BIZ BILETIN BAZARHAN

Biz bir aýdanda týyp-óstik. Keıin Almatyda bilim aldyq. Biraq, bir-birimizdi bilmeıdi ekenbiz. Sodan toqsa­nynshy jyldardyń bas kezinde Qa­zaq KSR Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń saılaýy ótip, res­pýbólıkalyq “Dáýir” bas­pa­syn bas­qa­ra­tyn elge tanymal bir kisi balamaly jol­men depý­tat­tyq­qa úmitker bolyp qa­tysty. Fol­klor­shy-ǵalym Mardan Báıdildaev ekeýmiz sol aza­matqa jan­ashyrlyq nıetpen Almaty aýyl­sha­rýa­shy­­lyǵy ınstıtýtynyń saılaý ýchas­kesine bar­dyq. Ol bas oqý kor­pý­syn­da eken. Bizdi buıra shashty, dóńgelek júzdi jigit kúlimdeı qarsy aldy. Sózi de shıraq, qı­myly da shalt kó­rindi. Sóıtip, jas­ty-ǵyna qaramaı, úlken-kishimen aralasyp áb­den ysylǵanyn ań­ǵartty. – Mardan aǵa, sizdi tanymaıtyn qazaq joq shyǵar, – dedi kúlip. – Al, óziń kimsiń, aınalaıyn? – dep mar­qaıyp qaldy Mardan aǵamyz. – Bazarhan Ergesh­uly Rústembaev deıtin ba­lańyzbyn. Osy oqý ornynda jas­tardyń ǵylymı ortalyǵyn bas­qaramyn. Saılaý ýchaskesiniń bas­shy­lyǵy maǵan júktelgendikten, uzaqty kún osynda júremin, aǵa, – dedi. – Bazarhan degen atyńnyń ózi sı­rek qoı. Ońtústiktiń qaı jerinensiń, aı­nalaıyn?! – dedi Mákeń eshkimdi jatyrqamaıtyn ádetimen. – Batyr Baýkeńniń aýyly­nan­myn. – Á, jýalylyq boldyń ǵoı. Mine, biz osylaı tanysqan edik. Sol tanystyqtan keıin jıi-jıi júzdesetin boldyq. Mektepti oryssha bitiripti. Burynǵy Býrno-Oktıa­br­skoe deıtin úlken aýylda, ne­mister men orystardyń ba­lalary ara­synda ósken. Bir jyly, umyt­pasam, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń elý jyl­dyǵy kezi bolý kerek, aýdan orta­lyǵynda Baýyrjan Momysh­ulyna arnalyp murajaı ashylatyn bolyp, soǵan shaqyryldyq. Astymyzda jeńil mashına. Rýlde Bazarhannyń ózi. Kúıik asýynan ótip, qyr basyna kóterilgen kezde, kóligin toqtatyp, jerge tústik. Aldymyzda aq basty Alataý as­qaqtap turdy. – Shirkin, týǵan jerdiń aýasy-aı! – dedi tamsanyp. – Tús kórsem Teristiń jaǵasynda júremin. Bala kezimdegi oqıǵalar qaıtalanatyn tústerdi kóp kóremin. Asýdyń ústinde, kúre joldyń jıe­ginde birer mınýt aıaldap, aı­nalaǵa asyqpaı kóz júgirtip, kó­ligimizge qaıta otyrǵan kezde ol on eki-on úsh jas sha­ma­synda bastan kesh­ken qyzyq oqıǵany eske aldy. Aı­týynsha, óte jaqsy oqypty. Synyp­tas­tar­dyń ishinde bes-altaýy qazaq ta, qal­ǵan­darynyń bári nemister men orystardyń ul-qyzdary eken. Bir jaǵy bala­lyqtary shyǵar, keıde basqa ulttyń balalary bulardy ózderinshe basynyp, tıisetin kórinedi. Oqý jyly aıaqtalýǵa az-aq kún qalǵanda Bazarhan álimjettik jasaǵysy kelgen álgilerdiń birimen ustasa ketedi. Arty tóbeleske ulasady. Kópten beri kep­tel­gen yza boıyn býǵannan ba, ol án­she­ıinde myqtymsı beretin synyp­tasynan óshin alady. Alaıda bir muǵalim kele qalyp, ne kerek, ony kináli etip shy­ǵarady. Erteńinde dırektor ákesin shaqy­r­ta­dy. Árıne, mekteptegilerdiń tekten-tekke mazalamaıtynyn biletin ol kisi at arbasymen túske taıaý jetip keledi. Taıaq jegen balanyń áke-sheshesi kıkil­jińniń neden shyqqanyn suramaıdy. “Oń­baǵansyń. Buzyqsyń. Sendeı balany kolonııaǵa jiberý kerek!” dep, mektepti basyna kóterip aıqaılap turǵan ústinen shyǵady da: – Áı, bunyń ne seniń? Ákeń momyn, shesheń jýas kisi. Mundaı bu­zaqylyq qaıdan keldi saǵan? – deıdi býlyǵyp. Ákesi balasyna birden dúrse qoıa bergen soń, analardyń úni birden basylyp qalady. – Áke, men emes, áýeli ózi ǵoı tıisken, – deıdi bul. – Áı, “óziń” ne seniń, a?! – deıdi tistene yzǵarlanyp. Janyndaǵylar birdeńe dese de tyńdaıtyn túri joq. – Qane, júr, aldyma tús!.. Endi Bazarhan birdeńe dep aýyz ashsa, aıaıtyn túri joq. Jan-jaǵyna qaramaı, súıretilip ákesiniń aldyna túsip syrtqa shyqty. Al ana kisi bolsa, ashýyn basa almaı keledi. Sodan arbaǵa otyryp Teristen ótetin kópirge jetken. – “Jetesiz bala ata-anasyn jerge qaratady, jeteli bala elge qaratady” degen. Meni “Ergeshtiń balasy buzyq” degen sózge qaldyrdyń, – deıdi ákesi taǵy da kózimen ata túıilip. – Áke, jańa da aıttym ǵoı, bárin bastaǵan ózi dep. Men... – deı berip edi. “Taǵy da aqtalǵysy keledi ǵoı. Sen óıtip aqtala almaısyń. Birge oqyǵan parta­lasynyń bet-aýzyn buzatyn sen sııaqty balanyń keregi joq!” – degen ol muny ózenniń or­tasyna qaraı aspandatyp laq­tyrdy da jiberdi. Al ózi sol buryl­maǵan kúıi zýlatyp kete bardy. Ba­zar­han jaqsy júzetin edi, aǵyspen bi­raz jerge deıin yǵyp baryp, áıt­e­ýir jıekke ilindi... Iá, sodan beri qanshama jyldar ótti. Alaıda sol oqıǵany áli kúnge deıin umytqan emes. Ústi-basy mal­mandaı bop turyp, qatty jylaǵan. О́zin túsinbegen, túsingisi kelmegen ákesine ókpelep jylaǵan. Keıin ashý-yzasy seıilgende, ákem óstigen edi dep dostaryna aıtyp, kúletin boldy. Ana shirkinniń júregi názik qoı. “Ákesi-aý, bas joq-kóz joq balańa ursyp, odan qala berdi doly Teristiń sýyna súńgitkenshe, “kim kináli, ne bol­dy?” dep surasań qaıtetin edi? Ba­zarhan buryn da qaısybir balalardyń birigip uratynyn aıtyp júretin. Sen sony es­timediń be? Nege óıte­sińder deýdiń ornyna... Áı, sen de!.. Bazarhan qashanǵy taıaq jesin, durys jasaǵan. Aza­mat­qa minez kerek qoı, – dep edi. “Kirsiz Kún men Aı, minsiz bir Qudaı” demeı me qazaq. Lajy bolsa, barynsha taza, aq-adal tirlik keshkenge ne jet­sin! Bir jaǵy álgi oqıǵa oǵan ómirlik sabaq boldy. О́tirik aıtpaýǵa, eshkimge qııanat ja­samaýǵa, baryn bereke etip tirlik keshýge kelgende ata-ana tárbıesi de úlgi-ónege edi. Soǵystyń sińirgen áseri de az emes-aý, áste, áke­siniń minezi tik, qataldaý edi. Esesine anasynyń júregi jumsaq, tula boıy tunǵan meıirim shýaǵy. Átteń, ekeýi de alpysqa jetpeı birinen keıin biri kóz jumdy. Ol ýaqytta Bazarhan Almaty aýyl­ sha­rýashylyǵy ınstıtýty me­hanıka fakýltetiniń sońǵy kýrsynda oqıtyn. Artynan ilesken inileriniń bar mashaqaty moınyna artyldy. Solarǵa áke ornyna áke, sheshe or­nyna sheshe bola bildi. Taǵdyry solaı bolar, ózinen birer jas qana úlken ápkesi Roza da qyryqqa jetpeı, daýasyz aýrýdan qaıtys boldy. Bul kezde ol kandı­dattyǵyn qorǵap, dosent ataǵyn alyp, ózi oqyǵan oqý ornynda tárbıe isi jónindegi pro­rektor edi. Ápkesiniń ótinishi bo­ıynsha súıegin áke-sheshesiniń janyna aparyp jerledi. Sonda aýyldaǵy aǵaıyn-týmalar: “Aına­laıyn, jas­pyn demeı, azamattyń isin atqardyń. Ata-anańnyń da, ápkeńniń de al­dyndaǵy qaryzyń men paryzyńdy jaq­sy ótediń. Endi aldynda turǵan úlken mindet – izińnen ergen inilerińdi qata­rynan qaldyrmaı adam etý”, – dep edi. Bazarhan ol mindetti de ótedi. Ekeýin de oqytty, úılendirdi, úıli-jaıly etti. – Kóne Elladada áıgili jeti danysh­pan­nyń biri bolǵan, tapqyr oı, she­shen­digimen dańqy qalǵan Bıanttan bireý “Eń jaqsy aqylshy kim?” dep surasa, “Ýaqyt” dep jaýap beripti. “Eń tátti ne?” dese, “Úmit ” depti. “Ra­­hat is ne?” degenge, “Tapqan ta­bys”, al “Ne qıyn?” degen saýalǵa “Basqa is túskende sabyrmen tózý ” degen eken. О́mir shirkinniń óri kóp qoı. Sonyń bárin kórý kerek, kó­terý kerek. Onyń máni de sol emes pe? – deıdi biz biletin Bazarhan Ergeshuly. “Adamda bir jaqsy qasıet bolsa, baq ta, baqyt ta qonady”, – deıdi Júsip Balasaǵunı. Atalarymyz ony odan da tereńdetip, “Áreket – pen­deden, ádildik – Alladan” – deıdi. Shynynda, ár iske talap, umtylys kerek. Áıtpese, jatqanǵa jan jýyı ma?.. Bazarhan óz-ózin qamshylaýy, qaıraýy, jigerlendirýi arqyly qyzmet satysymen órlep, Qazaqstan Respýb­lıkasy Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstrliginiń Jastar saıasaty bas­qarmasynyń bastyǵy dárejesine deıin kóterildi. Odan keıin, qoı, ózime eteneleý ǵylymǵa qaıta oralaıyn dep, Qazaq aýylsharýashylyq akademııa­sy­na ǵylymı hatshy ári kadr bóliminiń bastyǵy bop bardy. Akademııa taraǵan kezde Qazaq Memlekettik agro­teh­nı­kalyq ýnıversıtetine jumysqa sha­qy­rylyp, rektordyń kómekshisi, jastar isi jónindegi komıtettiń tóraǵasy, ın­jenerlik oqý-ǵylymı óndiristik keshen dırektorynyń orynbasary qyzmet­terin atqardy. Kandıdattyǵyn tehnıka sala­synan qorǵasa, ekono­mıka jáne halyq sha­rýashy­lyǵyn basqarý ma­man­dyǵy boıynsha jeti-segiz jyl ja­lyqpaı izdenip, 2005 jyly dok­torlyq dıs­ser­ta­sııa­syn qorǵap shyqty. Búginde S.Seıfýllın atyndaǵy agrotehnıkalyq ýnıver­sıtette tehnologııalyq úrdisterdi mehanıkalandyrý kafedrasynyń pro­fes­sory, osy oqý ornynda qu­rylǵan dıs­sertasııalyq keńestiń tóraǵasy. Árip­testeri men oqytyp jatqan shákirtteri kóptegen oqýlyqtar men ádistemelik quraldardyń, biraz elderdiń ǵylymı basylymdarynda jarııalanǵan 180-nen astam ǵylymı maqalalardyń avtory retinde jaqsy biledi. Bazarhannyń je­tekshiligimen eki doktorant jáne tórt kisi kandıdattyq dáreje alý maqsatyndaǵy izdený jumystaryn aıaqtaý ústinde. Taıaýda ǵana bir shákirti kandıdattyq dısser­tasııasyn sátti qorǵap shyqty. – “Jaqsy nıet – táýir istiń bastaýy, jaman nıet – izgiliktiń qas jaýy” demeı me atalarymyz. Meni izgilikke baýlyǵan ákem ǵoı, – dep kúlip qoıady Bazekeń. Áste, esine ol kisiniń ózin Teristiń sýyna bir malyp alǵany túsetin bolsa kerek... Talǵat AITBAIULY, jazýshy.