peterbýrgke bardy. Qazaq ofıseri Álmuhamed Seıdalın tilmash bolyp qostaǵan, astanada tanysqan Shoqan Ýálıhanovtyń bular týraly elge hat jazatyn, orys etnografy P.Nebolsınniń «Saıahatshy qazaqtar» («Rýsskıı vestnık», 1860) degen maqalasyna arqaý bolatyn tarıhtaǵy áıgili sapar. Yǵaı men syǵaılardyń birge túsken sýreti «Rýsskıı hýdojestvennyı lıstok» jýrnalynyń 1861 jylǵy 21-nómirinde basyldy.
Ǵubaıdolla sol 1860-jyldary Ishki ordanyń Qamyssamar bóliginde mektepter ashyp, 130 balany tegin oqytty. Qazaqsha saýat ashýdy, musylman qaǵıdalaryn úıretetin molda muǵalimdermen qatar eki orys oqytýshy aldyrtty. Esenbaı tarhannyń taǵy bir uly Ǵataýlla qazaq balalaryn oqytýǵa qamqorlyqpen qosa mekendes otyrǵan orys selenıesi balalarynyń oqýyna járdemge dep óz qarajatynan myń kúmis rýbl usynady. «Iа schel dolgom prınestı ız sobstvennago dostoıaniıa svoego, v polzý ýchebnyh zavedeniı posobıe v tysıachý rýb. serebrom. Podatel sego Vnýtrenneı kırgızskoı ordy Tarhanskiı syn Gataýlla Isenbaev. – 14 marta 1860 g., gor. Ýralsk» degen qamqorshyl haty bar. Qazaqtyń bul myrzalyǵyna kazachestvo jazýshysy I.Jeleznov shamdanyp, «Rýsskıı vestnıkte» muqatatyny, Salyq Babajanovtyń qazaqty qorǵap oǵan qarsy «Apellıasııa kırgıza k pýblıke po povodý statı «Rýsskogo vestnıka» pod zaglavıem «Kırgızomanııa» atty maqala («Severnaıa pchela». 1861. № 138) jazatyny tarıhtan habardar áleýmetke belgili jáıtter bolsa kerek.
Haleldiń týǵan atasy Haırolla Esenbaevtyń da áýlet dástúrine adal bolǵany onyń uly Muhamedjannyń qazaq jastarynyń mamandyq alýyna degen janashyrlyǵynan kórinip tur. Qaıratker Haleldiń «mamandyǵym muǵalim» dep aınymaýy áýletinen daryǵan qasıet. Ol shyn máninde Qazaqstannyń halyq aǵartý isinde eleýli iz qaldyrǵan tulǵa. Jıyrmasynshy jyldary Bókeı ordasynda oqý-aǵartý isin jolǵa qoıdy, Oral gýbernııalyq halyq aǵartý bólimin basqardy. Otyzynshy jyldary Qazaqstannyń Halyq aǵartý komıssarıatynda jappaı bilim berý bóliminiń sektor jetekshisi boldy. Arasynda Qaraǵandy, Semeı oblystarynyń bilim berý bólimderin basqarýǵa jiberildi. 1935 jyly Qazaq Ortalyq Atqarý komıtetiniń músheligine saılandy. Qazaq mektebi úshin 1932 jyly jazǵan, latyn áripimen basylǵan «Bastaýysh geografııa jáne aımaqtaný» oqýlyǵynyń avtory. Atalǵan oqýlyq búginde Almatydaǵy Pýshkın kitaphanasynyń sırek kezdesetin basylymdar qorynda saqtalǵan. Temirbek Júrgenovtiń halkomdyǵy tusynda komıssarıattyń josparlaý-qarjy basqarmasyn basqardy. Júrgenovpen birge tutqyndalýynda sol jyldary komıssarıattyń «Shahnama» sekildi shyǵys shedevrin, ult tarıhyna qatysty eńbekterdi jazdyrýǵa qarjy bólinýi de sebep bolsa kerek.
Halel Esenbaev 1937 jyldyń 15 jeltoqsanynda tutqyndalyp, 1938 jyldyń 3 naýryzynda «Gorıachev tizimi» boıynsha atyldy. 1957 jyly aqtalǵanda 1942 jyldyń 3 naýryzynda qaıtys boldy degen burmalanǵan kýálik jazyldy.
Haleldiń óz áýleti týraly birer sóz. 1922 jylǵy anketasynda aıtylǵan úsh qaryndasynyń taǵdyry da ónege bolardaı. Úlken qaryndasy Gúlmaı – belgili zańger Ǵappas Jánibekovtiń, ortanshysy Raıhan – áıgili kavalerıst, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Hamıt Chýrınniń, kishisi Múnıra – arqaly aqyn Taıyr Jarokovtiń qosaǵy bolyp, belgili áýletterdiń urpaǵyn jalǵady. Haleldiń qyzy Sholpan – memleket qaıratkeri, Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy Saǵıdolla Qubashevpen otbasyn qurdy. Uly Narıman Qazaq KSR Tamaq ónerkásibi mınıstrliginde laýazymdy qyzmet atqardy.
Búginde áıgili músinshi, professor, «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty Asqar Narımanuly Esenbaevtyń ataǵy alysqa áıgili. Haleldiń týǵan nemeresi.
1919 jyldyń jeltoqsanynda
H.Esenbaev pen T.Safıev bastaǵan ordalyq gazetshiler aty sáýleli, zaty ultjandy «Ushqynnyń» tóbesine burynǵy «Qazaqstannyń» rýhanı jalǵasy, árip-jabdyǵyn ózderi Orynborǵa birge ala kelgen «Durystyq jolynyń» urany – «Bútin dúnıe beınetqorlary, birigińiz!»-degen sózdi sol kúıi ózgertpeı jazyp, jańa basylymǵa aqjol ashty. Birlikke, izgilikke úndeıtin osy tirkesti kele-kele ústem de tóńkerisshil: «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» degen ámirli shaqyrýǵa aınaldyrǵan keńestiń saıasatynan áli alda, eldiń jaıyn muńdaıtyn gazet shyǵaryp, júz jyldyq jylnamanyń alǵashqy qadamyn bastady. Onyń bastaýynda aǵartýshy-qaıratker, tuńǵysh qazaq basylymdarynyń izashary, tarhan tekti tulǵa Halel Esenbaev turdy.
Tilekqabyl BORANǴALIULY,
jýrnalıst
Sýretterde: Halel Esenbaev, otyzynshy jyldar (sýret tuńǵysh ret jarııalanyp otyr); Halel Esenbaevtyń (sol jaqtan birinshi) otbasy (sýret tuńǵysh ret jarııalanyp otyr)
