Qazaqstanda densaýlyqty saqtaýdyń, nyǵaıtýdyń jáne saýyqtyrýdyń jańa júıesi jasaldy

Bul turǵyda densaýlyq saq­taý mádenıetin qalyptastyrý ma­ńyzdy baǵyt bolyp tur, óıtkeni DDU derekteri boıynsha denniń saý bolýy 49-53% ómir saltyna, 18-23% tuqym qýalaıtyn faktorlarǵa, 17-20% syrtqy orta faktorlarǵa jáne 8-10%-y ǵana densaýlyq saqtaý jaǵdaıyna baılanysty eken.

Osynyń barlyǵy adamnyń óz densaýlyǵy úshin jeke jaýap­kershiliginiń qanshalyqty mańyz­dy ekenin kórsetedi jáne bir mez­gilde qandaı qaınar-kózder­di paıdalanýǵa bolatynyn úıre­tedi. Dál osy salamatty ómir salty tek aýrýdy joıyp qa­na qoı­­maıdy, sonymen qatar ońtaı­ly densaýlyqty – fızı­ka­lyq, psıhı­kalyq jáne rýhanı  damytady.

Sońǵy 60 jylda ǵylymı-zert­teýler kóptep júrgizildi jáne alyn­ǵan nátıjeler bir qorytyn­dyǵa ákeledi: biz qalaı ómir súre­miz, nemen tamaqtanamyz, qandaı is-áre­ketter jasaımyz, ne oılaı­myz, nege senemiz, osynyń bar­ly­ǵy bizdiń densaýlyǵymyzdy jáne ómir súrý uzaqtyǵyn belgileıdi.

Al memlekettiń qoǵamdyq den­saýlyqty saqtaý jónindegi kúsh-jigeri ekonomıkalyq jáne áleýmettik progrespen kóterilýi tıis.

Bizdiń kópjyldyq jumys tájirıbemiz (10 myńnan astam medı­sınalyq-bıologııalyq zertteý) halyqtyń ártúrli toptaryn medısınalyq kýálandyrýdyń qoldanystaǵy praktıkasy talaptarǵa jaýap bermeıtinin kórsetedi, óıtkeni dáriger naqty ýaqyt aralyǵynda aýrýdyń bolýyn nemese bolmaýyn anyqtaıdy, tek aýrý belgilerine qaraı kóńil aýdarylady da, densaýlyq deńgeıin, onyń taǵamdyq statýsyn, qaýip faktorlarynyń bolýyn nemese bolmaýyn, ishki jáne syrtqy ortanyń jaǵdaılaryna baılanysty aǵzanyń beıimdelý reaksııasynyń erekshelikterin eskermeıdi jáne psıhıkalyq, sonymen qatar moraldyq den­saýlyq deńgeıin anyqtamaıdy.

Jalpy, densaýlyq tek qana maqsat emes, ómir saltynyń (jaǵ­daıynyń) negizgi bóligi. Ol bizge eń aldymen kásibı jáne áleý­mettik salalarda joǵary jetis­tik­terge baǵyttalǵan ómirlik maq­sattarymyzdy iske asyrý úshin qajet. Alaıda, densaýlyq bul adamǵa bir ret jáne ómir boıyna alatyn syılyq emes, ol árbir adamnyń jáne qoǵamdaǵy barlyq adamnyń sanaly minez-qulqynyń nátıjesi. Osy ýaqytqa deıin «densaýlyq» termıni naqty ǵylymı anyqtamaǵa ıe bolma­ǵan, onsyz profılaktıkalyq medısınanyń logıkasyn naqty baqylaýǵa bolmaıdy. DDU jarǵy­synda «densaýlyq» dep «aýrý nemese fızıkalyq aqaýlar­dyń bolmaýy ǵana emes, tolyq fızı­kalyq, rýhanı jáne áleýmet­tik ál-aýqattyń jaı-kúıi» dep kór­setilse de, bul anyqtama­da fýn­damentalızm, profılak­tı­kalyq medısına prınsıpteri joq.

Ony qalaı ólsheýge bolady? Múmkin bul adamnyń tolyqqandy damýyna yqpal etetin shart bolar. Al dárigerler osy anyqtamadan eń mańyzdy jáne naqtysyn aldy – bul profılaktıkalyq tek­serý­lerdiń negizinen alynǵan aýrýlar men fızıkalyq aqaýlardyń bol­maýy. Sondyqtan medısına em­deý, gospıtaldyq, stasıo­nar­lyq, al sońǵy ýaqyttarda maman­dan­dyrylǵan sala bolyp bara jatyr.

Densaýlyq tujyrymdama­sy úshin ǵylymı boljaý jáne densaýlyqty baǵalaý máselesi, sondaı-aq densaýlyqty saqtaý men nyǵaıtýǵa yqpal etetin aldyn alý sharalary úlken mańyzǵa ıe. Jalpy, adam densaýlyǵy úsh negizgi komponentten tura­dy: morfo-fýnksıonaldyq, fı­zıka-hımııalyq jáne psıhoemo­sıonaldyq. Kórsetilgen kompo­nent­terdiń kez kelgeniniń dıs­fýnk­sııasy búkil tiri júıede teń­ge­rim­sizdikke ákeledi. Bul kórse­tilgen dısfýnksııa, óz kezeginde, olardyń densaýlyq faktorlaryna baılanysty.

Bul degenińiz jaqsy tuqym qýalaýshylyq, otbasyn jospar­laý men densaýlyqty baǵalaý kezinde eskerý qajet sharttar, tıisti materıaldyq jaǵdaıǵa qam­tamasyz etilýi, durys tamaqtaný, ıaǵnı tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi, tamaqtaný mádenıetin ázirleýi, jetkilikti, adekvatty, jynystyq-jas jaǵdaıyna fızıkalyq bel­sendiligi, teńgerimdi psıhoemo­sıonaldyq jaǵdaı, adekvatty ımmýnologııalyq reaktıvtilik, tıisti beıimdelý múmkindigi, qa­lypty ENDO jáne EKZO ekolo­gııalyq jaǵdaı.

Joǵaryda atalǵan faktorlar – densaýlyqty saqtaý jáne nyǵaıtý tetikteriniń negizi nátı­jesinde adam ómiriniń uzaq­ty­ǵyn anyqtaıdy. Ǵylymı derekter boıynsha ortasha ómir súrý uzaqtyǵy – 120 jyl. Alaıda, biz mundaı jasqa deıin ómir súrmeımiz. Nelikten?

Birinshiden, salamatty ómir saltynyń naqty qaǵıdattary qalyptaspaǵan, onda adamnyń tıisti ómir súrý jaǵdaılaryn, má­de­nıetin, ádetin jáne onyń áleý­mettik jaǵdaıyn eskerý qajet.

Ekinshiden, barlyq jerde tamaq­taný rejimi men máde­nıeti bu­zylǵan, tıimdi jáne teńdesti­rilgen tamaqtaný prınsıpteri saqtalmaıdy.

Úshinshiden, syrtqy jáne ishki ortanyń qolaısyz faktor­la­rynyń aǵzaǵa uzaq áser etýine jol beriledi. О́kinishke qaraı, adamdar áli kúnge deıin óziniń densaýly­ǵyn tek qıynshylyq týyndaǵan jaǵdaıda ǵana qundylyq retinde baǵalaıdy. Sondyqtan osy fak­torlardyń áserin barynsha azaıtý qajet; ıaǵnı, klımattyq-geo­grafııalyq (nazar jetkiliksiz), mehanıkalyq, hımııalyq, bıo­lo­gııalyq, áleýmettik jáne taǵy basqa da faktorlar eskerilýi kerek. Sondyqtan donozologııalyq jaǵdaıdyń bastapqy damý bel­gileri týraly halyqty habar­dar etý qajet. Aýyr belgi­lerine artyq salmaq nemese aryq­taý, sozylmaly sharshaý, turaq­syz fýnksıonaldyq (AQ, pýls­tiń, ókpeniń jeldetkish syıymdy­lyǵy­nyń, bulshyq ettiń tonýsy­nyń, uıqynyń jáne t.b. ózgerýi) jáne bıohımııalyq (glıýkoza, holesterın, jalpy lıpıdter, qan aqýyzy jáne t. b. quramnyń óz­gerýi) kórsetkishter jatady.

Bizdiń jáne ǵylymı ádebı málimetterdiń negizinde qazir­gi ýa­qytta absolıýtty deni saý adamdar joq dep aıtýǵa bolady. Tek 20%-dan aspaıtyn adam salystyrmaly túrde saý dep sanalýy múmkin, biraq joǵaryda kórsetilgen kez kelgen júkteme kezinde (fızıkalyq, hımııalyq, áleýmettik, bıologııalyq) – adam saý adamdardyń osy sanatynan túsedi, aýrý aldy jaǵdaıyna aýysady. Adamdardyń 40%-y nashar, qanaǵattanǵysyz beıimdelý jaǵdaıynda aǵza qorlarynyń sarqylýy, almasýdyń tolyq bolmaýy jáne qolaısyz faktorlarǵa qarsy tura almaıdy. Bul jaǵdaıda aǵza bar aýrýlardy óz kúshimen jeńe almaıdy. Halyqtyń taǵy 20%-y (aǵzaǵa jaǵymsyz fak­torlardyń qarqyndy jáne sozylmaly áseri nátıjesinde) aýrý aldy jáne aýrýlardyń sozylmaly jaǵdaıynda bolady, olardyń sımptomdaryn emdeý arqyly joıý múmkin emes. Adamdardyń qalǵan 20%-y saýyqtyrýǵa kel­meıtin eki nemese odan da kóp asqynýlar mezgil-mezgil qınaı­tyn sozylmaly aýrýlarmen aýyra­dy, olar tek ýaqytsha dári-dár­­mekpen ǵana emdelip, jaǵdaıy jaq­­sartylyp otyrylady.

Bul turǵyda «QR halqynyń densaýlyǵyn qoldaý jáne saýyq­tyrý júıesin» qurý – maqsatqa saı jáne keleshegi zor bastama. Mine, osy negizde (20 jyldyq tájı­rıbe negizinde) elimizdiń astanasynda 2019 jylǵy 21 qyr­kúıekte «Aýrýdyń aldyn alý jáne ómirdi uzartý» ortaly­ǵy ashy­lyp, adamdardyń densaý­lyq kúıin anyqtap, olardy densaý­lyǵyn saqtaýǵa úıretip, saýyq­tan­dy­ratyn jumystar bastaldy.

Erbolat DALENOV, 

Profılaktıkalyq medısına akademııasynyń akademıgi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor