Arǵy artefakt qupııalary – neıtrondy radıografııa jáne tomografııa arqyly zertteledi

Zamanaýı qondyrǵy Reseıdiń Dýbna qalasynda ornalas­qan Iаdrolyq zertteýler birikken ınstıtýtymen ǵylymı-tehnıkalyq yqpaldastyq aıasynda ón­diriske endi. Neıtrondy radıografııa jáne tomografııa ádisi nysannyń ishki qurylysyn sıpattaıdy. Jańa qondyrǵy SSR-Q zertteý ıadrolyq reaktorynyń birinshi kóldeneń kanalynda jasalǵan. Búginde Mıýnhen tehnıkalyq ýnıversıteti (Germanııa), Laýe-Lanjeven (Fransııa), Paýl Sherrer ınstıtýttary (Shveısarııa) jáne Iаdrolyq zertteýler birikken ıns­tıtýty (Reseıde ornalasqan ha­lyqaralyq uıym) sııaqty álemniń iri neıtrondy ortalyqtary nysandy búl­dirmeı baqylaý men ishki qurylysyn zertteý ádisin ǵylymda da, ınjenerlik baǵytta da qoldanyp keledi. Endi osy tizimdi Almatydaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýty tolyqtyratyn bolady.

Instıtýttyń bas dırektory Erǵazy Kenjın atap ótkendeı, otandyq ıadrolyq fızıkanyń ózindik joly, damý tarıhy bar. Ǵylymda ǵajaıyp jańalyqtarymen erekshelenetin AQSh, Eýropa elderimen terezemiz teń kelmegenimen de, otandyq ǵalymdardyń tabandy eńbegi arqyly strategııalyq mańyzdy baǵyt ıadrolyq fızıka salasynda sońǵy jyldarda alǵa jyljý­ baıqalady ári TMD elderi ishinde Reseıden keıingi orynda tur. Oǵan Clarivate Analytics jarııalanymdarynda ǵalymdar eńbekteriniń joǵary deńgeıde baǵalanýy negiz bola alady. Al neıtrondy radıografııa jáne tomografııa jańalyǵy ǵalymdardyń jyldar boıǵy izdenisiniń nátıjesi.

Jansyz denelerdi zertteýge arnalǵan neıtrondy radıografııa zertteýleri taıaý jyldarda-aq joǵary nátıje beretini anyq. Qazba baılyqqa toly qazaq dalasynda neıtrondy radıografııany ınstıtýt mamandary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý baǵytynda da qoldanýdy josparlap otyr. Al ǵylymı yqpaldastyqty nyǵaıtý maqsatyndaǵy yqpaldastyq ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Nazarbaev ýnıversıtet sııaqty otandyq oqý oryndarymen qatar álemniń kóptegen ǵylymı ortalyǵymen nyǵaıa túsetin bolady. Desek te ǵylymnyń qaryshtap damýy­ úshin jas ǵalymdarǵa zamanaýı zerthana alańdary kerek ári eńbekaqysynyń da joǵary bolýy mańyzdy. Sońǵy bes jylda ǵylym salasyna bólingen qarjy IJО́ shaqqanda 0,13 paıyzǵa tómendep ketti. Desek te, granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý birqatar zerthanany jaraqtandyrýǵa múmkindik berip otyr. Aldaǵy ýaqytta el Úkimeti ýáde etkenindeı, ǵylymǵa bólinetin qar­jynyń úlesi artatyn bolsa, ǵylymda zor serpilis bolary sózsiz, – dep atap ótti E.Kenjın.

 Qaterli isik aýrýlaryn emdeıdi

Instıtýtta búginde birneshe zerthana jumys isteıdi. Ǵylymı tájirıbe kórsetkendeı, Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda qaterli isikti emdeıtin radıofarmpreparattar elimizdiń medısına salasynda ǵana emes, shetelderde de suranysqa ıe bola bastady. Al óner­­kásipke arnalǵan radıoızotoptar ón­dirisi zamanaýı jetistikter qatarynda. Instıtýt radıopreparattary GMP halyqaralyq standart sertıfıkatyna ıe. Al ótken jyldan bastap Qazaq Radıologııa jáne onkologııa ınstıtýtynda pozıtrondy-emıssııalyq tomograf ornatylyp, onda onkologııalyq, sondaı-aq basqa aýrýlarǵa dıagnostıkalyq zert­teýler jasala bastady. Al aldaǵy ýaqytta qaterli dertti emdeıtin preparattar óndirisi damysa, Izraıl, Koreıa, t.b. elderdiń klınıkalarynda dertine daýa izdep júrgen jandardyń janyna úlken demeý bolary sózsiz. Al Prezıdent Is basqarmasy Medısınalyq ortalyǵy bazasynda ashylatyn onkologııalyq klınıkada qoldanylatyn radıofarmpreparatar jáne radıoızotoptar Iаdrolyq fızıka ınstıtýty mamandarymen jasalatyn bolady.

Qazirgi kezde ınstıtýt ızotoptary Germanııa jáne Reseı naryǵyna eksporttalýda, aldaǵy ýaqytta basqa da básekege qabiletti ónimderdi ózge elderge shyǵarý josparlanǵan. Sonymen qatar otandyq radıoızotoptar ónerkásipte ıaǵnı, munaı, metallýrgııa salasynda da qoldanys tabýda. Defektoskopııa salasy úshin gamma sáýle shyǵaratyn radıoızotoptar naryqta úlken suranysqa ıe.

 Ýrandy beıbit maqsatta paıdalaný múmkindigi

Otandyq ǵylymnyń damýyna sanaly ǵumyryn arnaǵan, fızıka ǵylymdarynyń doktory, professor Qaırat Qadyrjanov ınstıtýtpen bite qaınasqan maman retinde sońǵy jıyrma jylda ıadrolyq fızıka salasynda aıtarlyqtaı jetistikter bar deıdi. Iаdrolyq zertteýler birikken ınstıtýtyna Qazaqstannan ­arnaıy ókil retinde taǵaıyndalǵan Qaırat Qamaluly birlesken tájirıbelerge toqtala kele, ortalyq jaıynda azdy-kópti aqparat berip ótti. 1956 jyly Shveısarııada Eýropa elderi men Amerıka, Kanada bar 24 memleket Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵyn (CERN) jasaqtasa, dál osy jyly Máskeýdiń Dýbna qalasynda quramyna 18 memleket kiretin Birikken ıadrolyq zertteýler ınstıtýty qurylǵan. Onyń quramynda alǵashqy jyldarda qazaqstandyq 5-6 ǵalym jumys istese, búginde olardyń sany júzden asa­dy. Al ǵylymı izdeniste júrgen ma­mandardyń qatary bes júzdiń aınalasynda. Qaırat Qamalulynyń aıtýynsha, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen jyl saıyn Dýbnaǵa fızık-mamandardy jiberý dástúrge aınalǵan. TMD elderimen qatar Polsha, Rýmynııa, Bolgarııa, Germanııa ǵalymdary osy Dýbnadaǵy ıadrolyq ortalyqqa birikse, bul tizimdi jaqynda Ońtústik Afrıka tolyqtyratyn bolady. Aldaǵy ýaqytta Qytaı, Aýǵanstan, Mysyr elderi qosylýǵa nıet bildirip otyr.

– Iаdrolyq fızıka basymdyǵy joǵary sala. Al atom energetıkasyn kúndelikti ómirimizge dendep engizýdiń paıda­sy ushan-teńiz, – deıdi ǵalym. Chernobyl jáne Fýkýsıma atom elektr stansalarynda bolǵan apattar áli kúnge deıin qoǵamnyń alańdaýshylyǵyn týǵy­zyp, atom energetıkasyna degen teris kózqaras qalyptastyrdy. Ǵalymnyń aıtýynsha, atom energetıkasy senimdi energııa kózi. Al kún, jel energııa­syn paıdalanýdaǵy tehnologııalardy ıgerý uzaq jyldardy qajet etedi. Osy tusta ǵalym «Kezinde Fýkýsıma apatyna deıin AES-te 54 ıadrolyq reaktor jumys is­tese, qaýipsizdik júıelerin jetildirý maqsatynda onyń barlyǵy toqtatyldy. Al qazirgi ýaqytta 9 reaktor qaıtadan iske qosyldy. Son­dyqtan da ýrandy beıbit maqsatta paıdalanýdyń joly kóp», deıdi Qaırat Qamaluly. Búginde MAGATE О́skemendegi Úlbi metallýrgııalyq zaýy­tyndaǵy ýran bankin adamzat ıgiligi úshin beıbit maqsatta qoldanýdy qoldap otyr. Ǵalymnyń aıtýynsha, ýran óndirýden álem boıynsha alǵashqy orynda turǵan Qazaqstan shıkizatyn shetelge jibermeı, el ıgiligine paıdalansa ıgi. Al odan alynatyn energııa adamzat ómiriniń barlyq salasyna qajet. Qaırat Qamaluly ıadrolyq fızıkanyń qurylys, medısına salasyn damytýdaǵy paıdasynyń zor ekenin aıtady. Búginde saladaǵy jetistikter sý ótkizbeıtin shatyrlar, basseınder, ónerkásiptik buıymdar jasaýda qoldanys tabýda. Mysaly, Kýrchatovta osy sý ótkizbeıtin myǵym materıaldar óndirisi iske qosylǵan. Aýyl sharýashylyǵynda zııankesterdi, aram­shópterdi joıatyn tehnologııalar da osy ǵylymnyń jetistigi. Sonymen qatar medısınalyq bir retki shprıs, hırýrgııalyq qolǵaptar, halattardy zalalsyzdandyryp, qaıta óndiriske jiberetin izdenister de ıadrolyq fızı­kanyń jemisi.

SSR-Q reaktoryndaǵy neıtrondy radıografııa men tomografııa qondyrǵysy men onyń ǵylymı tájirıbesimen tanystyryp ótken ınstıtýttyń ǵylymı qyzmetkeri, fılosofııa doktory Baq­daýlet Muhametuly rentgenmen salys­tyrǵanda onyń beıtarap bólshek retinde tereńdete zertteıtin ereksheligin atap ótti. Iаǵnı, 3D modeli arqyly 3-4 sm qalyń­dyqtaǵy bolatty, 10 sm temirdi, sondaı-aq tasty da zertteýge bolady. Ken oryndarynan tabylǵan buıymdardy zertteý de qıyndyq týǵyzbaıdy. Neıtrondy tomografııa arqyly ıns­tıtýt mamandary alǵash ret Esik qorǵanynan tabylǵan Saq dáýirine tıesili adamnyń jaq súıegin túsirip, tisinde sýdyń qaldyqtary bar ekenin anyqtady. Ony basqa ádistermen bútindeı, búldirmeı anyqtaý múmkin emes bolatyn. Bul ádis Ortalyq Azııada alǵash ret qoldanysqa enip otyr, degen ǵalym ıadrolyq fızıkadaǵy jetis­tikterdiń biri retinde lıtıı ıondy bata­reıa­lardyń ereksheligine de toqtalyp ótti. B.Muhametuly atap ótkendeı, lıtıı ıondy batareıalar uzaq ýaqytqa jetedi ári jyldam qýattaý úshin uıaly telefondarda paıdalanýǵa bolady. Al onyń ózgerisi radıografııa arqyly zert­teledi. Damyp kele jatqan bul baǵyt jasyl energııadaǵy jetistik. Al ıadrolyq fızıkadaǵy tyń jańalyqtar otandyq ǵylymnyń damýyna ǵana emes, tabys taýyp, Qazaqstan ǵylymyn álemdik keńistikte nasıhattaýǵa zor múmkindik beredi, deıdi ǵalym. Sondyqtan da ǵylymǵa jastardyń kóptep kelýine barynsha múmkindikter qarastyrý tyń jańalyqtardyń óristeýine jol ashady.

ALMATY