Maqala kirispesindegi «Uly ǵulamanyń mereıtoıy toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkizilmek» degen sóılemder oıdan oıǵa jeteleıdi. Biz toı toılaýdan kende halyq emespiz ǵoı, Abaıdyń «At aryqtar, ton tozar, qadir keter, kúlkini onsha kúılep shýlamalyq» degeni bolmasa... Memleket basshysy maqalasynda oı qýǵan, bilim izdegen janǵa Abaı shyǵarmalary – taǵlymy mol mektep ekenin basa aıtty.
Batys pen Shyǵystyń altyn kópiri - danyshpan Abaı qazaq degen uly halyq baryn álemge áldeqashan áıgilegen bolatyn.
Halyqtyń rýhanı ustazy Abaıdyń ómirlik fılosofııasy mynadaı túıinderdi qamtıdy: birinshi, otanshyl, ultjandy bolý; ekinshi, ózge ulttar men halyqty durys túsinip, olardyń artyq ilim-bilimin úırený; úshinshi, adamdy súıý, ózgege qurmet sezimmen qaraý; tórtinshi, ózińe-óziń qatal synshy bolyp, óz boıyńdy túzetý.
Abaıdyń túp maqsaty – halqyn túzep, erikti, mádenıetti el sanatyna qosý. Osy maqsatqa jetýdiń joly – oqý, óner, bilim, eńbek, aqyl dep biledi. Bul oılar – Abaı shyǵarmalarynyń altyn arqaýy.
Aqyn ataýly atam zamannan beri kúńgirt kúı, kóleńkeli ǵumyr-azaptyń sebebin qoǵamnan, ýaqyttan, jeke adamnan izdedi, kinálady; tek kómeski kór tirshilikke ózin de aıypty sanaǵan eshqaısysy tabylmady. Abaı ǵana bul saltanatty saptan oqshaý tur.
Tóńkerilip qubylǵan jurt – bir saǵym,
Shynǵa shyndap, qosa almas yntymaǵyn.
Kóptiń aýzyn kúzetseń kún kórmeısiń,
О́zińdi-óziń kúzet, kel, shyraǵym!
Búgingi kúni tárbıe salasynda qoldanylyp júrgen «О́zin-ózi taný» iliminiń túp qazyǵyn da Abaıdan tabamyz.
Ár qazaqtyń júreginiń túkpirine uıalaǵan óz Abaıy bar. Es bilip, etegin japqan, ómirdiń ashy-tushysyn tatqan ár pende Abaıǵa óz soqpaǵymen keledi. Jastyqtyń oty jalyndap júrgen kúnderde Abaı sózderin maqtan úshin jattasaq, búginde ómirdiń kóbi ketip, azy qalǵan kezeńde dertti janymyzǵa dárý izdep jattaımyz. Qur jattaý degenim jadaǵaı bolar, ol sózderden janyńa jubanysh tabasyń. Bala kúnimizde:
Kórdik qoı dúnıe degen ıttiń kótin,
Jep júr ǵoı bireýiniń bireý etin.
Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda,
Kóbiniń syrty bútin, ishi tútin... – degen joldardy qaıtalap oqysaq ta túsine bermeıtinbiz. Endi búginde ańdap qarasaq, Abaı aıtqan osy sózdiń tóńireginde ózimiz júrmiz.
Abaı jıyrmasynshy sózinde «Pendede bir is bar jalyǵý degen. Dúnıe birqalypty turmaıdy, adamnyń qýaty, ǵumyry birqalypty turmaıdy. Árbir maqulyqqa Qudaı taǵala birqalypty turmaqty bergen joq. Endi kóńil qaıdan birqalypty tura alady? Biraq osy jalyǵý degen ár neni kórem degen, dámin, baǵasyn – báriniń baıansyzyn bilip jetken oıly adamnan shyǵady» deıdi. Adam balasy jalyǵý arqyly jańalyqqa umtylady, basqa dúnıeni de kórsem, bilsem eken dep jantalasady.
Bireýden aılam men aqylymdy asyrdym dep júrgenniń kóbi ishteı ózin-ózi jeýmen kún keshedi. Sóıtip, qysqa ǵumyrdyń birtalaıy ózin-ózi tanı almaýmen ótedi. Abaısha aıtqanda: «...únemi jamanshylyqqa, maqtanǵa salynyp, óz boıyn ózi bir teksermeı ketken kisi, táýir túgil, áýeli adam ba ózi?»
Danalyq atty bıiktiń quzar shyńyna shyqqan Abaı ómiri de kúrdeli qubylys. Pendege tán kúres-tartysty, jek kórý men súıýdi óz basynan ótkermese, júrek qanymen jazylǵan qýatty oılar týar ma edi?!
Jańa zamannyń kúrdeli talabyna uly Abaı óz shyǵarmalarymen jaýap beredi. Ýaqyty, zamany óte kele talaı taý mújiledi, talaı dúnıe ózgeredi. Adam da ótedi ómirden. Eshteńe máńgilik emes. Ýaqyttyń qatal zańy solaı. Tek el men jer – máńgilik. Olar qartaımaıdy da, tozbaıdy. Jerdi meken etken adamdar ǵana qartaıyp, ómirden ótip jatady.
«Dúnıe – úlken kól,
Zaman – soqqan jel,
Aldyńǵy tolqyn aǵalar,
Keıingi tolqyn iniler,
Kezekpenen óliner,
Baıaǵydaı kóriner» dep tolǵanady uly aqyn.
«Abaı syny – aýyr syn, syndarly syn. Bul toıdyń tusyndaǵy basty maqsatymyz – búkil halyqtyń ult ustazy aldyndaǵy ózindik bir esep berýi ispettes bolýy tıis» degen Prezıdent sózinen artyq ne deýge bolady?!
Álııa ELEÝBEKOVA,
QR Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri
Qaraǵandy oblysy,
Balqash qalasy
