Dara daýysty daryn

Úsh ulymyzdyń kishisi Erlan Baıja­nov Máskeýdiń Lomonosov atyndaǵy ýnı­versıtetin úzdik bitirgen soń aspırantýrasyn 1989 jyly aıaqtap dıssertasııa qorǵaıtyn boldy. Analyq júregim alaburtyp, jankúıer bolyp, qorǵaýyna qatysqym keldi. Ol kezde men «Mádenıet jáne turmys» «Parasat» jýrnalynyń bólim meńgerýshisi qyzmetinde edim. Táýe­kelge bel baılap, bas redaktorymyz belgili jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Ka­mal Smaıylovqa kirip, osy oıymdy bil­dirip, bir apta óz esebimnen demalysqa surandym.

Kámekeń sál oılanyp otyrdy da «Sapekeń de bara ma?» dep surady. Men Sa­pekeńniń Erevan qalasynda ótetin arhıvısterdiń búkilodaqtyq jıynyna ketkenin, buıyrsa qaıtarynda Máskeýge soǵatynyn aıttym. Sol-aq eken Kámekeń maǵan: «Kúleke, sizge demalys emes bir apta komandırovka bereıin, «Máskeýdegi qazaqtar» degen taqyrypqa materıal uıymdastyryp kelińiz», demesi bar ma.

Máskeý sııaqty úlken qalada qan­sha qazaq baryn anyqtaýǵa 3-4 kún azd­yq ete­tinin oılap jatqan men joq, balamnyń dıs­sertasııa qorǵaýyna qatysatynyma qýanyp, kelise ketippin.

Ertesinde dıssertasııany qorǵaý jıynyn ýnıversıtettiń jýrnalıstı­ka fakýltetiniń dekany, ǵylymı ke­ńes­tiń tóraǵasy professor, doktor Iа.N.Zasýrskıı júrgizip otyrdy. Erlan óte jaq­sy qorǵap shyqty, qýanyshy­myzda shek joq.

Kóńilimiz ornyna túsip, ózimiz or­na­lasqan Qazaqstannyń Máskeýdegi ókildiginiń qonaqúıine kelgen soń Sape­keńe bas redaktordyń maǵan arqalatyp jiber­gen tapsyrmasy jaıynda aıttym. Sapekeń: «Bul úlken taqyryp qoı, qal­ǵan 2-3 kúnde úlgere alar ma ekensiń?» dep oılanyp qaldy. Bir ýaqytta júr, ekeý­miz ókildiktiń basshysy Serikbolsyn Ábdil­dınniń qabyldaýyna baraıyq dedi. Ol kisi biz­di jyly qabyldady. Maǵan júktelgen tap­syrmany estigen soń ózi biletin biraz azamattardy atady, qaıda jumys jasaıtynyn aıtty, ári olarmen kezdesý úshin mashına bekitip berdi. Buǵan biz barynsha rızashylyq bildirip, sol kúnnen bastap tapsyrmaǵa kirisip kettik. Aldymen taqy­rypty bólisip aldyq. Buǵan deıin Erik Qur­manǵalıev jaıynda beıhabarmyz. Men Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektepke, onda­ǵy qazaqtyń batyr qyzyna arnalǵan mura­jaıǵa barý úshin ókildikke jaqyn jerdegi metroǵa bet aldym, Sapekeń Nur­tas Ońdasynov aqsaqalǵa jolyǵýy kerek. Jol-jónekeı úlken habarlamaǵa kó­zim tústi. Onda V.Chaıkovskıı atyn­daǵy kon­servatorııanyń úlken zalyn­da álemdik mý­zyka salasyndaǵy asa be­deldi maman N.L.Dorlııaktyń 80 jyl­­dyǵyna arnalǵan shákirti Erik Qur­manǵalıevtiń konserti bolatyn kúni, bastalatyn ýa­qyty jazyl­ǵan eken. Mine, kerek bolsa taǵy bir ataq­ty qa­zaqpen kezde­setin boldyq, kon­­sertke osyndaǵy qan­dastarymyz da keletin bolar dep qýanyp kettim. Sapekeń N.Oń­­dasynovpen keshkisin kezdesýge ke­lisip qoıǵan eken, konsertke men jal­ǵyz tart­tym. Konsertten jar­ty saǵat buryn baryp zalǵa jaıǵastym, qu­shaǵymda qomaqtylaý eki býket gúl bar. Zaldyń qyzmetshisi bolar, maǵan konsert aıaqtalǵansha gúlińizdi ydys­qa salyp ornalastyra turaıyn demesi bar ma? Bul da bir durys is eken dep, gúldi ustata saldym.

Konsert bastalǵansha zalǵa kelý­shi­­ler­ge jáne otyrǵandarǵa qarakóz qan­­das­tarymyz kórine me eken degen úmit­­pen qaraımyn, ondaı eshkim kózge túse qoımady. Oı, qaıran qazekem-aı,­ jerlesimizdiń ónerin tamashalaıyq, jan­­kúıer bolaıyq degen oılaryńa kelmeıdi-aý dep kúıinip te qoıamyn.

Sondaı kúıde jaltaqtap otyrǵa­nym­da sahnaǵa orta boıly, ashań júzdi, shashy ıyǵyna túsken jas jigit jarq etip shyǵa keldi, satyrlaǵan shapalaq zaldy kernep ketti. Shamasy ánshiniń ónerimen más­keýlikter ájeptáýir tanys, habardar sııaqty. Biz nege bilmeı júrgenbiz de­gen oılar da kelip-ketedi. Orkestr oınap bastaǵanda er adamnan buryn-sońdy es­tip-kórmegen sybyzǵy úndes kúshti ári óte jińishke, mýzyka yrǵaǵyna saı qubyl­ǵan ǵajaıyp daýysqa tań-tamasha qaldym. Mundaıda daýys bolady eken-aý. Mý­zy­kadaǵy tenor, soprano, kontralt degen daýystar bolatynyn estýim bar edi, bul bıik dıapazondy jińishke daýys sonyń qaı­sysyna jatady degen oılarmen qyzyǵa tyń­dadym. Ánshiniń oryndap jatqan par­tııalary ońaı emes, ánshiniń oryndaýynda mýzyka yrǵaǵyna saı ıkemdiligi, daýys­tyń tehnıkalyq qubylmalylyǵy oryndaýshynyń sheberligin pash etkendeı. Mýzykanyń nebir klassıkalyq kúrdeli de qıyn tustaryna kelgende qınalmaı ótse eken dep tilep te otyrmyn. Mine, dál úzilip keterdeı tómen quldılaǵan sátinen quı­qyljyta oınaqshyǵan túrge tez ózger­gende, endi tym joǵary, óte bıikke ór­legen tustarynda da daýys yrǵaǵyn qu­byltqan ánshiniń ıkemdiligi men mýzyka tehnıkasyn sheber meńgergenine tań-ta­masha qalmasqa lajyń joq. Alaıda baǵ­darlamada kórsetilgen álemdik aıtýly V.A.Mosart, D.J.Vıvaldı, I.A.Bah, K.Mon­teverdı, Dj.Pýchchını, J.Bıze, Dj.Verdı, D.Shýbert, I.Shtraýs,­ t.b kóp­­­te­gen kom­pozıtordyń shyǵarma­la­ryn saǵattar boıy bir ózi oryndaǵan án­shini tyńdaı otyryp, óziniń oryndaý sheberligimen Máskeý jurtshylyǵyn moıyndatyp turǵan jap-jas jigittiń qazaqtyń qarakóz balasy ekenine se­nerimdi de, senbesimdi de bilmeı ári bo­ıym­­dy maqtanysh sezimi bılep, átteń myna ónerdi menen basqa qazaqtar da tyń­dar ma edi degen kúıge bólendim. Osylaısha bir ánnen bir án qoshemetpen shyrqalyp jatty. Qo­lymdaǵy baǵdarla­mada kórsetilgen sońǵy ánniń ortasynan aýa bergende aqyryn ornymnan jyljyp shetke bettedim, qyzmetshi gúlimdi qushaǵyma ustata berdi, án aıaqtalyp, zal dý shapa­laq­qa kómilgende sahnaǵa shyǵyp úlgerdim.

Meni kórgen ánshi qýanyshty keıip­pen ózime qaraı júrip kelip, «Oı, apaı, qaıdan júrsiz?» dep meni qushaqtaı aldy. Gúldi usy­nyp, quttyqtap jatyp, Almatydan kelgenimdi, jýrnalıst ekenimdi, keń otyryp áńgimelesý qajettigin aıtyp úlgerdim. «Apaı, mynaý eki býket qoı, bireýin kim jiberdi?» dedi. Men 2-shi gúl mýzyka jetekshisi, 80-ge tolyp otyr­ǵan ustazy N.L.Dorlııakqa arnalǵanyn aıttym. Erik: «Áne, aq jaǵaly qart áıel, árip­testeri quttyqtap jatyr», – dep bi­raz adam qorshap alǵan Dorlııakty kór­setip, – myna gúldi ózine tapsyryńyz ári osy qabattaǵy sol kisiniń kabınetinde kez­deseıik», dedi.

Men de tezdetip N.L.Dorlııakqa je­tip, shákirtiniń tabysymen, óziniń mereı jasymen quttyqtap gúldi usyndym ári ánshi meni kabınetinde kútetinin aıt­tym.

N.L.Dorlııak jurttyń ortasynan áreń sytylyp shyǵyp kabınetine meni er­tip bardy. Telefony bezildep jatyr eken, tyńdaǵan soń rektoratqa sha­­qy­­ryp jat­qanyn aıtyp, shyǵyp bara ja­typ Erikke: «Jerlesińmen sóılese ber, qut­tyqtaýǵa barmaı-aq qoı», dep ruq­sat etti.

Osylaısha men buryn estip te, kórip te bilmegen erekshe qubylys atanǵan án­shimen alǵash kezdesip, tanysqanym bar. Sol kabınetten qonaqúıdegi nómirge qońy­raý shalyp edim. Sapekeń de jańa kelipti, meniń sonshama qýanyshty habarymdy estigen soń, men qazir sol jerge baramyn konservatorııanyń aldynda Erikpen birge kezdeseıik dedi.

Úsheýlep birge júrip kelip bir ońasha jerge jaıǵastyq. Erik Qurmanǵalıevke eki jaqtan suraqtar qoıyp, ómir jolymen, ónerdegi tabysymen tanystyq. Sapekeń ándi jaqsy aıtatyndyqtan ba, án aıtýdy jaratatyndyqtan ba, ánshi jóninde jazýdy óz mindetine aldy.

Osy saparymyzda Máskeýde birtalaı belgili azamattar: Qazaq eli úshin eleýli eń­bek etken, halyqtyń júreginde iri qaı­ratker tulǵa retinde saqtalǵan N.Oń­­da­­synovty, ataqty tarıhshy E.Bek­ma­ha­novtyń izin jalǵastyrýshy qyzy, tarıh ǵylymdarynyń doktory N.Bekma­hanovanyń, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory Musaevtyń, Odaqtyq jol qaty­nasy mınıstriniń orynbasary N.Esen­ǵarınniń, ǵalym Ab­dýl­laevtyń jáne t.b. kóptegen qazaq aza­matynyń sonda eńbek etip, turyp jat­qanyn anyqtadyq. Oǵan joǵary oqý oryndaryndaǵy qa­zaq stýdentterdi qos­qanda 2000-daı qazaqtyń Máskeýde turatyndyǵy belgili boldy. Soǵan qosa eń basty jańa­ly­ǵymyz, sol kezge deıin Qa­zaqstan úshin beımálimdeý, biraq talaı sheteldegi kon­­kýrstardyń jeńimpazy tipti «fenomen» atanǵan sırek daýysty Erik Qur­man­­ǵalıevti ashtyq. Condaı-aq munda Álııa Mol­daǵulova atyndaǵy mektep, on­da mura­jaı, Qazaqstan atyndaǵy kınoteatr, «Qazaqstan» atalatyn magazın jáne Domodedova aeroporty baǵytynda «Qazaqstan» atty meıramhana bar eken. Meıramhanaǵa azyq-túlik ushaq ar­qyly Qazaqstannan jetkizilip turǵan. Sonymen Sapekeń ekeýmizdiń ázirlegen «Moskvadaǵy qazaqtar» degen taqyryptaǵy maqala, ocherkter jýrnaldyń 18 betin qamtydy.

Kóp uzamaı Prezıdent S.Ábdildın, Abdýllaev, N.Esenǵarındi elge shaqy­ryp, olardy laýazymdy qyzmetke ta­ǵaıyndady. Son­daı-aq Saýdabaevtyń Mádenıet mınıstri kezinde ánshi Erik Qurmanǵalıev Alma­ty­ǵa shaqyrylyp, bir kesh konsert berip ketkeni bar. Sol konsertke biz de baryp, sońynda Erikke jolyqqanda ol óziniń asyǵys kel­ge­nin, bir kúnnen keıin shetelde voka­lıs­terdiń halyqaralyq konkýrsyna bara­tynyn, tańerteń Máskeýge qaıtyp kete­tinin aıtty. Mine, osy kezdesýden keıin Erikten habarymyz bolmady. Án­shi jóninde ocherk jazǵan Sapekeń de dúnıeden ozdy.

Oılamaǵan jerden 2007 jyly jas ánshi­niń de qaıtys bolǵanyn gazetten oqyp qabyrǵam qaıysty. 47 jas degen tipti ánshiniń bar qyrynyń tereń ashylyp ta úlgermegen shaǵy ǵoı, amal ne?

Endi, mine, aqyn Marjan Ershý­dyń gazet­tegi maqalasynan Erik Qurmanǵa­lıev­tiń keıingi taǵdyry jóninde: – Tý­ǵan jer­ge tamyryn jaıa almaǵan esil talant ózi eriksiz tap bolǵan qoǵamnan da ózekke teber soqqy alyp, shýyldaq tobyrdyń qaq­paqylyna jem bolyp kete bardy – dep jazǵanyna qaraǵanda ánshiniń taǵdyr toqpaǵyna, kóńil daǵda­rysyna ushyraǵany da baıqalady. Más­keý jurtshylyǵyn álemdik mýzyka áýe­nine bólegen, talaı ret súısine qol soq­tyr­ǵan «fenomen» ánshige 2 metr jer buıyr­­maǵany, jerleýge adam tabyl­ma­ǵany da tú­siniksiz jaıt.

Eriktiń sırek talantyna tánti bolyp erekshe qurmettegen ataqty Per Kardenniń Parıjden Moskvaǵa ushyp kelip, ony jerleýmen aınalysýy, tipti qala meri Lýjkovqa shyǵýy talantty talant qana jete tanıtyndyǵynyń dáleli emes pe? Atam qazaqtyń «О́zge elde sul­­tan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen ataly sózi beker aıtylmaǵandaı. Eger tama­sha talantty ánshi óz elinde bol­sa ómi­riniń sońy da bylaı aıaqtalmas edi ǵoı.

Kim bilsin, bir kezde Almatydaǵy Qur­manǵazy atyndaǵy konservatorııaǵa túsýge kel­gende Eriktiń daýysyn tanýǵa Dor­lııak sekildi mamannyń jetispeýi de áser etti me? Álde ónerde óz baqytyn tap­qan jerden aınalyp shyǵa almady ma?!

Erik bizben áńgime ústinde eki qyzy­nyń baryn, áıeli tatar týmasy ekenin, ata-ana­la­rynyń mamandyǵy dáriger, Aty­raý qa­lasynda turatynyn aıtyp edi. Erik dúnıe salǵanda bular qaıda, tipti túsinik­siz.

Ári-beriden keıin shyn talanttyń óneri – halyqtyń enshisi emes pe? Son­dyq­tan talanttyń eńbegin baǵalaý, qadirine jetip madaqtaý týǵan hal­qy­nyń isi. Ras, týǵan jerden alys jer­de bolǵandyqtan eli onyń shyn talan­tyn tanı almady, qyzyqtaı almady, bir ýys topyraǵyn da sala almady. Biraq «eshten kesh jaqsy» degendeı óz topyraǵymyzdan jaralǵan esil talantty este saqtaý úshin aqyn Marjan Ershýdyń usynysyna men de qosylamyn. Maqalasynda atap kórsetilgendeı ánshi­niń týǵan aýyly Qulsarydaǵy mýzyka mek­­tebine Erik Qurmanǵalıevtiń esimi be­ril­se ári Atyraýdaǵy Erik tur­ǵan úıge es­kert­kish taqta qoıylsa degen tile­gin men de qoldaımyn. Esil talantty máń­gi este saqtaý – eldigimizdiń belgisi emes pe?

Kúlásh BEISENBIEVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zeınetker