Blokcheın ashyqtyqty qamtamasyz ete ala ma?

Bolashaqty «bloktar tizbegi» aıqyndaıdy

Zaman kóshinen qalmaı, ozyq elderge ilesý úshin sıfrly teh­no­lo­gııalardy qoldanýdyń mańy­zy artty. Bul rette eli­mizde «Sıfrly Qazaq­stan» baǵdar­lamasy qolǵa alynyp, 3D-prın­tıng, onlaın-saýda, mobıldi bankıng, sıfrly qyzmet kórsetý sııaqty tetik­ter túrli salalardyń isin ilgeri­letýdiń tıimdi quraly retinde qarastyrylýda. Buǵan qosa, mundaı ınnovasııalyq bas­tamalardyń kóleńkeli isterdiń kózin kólegeıleýge kómegi kóp ekenin alǵa tartatyn sarapshylar da jetkilikti.

Qazirgi tańda azamattyq qo­ǵam qurýdyń alǵysharty re­tin­de ádilettilik, ashyqtyq sııaq­­ty qundylyqtarǵa basa mán be­rilip jatyr. Al osy ashyqtyqty qamtamasyz etýde sıfrlandyrýdyń róli kúsheıip keledi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda «Bizdiń mindetimiz – aqpa­rattyq kommýnıkasııalyq ınfraqu­ry­lymnyń damý deń­geıi boıynsha óńir­degi kósh­bas­shylyqty nyǵaıtý. Úkimet zań­namany 5G, «Aqyldy qalalar», «Úl­ken derekter», blokcheın, sıfrly aktıvter, jańa sıfrly qarjy quraldary sııaqty tyń teh­nologııalyq qubylystarǵa be­ıimdeý qajet. Qazaqstan teh­no­­logııalyq seriktestik orna­tý, málimet ortalyqtaryn qurý já­ne ornalastyrý, máli­met­ter tranzıtin damytý, sıfrly qyz­metterdiń jahandyq nary­ǵyna qatysý úshin ashyq ıýrısdıksııa retinde ózindik brendke aınalýy tıis» dep aıtty.

Prezıdent atap ótken bul ın­novasııalyq betburystyń bárin ınternettiń damyǵan jańa satysy – blokcheın tehnologııasymen baılanystyrýǵa bolady. О́ıtkeni blokcheın kúndelikti ómirimizben bite qaınasyp ketken ınternettiń keleshektegi, tipti qazirgi keskini retinde biraz júıeniń eskirgenin kórsetip, birqatar qyzmet túr­lerin yǵystyrýy ábden múmkin. Taqyrypty keńinen tarqatý úshin aldymen osy blokcheın uǵymyna qysqasha toqtalyp óteıik.

Aty aıtyp turǵandaı, blokcheın aǵylshyn tilinen aýdarǵan­da «bloktar tizbegi» degendi bildiredi. Bul – málimetterdi jeli­de tizbektep saqtaý tehnolo­gııasy. Iаǵnı, derekter kózi belgili bir aqparat qoımasynda emes, kóptegen kompıýter bazalarynda birdeı saqtalady. Sondyqtan birneshe jerge birdeı taratylǵan, shynjyr ispettes bir-birimen berik bekigen málimetter jıyn­tyǵyn ózgertý nemese joıý múm­kin emes. Blokcheınniń barlyq qol­daný­shysy aqparattarǵa kez kel­gen ýa­qytta erkin qol jetkize alady.

Blokcheınde málimetterdiń ortaq bazasy joq bolǵandyqtan, biryńǵaı basqarý organy da bol­maıdy. Sondyqtan bul tehnologııa arqyly adamdar ózara aqparat, taýar, qyzmet túrlerin almasý prosesin úshinshi bir taraptyń, deldal­dardyń qaty­sýynsyz júrgize alady. Mu­nyń aıqyn dáleli retinde bankterge baǵy­nyshty bolmaı, qoldanysqa ene bastaǵan krıptovalıýtalardy aıtýǵa bolady.

 Bıýrokratııaǵa bóget bolady

Blokcheınniń negizgi basymdy­ǵynyń biri arada deldaldardyń bolmaýy dedik. Al búginde qu­jat, aqsha jáne taǵy basqa túrli málimetter almasý arqyly júr­giziletin operasııalar mindetti túrde deldaldardyń aralasýymen júrgiziledi. Mundaı ope­ra­sııalardyń barysyn, shy­na­ıylyǵyn qashanda atqarýshy memlekettik organdar, bankter jáne osy tektes uıymdar baqy­lap otyrady. Adamdar men mem­lekettik apparattyń ara­syn­daǵy ózara is-qımyldyń qıyndyq­tary, jalpy júıeniń ashyqtyǵy qamta­masyz etilmeýi óz kezeginde bıýro­kra­tııanyń beleń alýyna ákelip soqtyrady. Sonyń saldarynan tirkeýge, kezek jyl­jytýǵa, aıyppuldan jaltarýǵa «kómek­tesetin» deldaldardyń ta­ǵy bir tolqyny paıda bola­dy. Bul jerde jeń ushynan jal­­­ǵasqan jemqorlyq ta qylań bere­di. Deldaldardyń neǵurlym kóp bolǵany soǵurlym qyzmetti kúr­­delendire túsedi jáne aıtar­lyqtaı shyǵyn keltiredi.

Sondyqtan osyndaı deldaldardyń qyzmetin yǵystyratyn, kez kelgen málimettiń ashyqtyǵyn, qoljetimdiligin qamtamasyz etetin blokcheın tehnolo­gııa­syna basymdyq beretin ýaqyt jetken sııaqty. Blokcheın memlekettik qyz­metshilerdiń jumysyna qajetti bar­lyq aqparatty saqtaýǵa múmkindik be­re­di. Mysaly anyqtamalar, esepter, aktiler jáne baıandamalardy blok­­cheınge engizedi jáne kez kelgen ýa­qytta olarǵa qol jetkize alady. Bar­lyq qujattar papkalarda qat­ta­lyp, só­­relerde siresip turmaıdy, sıfr­ly túrde saqtalady. Blokcheın arqy­ly saqtalǵan qujattar basqa da jeli­ler­de qoljetimdi bolǵandyqtan, ony qaıtadan jasaý nemese joıyp jiberý múmkin emes.

Blokcheın jańa tehnologııa bolǵan­dyq­tan, Qazaqstan túgili basqa álem el­de­rinde de keńinen qanat jaıǵan joq. Biraq ony jańashyldyqqa birtindep bet buryp jatqan elderdiń mysalyn kel­tirýge bolady. Aıtalyq, Estonııa – mem­lekettik organdarda blokcheınge negiz­delgen jobalardy tabysty júzege asyryp jatqan elderdiń biri. Bul memlekette ınfraqurylym ortalyq júıege baǵynbaıtyn ashyq júıege quryldy. Bir ǵana «Bitnation» jobasy neke tirkeý, týý týraly kýálik alý, kommersııalyq sharttar jasasý sııaqty notarıattyq keńseler qyzmetin blokcheınge kóshirdi. Bul de­rek­terdi saqtaý senimdiligine kepildik berip, qaǵazǵa basýǵa qajettilikti joıdy. Jalpy Estonııada 2016 jyly aza­mat­tardyń 94%-y blokcheın júıesin qol­dana alatyn elektrondy kýálikti alǵan eken. Sondaı-aq bul elde qaǵazsyz ju­mystyń nátıjesinde IJО́-niń 2%-y únem­delgen, 4 myńnan asa qyzmet elektron­dy túrde usynylǵan. Sonyń nátıjesinde Estonııa salyq jınaý jáne elek­trondy ekonomıka ındeksi boıynsha álemdegi aldyńǵy qatarly memleket atandy.

Qazir Qazaqstan da blokcheındi ba­rynsha damytýǵa peıil tanytyp otyr. Bul tyń tehnologııany qarjy, den­saý­lyq saqtaý, bilim berý, logıstıka, jer kadastry, memlekettik jáne kor­po­ra­tıv­tik qujat aınalymy salalarynda qoldanysqa engizý erekshe­lik­te­ri jan-jaqty qarastyrýda.

«Aqyldy qala» jobasy boıynsha irgeli bastamalar qolǵa alynyp jatqan Nur-Sultan qalasynda blokcheın jobalary birshama jumystyń boıyna qan júgirtti. Máselen, balabaqsha kezegin avtomattandyrý, «Kóshe saýdasyna – 1000 oryn» baǵdarlamasynda oryndardy ashyq túrde bólý sııaqty rásimderde blokcheın oń yqpal etti. Buǵan qosa jaqynda ǵana qorytyndysy shyqqan «Jumys isteıtin jastarǵa arnalǵan sa­typ alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin tur­ǵyn úı» baǵdarlamasyn tıimdi uıym­das­tyrýǵa osy tehnologııanyń septigi tıdi. Tyń úrdisti tez úırenýge qabiletti jas­tar qujattardy qolmen toltyryp qo­by­ratpaı, bul konkýrsqa qaǵilezdik tanytyp, elektrondy formatta ótinim berdi. Jalpy, osyndaı jobalar adamı faktordy barynsha qysqartýǵa, rásim­der­diń ashyq ótýine múmkindik beredi.

«Eurasia Blockchain Fintech Group Limited» kompanııasynyń basqarma tó­ra­­ǵasy Tilektes Adambekovtiń piki­rin­­she, Qazaqstanda blokcheındi basqa mem­lekettermen qatar damytýǵa bolady. О́ıtkeni bul tehnologııa dúnıe júzinde áli keń qoldanysqa enip ketken joq.

– Memlekettik organdarda barlyq buıryqtar men nusqaýlyqtardy, sondaı-aq normatıvtik qujattardy blokcheınge aýdarýǵa bolady. Bul jazbalardy saqtaý jumysyn edáýir jeńildetedi. Memle­ket­tik apparattyń qurylymy kóp, olar esep berýshi retinde qyzmet etýi kerek. Sondyqtan blokcheın tehnologııa­syn esep berý úshin, keri baılanys ja­saı alatyndaı etip qoldanýǵa bolady. Qazaqstanda birneshe jobany sátti jú­zege asyrýdyń múmkindigi bar. Atap aıtqanda, qosymsha qun salyǵyn (QQS) esepteý, salyq mólsherin anyqtaý jáne mem­­lekettik bazalardy blokcheınge aýys­­­tyrý jobalary josparlanyp otyr. Qazaq­stannyń qazba jáne tabıǵı resýrs­ta­ry mol. Olardyń álemdik naryqqa shyǵýyn jeńildetý úshin de blokcheındi paıdalaný kerek, – dedi ol.

Jemqorlyqtyń jolyn kesedi

Joǵaryda blokcheınniń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste aıtar­lyq­taı kómektesetinin atap óttik. Jem­qorlyqtyń tyrnaǵyna jıi ilinetin memlekettik satyp alý salasynda blokcheın qoldanylsa, jalǵan kompanııa tirkep, tómen baǵa belgilep, tender utyp alatyndardyń jolyna tusaý bolar edi. Kelisimsharttardyń ashyqtyǵy, máli­metterdiń birneshe jerde qatar saq­­talýy túrli qıturqy áreketterdi ja­­saýǵa jol bermeıdi. Sonymen qatar blok­cheın qulashyn keńge sermese, ótken kúnniń esebinen kýálik etetin nota­rıýs­tar­dyń, aıyppulyńyzdy baza­dan óshi­re­tinderdiń, nesıe tarıhyn jańar­ta­tyndardyń kúni kelmeske ketedi.

Qazaqstandaǵy blokcheın jáne data ortalyqtar ındýstrııasy qaýymdas­ty­ǵy­nyń Zań shyǵarý jumysy jónindegi aǵa úılestirýshisi Mádı Sáken sıfr­lan­dyrýmen qatar blokcheın tehnologııasyn engizý sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste mańyzdy qadam bolatynyn aıtady.

– Memlekettik sektordyń kez kelgen sala­s­­­y derekterdi ashyq jáne qaýipsiz es­ep­­ke alýdy qajet etedi. Býhgalterlik esep­­ti taza júrgizbeý, derekterdiń bur­ma­laný saldarynan sybaılas jem­qor­lyq qaýpi memlekettik satyp alý, jer kadastry, keden, qarý-jaraq pen oq-dárilerdi esepke alý sııaqty júıelerde kúsheıýi múmkin. Blokcheın osyndaı keleńsiz jaǵdaılardyń aldyn alady. Alaıda blokcheın ashyqtyqqa to­lyq­qandy kepildik beredi deýge bolmaıdy. Bul tek aqparattyń ózgermeıtindigin qam­tamasyz etetinin túsiný kerek. Ashyq­tyq barlyq prosesti avtomattandy­rý jáne sıfrlandyrý nátıjesinde jáne derekterdiń túgel qoljetimdiligi ar­qy­ly saltanat qurady. Sondyqtan blok­cheın­di barlyq qoǵamdyq «derttiń» daýasy retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Memleket pen bıznes úshin basty mindet – aldymen sıfrlandyrý, ıaǵnı barlyq prosesti sandyq formatqa kóshirý, – dedi Mádı Sáken.

Sondaı-aq onyń aıtýynsha, sońǵy 3 jylda memlekettik organdar tara­py­nan blokcheın tehnologııasyna qyzy­ǵýshylyq artqan. Qazirgi tańda mem­le­kettik sektorda blokcheın tehnologııalar negizindegi sheshimder belsendi túrde synaqtan ótkizýde. Ulttyq bank memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa ınvestısııa engizý úshin «Invest Online» blokcheın qosymshasyn ázirledi. «Aqparattyq esepteý ortalyǵy» AQ «Qazchain.kz» jobasy aıasynda astyq qolhattarymen býhgalterlik operasııalardy júrgizýge arnalǵan blokcheındi iske qosty. Sony­men qatar Qarjy mınıstrligi QQS-ti basqarý júıesin qurý boıynsha qa­nat­qaqty jobany júzege asyryp jatyr.

Qoryta aıtqanda, elimizde blokcheın ındýs­trııasynyń qadamy endi bastalyp keledi. «Astana Hub» Halyqaralyq teh­noparkinde Qazaqstandaǵy blokcheın jáne data-ortalyqtar ındýstrııasy qa­ýymdastyǵy jumys isteıdi. Bul – qa­ýym­dastyq qazir «Qazaqstan Res­pýblı­ka­synyń keıbir zańnamalyq akti­le­rine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jónindegi jumys tobynyń múshesi. Ázirlenip jatqan qujat tyń tehnologııalardy qol­da­nýdyń birqatar máselesi bo­ıynsha zań­dylyqtardy aıqyndap jáne blokcheındi Qazaqstan naryǵynda qoldanýdy tezdetedi dep oılaımyz.