BILIM BERÝ JÚIESI JÁNE MEMLEKETTIK TIL

Elimizdiń ulttyq bilim berý júıe­sin­de el táýel­sizdigin baıan­­dy etýge, qazaq tiliniń márte­besin nyǵaı­týǵa ıgi yqpal etetin my­nadaı basym ba­ǵyttarda jumys júrgizildi: Birinshiden, qazaq tilinde bilim beretin oqý oryn­darynyń jelisin keńeıtý; Ekinshiden, qazaq tilinen basqa tildegi mektepter men synyptardaǵy já­ne joǵary oqý oryndarynyń orys tilinde bilim beretin toptaryn­da­ǵy qazaq tiliniń oqý saǵattaryn arttyrý; Úshinshiden, kásiptik orta jáne jo­ǵary oqý oryndarynda qazaq tilin mem­lekettik til retinde oqytatyn ma­mandar daıarlyǵynyń kólemin arttyrý; Tórtinshiden, “Bolashaq” baǵdar­la­­masy boıynsha shetel ýnı­ver­sı­tetterine oqýǵa baratyn úmitkerler úshin qazaq tilinen emtıhan tapsyrý talabyn engizý; Besinshiden, Ulttyq biryńǵaı tes­tileý (UBT) barysynda qazaq tili­nen basqa tilde oqytatyn mektep tú­lek­teriniń qazaq tilinen test tapsyrýy. Týǵan tilimizdiń órisin keńeıtip, óresin bıiktetetin asa pármendi tetikterdiń biri – qazaq tilinde bilim beretin uıymdardyń kóbeıýi bolmaq. “Tárbıe basy – til” – dep Mahmud Qashqarı aıtqandaı, balanyń óz ana tilin qajetti deńgeıde meńgerýi asa mańyzdy. Sońǵy 10 jylda qazaq tilinde tárbıe beretin uıymdar qatary 2960 uıymǵa artty. Qazaqstan memleketti­gi­niń túp qazyǵy – qazaq ti­linde bilim beretin mektepter jelisi elimiz táýelsizdik alǵannan bergi jyl­darda úzdiksiz ósýde. Mysaly, qa­zaq mektepteriniń sany 1991 jyl­men salystyrǵanda 906 uıymǵa, sońǵy 10 jylda 266 mektepke kóbeıdi. Jalpy qazirgi kezde barlyq mekteptiń 77,7 paıyzyn quraıtyn qazaq jáne aralas tildi 5888 mektep qazaq tilinde bilim beredi. Memlekettik tilde bilim berý jelisin keńeıtý jumystary barlyq deń­geıde júrgizilýde. Qazirgi kezde ká­siptik lıseıler men kolledjderde bar­lyq kásipter men mamandyqtar qazaq jáne orys tilderinde daıar­la­na­dy. Onda oqıtyn 600 myńnan astam balanyń 50,4 paıyzy qazaq tilinde bilim alýda. Olardyń sany 2007 jyldan beri 50200 adamǵa kóbeıdi. Qazirgi kezde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesi boıynsha ázirlenip jatqan 800 atalmysh oqý ádebıetteriniń 520-sy (65%) – qazaq tilinde. Sonymen qatar memlekettik tilde joǵary bilikti maman daıarlaý isi udaıy damyp keledi. Eger 2001 jyly elimizdiń 145 joǵary oqý oryn­da­rynda oqıtyn stýdentterdiń tek 31,5 paıyzy qazaqsha oqyǵan bolsa, búgingi kúni 610 300-ge jýyq stýdenttiń 304 myńdaıy, ıaǵnı 50 paıyzǵa jýyǵy memlekettik tilde bilim alady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligin­de halyqaralyq standarttar negizin­de QAZTEST qazaq tilin bilý deń­geı­in baǵalaý júıesi ázirlengeni belgili. Qazirgi kezde QAZTEST júıesi boıynsha til meńgerýdiń 5 deńgeılik (qarapaıym, bazalyq, orta, ortadan joǵary, joǵary) memlekettik stan­dart­tary daıyndalyp, Indýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń ǵylymı-tehnıkalyq keńesiniń 2009 jylǵy 24 jeltoqsandaǵy №39 hattamalyq sheshimine sáıkes bekitildi. Qazaq tilin meńgerýdiń deńgeı­le­ri­ne sáıkes jalpy sany 40 000-ǵa jýyq test tapsyrmalarynyń qory jınaqtaldy. 2008 jyly QAZTEST júıesi boı­ynsha emtıhan tapsyrǵan 1097 úmit­kerdiń 995-i, 2009 jylǵy 2288 úmit­kerdiń 2053-i ótip, kelesi týrǵa jiberildi. Bilim berý júıesinde júrgizilip otyrǵan reformalardyń bir ózekti salasy – til máselesi bolýy oryndy. Til múddesi – el múddesi. Bilim berý men tárbıeleý isi – pedagogıkalyq qaýymnan tynymsyz izdenýdi, jan aıamaı eńbektenýdi talap etedi. Bul – bizdiń memleket, qoǵam, halyq aldyndaǵy bıik paryzymyz. Janseıit TÚIMEBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.