Túbi bir, tamyry ortaq qazaq pen túrik halyqtarynyń qarym-qatynastary jyl ótken saıyn nyǵaıyp keledi. Búginde Qazaqstanda da, Túrkııada da baýyrlas memleketterdiń ózara baılanystaryn nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp kele jatqan túrli uıymdar men ortalyqtar az emes. Solardyń biri – Astanadaǵy Iýnýs Emre atyndaǵy Túrik mádenı ortalyǵy. Biz atalmysh ortalyqtyń dırektory Ibragım Iyldyrym myrzaǵa jolyǵyp, qazaq-túrik qarym-qatynasyndaǵy ortalyqtyń atqaratyn róli jaıly suraǵan edik.
Túbi bir, tamyry ortaq qazaq pen túrik halyqtarynyń qarym-qatynastary jyl ótken saıyn nyǵaıyp keledi. Búginde Qazaqstanda da, Túrkııada da baýyrlas memleketterdiń ózara baılanystaryn nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp kele jatqan túrli uıymdar men ortalyqtar az emes. Solardyń biri – Astanadaǵy Iýnýs Emre atyndaǵy Túrik mádenı ortalyǵy. Biz atalmysh ortalyqtyń dırektory Ibragım Iyldyrym myrzaǵa jolyǵyp, qazaq-túrik qarym-qatynasyndaǵy ortalyqtyń atqaratyn róli jaıly suraǵan edik.
– Ibragım Iyldyrym myrza, áńgimemizdi bastamas buryn ózińiz týraly bilip alsaq deımiz.
– Túrkııanyń Iýzgat degen qalasyna jaqyn ornalasqan Iskeshe degen aýylda dúnıege keldim. Bıyl Iskeshe qalasy mádenı qala degen joǵarǵy statýs aldy. Tarıhı jer, Iýnýs Emreniń týǵan jeri. Ankaradaǵy joǵary oqý ornynda, túrki tili jáne ádebıet bóliminde oqydym. Muǵalim bolyp jumys istegenime on jyl boldy. 1996 jyly ótken baıqaýdyń qorytyndysy boıynsha jeńimpaz atanyp Qazaqstanǵa keldim. Munda Saryaǵashta Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetinde dáris berdim. Bastapqyda qıyndaý boldy. Qazir bári jaqsy.
– Mádenı ortalyqqa qalaı keldińiz?
– Iýnýs Emre atyndaǵy Túrik mádenı ortalyǵy 2010 jyly ashyldy. Biz elshiliktiń qoldaýymen jumys isteımiz. Basty maqsatymyz – eki eldiń halqyn burynǵydan da jaqyndastyra túsý. Bul ortalyq memleketter arasyndaǵy mádenı kópir bolyp tabylady. Kórmelerdi, kongrester men konferensııalardy, konsertterdi, túrli mádenı jáne ǵylymı sharalardy uıymdastyra otyryp, túrkııalyq mádenıetti tanytamyz. Sonymen qatar, túrli sımpozıýmdardy ótkizý arqyly Túrkııada qazaq mádenıetin nasıhattaımyz. Máselen Ankara jáne Ystambul qalalarynda qazaq kórmesin uıymdastyrmaqpyz. Bizdiń túbimiz bir desek te, kóptegen jyldar boıy bir-birimizdi sonshalyqty jaqsy tanymaı keldik. Túrkııalyq ǵalymdar Qazaqstan jaıly bilgisi kelgende, aǵylshyn nemese orys tilindegi derekkózderge júginedi. Al biz olardyń bul memleket jaıynda qazaq tilindegi ádebıetterden, tikeleı derek kózderinen bilgenin qalaımyz. Osyǵan oraı bizdiń ortalyq qazaq ádebıetin, saıası jáne tarıhı derekterdi túrik tiline tárjimalaý isine kóp kóńil bólip keledi.
Bizdiń ortalyq túrikshe úırengisi keletinderge kómek kórsetedi. Qyzyǵýshylyq bar. Túrik tilin meńgerip, Ystambulǵa, Ankaraǵa baryp jatqan qazaq jastary az emes. Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde «Túrki órkenıetiniń eki oıshyly: Qoja Ahmet Iаsaýı men Iýnýs Emre» atty dóńgelek ústel ótkizdik. Oǵan QR Parlament Senatynyń depýtaty, akademık Ǵarıfolla Esim, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik halyqaralyq ýnıversıtetiniń Túrik tili men ádebıeti bólim basshysy Bahadyr Gúdjúıeter, Sýleıman Demırel ýnıversıtetiniń ókilderi, Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń dırektory, professor Aıdar Ábýov, túrki akademııasynyń dırektory, professor Shákir Ybyraev, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti túrkitaný kafedrasynyń meńgerýshisi Myrzataı Joldasbekov, sondaı-aq, QR Din isteri agenttiginiń, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ókilderi qatysty. Sosyn, Oqýshylar saraıynda túrki halyqtarynyń «Dala balasyz, bala oıynsyz qalmasyn» atty II halyqaralyq ulttyq balalar oıyndary festıvalin ótkizdik. Alty túrli oıyn saıystaryna negizdelgen festıval úsh kúnge sozyldy. Biz ózimizdiń tarıhymyzdy, tamyrymyzdy bilýimiz kerek. Sondyqtan balalar úshin osyndaı tanymdyq baıqaýlardyń bereri kóp dep oılaımyn.
– Emre ortalyǵynda til úırengisi, túrik mádenıetin tanyǵysy keletinder kóp pe?
– Aptasyna bir ret biz osynda jınalyp, túrik kınolaryn kóremiz. Sondaı-aq, túrikterdiń ulttyq bıleri úıretiledi. Ortalyqta qazaqtardan qurylǵan bı toby da bar. Qyzdar jınalyp, túrik taǵamdaryn pisirip, ulttyq ashanasyn tanyp jatady.
Sol sııaqty biz ózderiniń zertteýlerimen, eńbekterimen eki eldiń arasyn jaqyndastyrýǵa úles qosyp júrgen ǵalymdarǵa qoldaý jasaımyz. Eger memleketter dostastyǵyn nyǵaıtatyn, qarym-qatynasyn odan ári kúsheıtetin qyzyqty jobalar bolsa olar bizdiń nazarymyzdan tys qalmaıdy. Máselen, ótken jyly 8 kýrsantty biliktilikterin jetildirý úshin Túrkııaǵa jiberdik, osy sııaqty, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde «Týrızm» mamandyǵy boıynsha oqyp jatqan 20 stýdentti 3 aıǵa tájirıbelik praktıkaǵa aparyp keldik. Stýdentterge jatyn oryndaryn saılap, tamaqpen qamtamasyz ettik, jalaqysyn taǵaıyndadyq. Túrkııada týrızm óte jaqsy damyǵan. Kelesi jyly biz 100 stýdentke osyndaı tájirıbeden ótýge múmkindik bermekpiz.
Naýryz meıramynda biz 10 myń adamǵa arnap dastarqan jaıdyq, sonymen birge, barlyq dıplomattardyń basyn qostyq. Biz qazaq jurtynyń Naýryz meıramyn qalaı toılaıtynyn kórsettik. Dastarqan jaıyp, qazaqtyń taǵamdaryn qoıdyq. Biz osylaısha sheteldik dıplomattarǵa qazaqtyń qonaqjaılylyǵyn, bizdiń túsinigimizdegi qazaq mádenıetin tanytqymyz keldi.
– Ortalyqtyń aldaǵy josparlaryna da toqtala ketseńiz?
– Qazaqstannyń baı mádenıetin túrikterge kórsetpekpiz. Oǵan óte iri ǵalymdardy, óte tanymal tulǵalardy shaqyramyz. Bul óte úlken shara bolady. Olardyń qazaq halqy týraly tanyp-bilýine jaǵdaı jasaımyz. Fotokórme uıymdastyramyz. Qaıyrymdylyq maqsatynda osynda bilikti dárigerler men hırýrgterdi ákelmekpiz. Múgedek adamdarǵa ota jasaýdy uıymdastyryp, aıaǵymen júre almaıtyndarǵa arnaıy arbalardy syıǵa tartpaqpyz. Osyndaı basqa da jobalardy qolǵa alyp jatyrmyz.
– Taǵy qandaı eldermen baılanystaryńyz bar?
– Iýnýs Emre atyndaǵy Túrik mádenı ortalyǵy Ortalyq Azııada tek Astanada ashylǵan. Sol sııaqty, Eýropa elderi men AQSh-ta, Mysyr, Sırııa memleketterinde 15 fılıalymyz bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Janerke TО́LEN,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa
Ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti.
