BASTY MAQSAT – SAÝDA QYZMETIN BAQYLAÝ EMES, EKSPORTTY YNTALANDYRÝ

Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Na­zar­baev bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstanyń jańa múm­kindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń 2020 jylǵa deıin­gi damý strategııasyn oryn­daýǵa kirisetinimizdi jarııa etti. Joldaýdyń “2020 strategııalyq jospary – kóshbasshylyqqa qazaq­standyq jol” bóliginde Prezıdent Qazaq­stan aldynda eko­nomıkany daǵdarystan keıingi damýǵa ázir­leý, jedel ındýstrııa­landyrý jáne ın­fra­qurylymdy damytý esebinen ekono­mıkanyń turaqty ósýine qol jetkizý mindetteri turǵanyn aıtty. Saýatty saýda saıasaty – el eko­nomı­kasynyń básekege qabilettiligine qoldaý bolyp tabylatynyn málim etken Memleket basshysy Qazaqstannyń syrtqy dúnıemen qarym-qatynasyn arttyrýdyń mańyzdy­ly­ǵy­na toqtaldy. TMD elderi ishindegi baı­lanysty arttyryp, saýda aınalymyn jańa deńgeıge kóterý mindeti tur. Qazaqstan, Re­seı jáne Belarýs elderi arasyndaǵy Keden odaǵynyń qurylýy jańa múmkindikterge jol ashady dep kútilýde. Bul Qazaqstannyń barlyq ıntegrasııalyq basta­malarynyń júzege asýyna serpin beretin elaralyq baılanys ekenin uǵynǵanymyz jón. Osy oraıda Prezıdent: “Úsh el ıntegra­sııa­synyń kelesi kezeńi 2012 jylǵy 1 qań­tardan bastap Birtutas ekonomıkalyq keńis­tiktiń qalyptasty­rylýy bolady. Bul kapı­tal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy qamtamasyz eti­letin ıntegrasııanyń álde­qaı­da joǵary deńgeıi. TMD-daǵy óńirlik ekonomı­ka­lyq birlestikterge qoldaý bildire otyryp, Úkimet Qazaqstannyń ekonomı­ka­lyq damý basymdyqtaryna saı keletin jaǵdaılarda Búkilálemdik saýda uıymyna kirý úderisin jandandyrýy tıis”, – dep bul qadamnyń mańyzdylyǵyn ashyp aıtty. Sonymen qatar, qazirdiń ózinde bizdiń kásipkerlerge jańa múmkindikterdiń paıda bolýyn du­rys baǵalaý, jańa rynoktarǵa shyǵý jó­nindegi tıimdi strategııalardy ázir­leýmen baıypty aınalysý, básekelestik ar­tyqshylyqtardy ósire túsý mańyzdy ekenin jetkizdi. Joldaýda otandyq taýarlar – 2020 stra­tegııalyq jospardy júzege asyrýdyń ta­bys­tylyq ındıkatory bolatyny jarııa etildi. Elimizdiń ónimderin shetelge shyǵarý – kókeıkesti máselelerdiń biri. Osy jóninde toqtalǵanda, Prezıdent elimizdiń shıkizat­tyq emes salasyn eksporttaýshy­lardy qoldaý ındýstrııalandyrýdyń sheshýshi baǵyty bolýǵa tıis ekenin basa aıtty. Memleket basshysy Qazaqstan óner­ká­si­bi eksporttyq rynoktarǵa otandyq brend­terdiń keń aýqymdy tizbegimen usynylýy kerektigin, sondyqtan Úkimetke eks­port­taý­shy­larǵa negizgi quraldardy satyp alýdy qar­jylandyrýdy, eksportqa ser­vıstik qol­daý kórsetýdi, eksporttaý­shy­larǵa granttar men eksporttyq saýdalyq qarjylandyrýdy qarastyratyn birtutas qoldaý júıesin jasaýdy mindettedi. Prezıdent osy Joldaýynda Parla­ment­ke eldi damytý, jańa ekonomıkalyq órleýge bastaıtyn zańdardy qabyldaý týraly tap­syr­ma berdi. Memleketimiz úshin saýda qyz­meti sa­lasyn jańa deńgeıge kóterýge, óz ónim­deri­mizdi eksportqa shyǵarýǵa yqpal etý úshin daıyndalǵan “Qazaqstan Respýblı­ka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine saýda qyzmetin retteý máseleleri boıynsha óz­ge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasynyń mańyzy zor. Májiliste taıaýda osy zań jobasynyń tanystyrylymy ótken bolatyn. Bul zań jobasyna Májilis depýtattary erekshe qyzyǵý­shy­lyq tanytyp otyr. Onyń ta­nys­tyrylymyna jáne jumys tobynyń otyrysyna birqatar áriptesterim qatysyp, óz oı­la­ryn ortaǵa saldy, baıandama­shyǵa suraqtar qoıdy jáne osy salany jetildirýge baǵyttalǵan usy­nys­taryn aıtty. Jáne de ózge ko­mı­tetterdiń músheleri de bel­sendi qatysty. Depýtat­tar­dyń bul zań jobasyna erekshe ynta bildirýine úsh el ara­syn­daǵy Kedendik odaq kelisimi de áser etip otyr. Bul tusta Pre­zı­denttiń bıylǵy Joldaýyn­daǵy Kedendik odaq týraly utymdy pikiri negizge alynýda. Jumys tobynyń otyrysynda salys­tyrma keste boıynsha ózgeris­terdi qaradyq. Qoǵamdyq uıymdar da, BAQ ókilderi de bul zań jobasynyń maqsaty týraly tereńirek bilgisi keletinderin málim etti. Búgingi tańda jumys tobyna depýtattar­dan osy zań jobasyna ózgerister men to­lyqtyrýlar kelip túsýde. Qazirdiń ózinde 50-den astam usynystar berildi. Onyń barlyǵy arnaıy jasalǵan salystyrma kestege baptar boıynsha engizilip jatyr. Jáne de usynystardyń ózge zańdarǵa qaıshy kelmeýi, qaıtalanbaýy birinshi kezekte eskeriledi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda saýda alań­darynyń jetispeýshilik problemalary bar. Bul kóp jaǵdaıda bazar jáne saýda nysan­dary ıeleriniń básekege qarsy is-áreket­teri­ne, jaldaý tóleminiń qymbattaýyna alyp keledi jáne satylatyn taýardyń qunynda kórinis tabady. Statıstıka agenttiginiń derekterine sáı­kes turǵyndardy saýda alańdarymen ortasha qamtamasyz etý, onyń ishinde saýda bazar­la­rynda da, el boıynsha bir myń adamǵa 111,7 sharshy metrden keledi. Saýda alań­dary­men eń az qamtamasyz etý jaǵdaıy Qy­zylorda (48,8 sharshy metr), Ońtústik Qa­zaq­stan (40 sharshy metr) jáne Jambyl (59,3) oblystarynda, al eń joǵary Sol­tús­tik Qazaqstan oblysynda (186,6 sharshy metr), Astana qalasynda (198,7 sharshy metr) jáne Almaty qalasynda (260 sharshy metr) baıqalǵan. Salystyrý úshin aıtsaq, Fransııada 1 myń turǵynǵa jańa saýda alańdarynyń aýma­ǵy – 450 sharshy metrden, Polshada – 350, Chehııada 200 sharshy metrden keledi. Budan basqa, álemniń kóp elderinde saýda alań­darymen qamtamasyz etý boıynsha normatıv qabyldanǵan. Osylaısha, mysaly, Belarýste ol 1 myń adamǵa 260 sharshy metr­di quraıdy, al Reseıde qala turǵyndary úshin bul normatıv 230 sharshy metr dep bel­gilengen. Qazaqstanda mundaı normatıv joq. Osyǵan baılanysty, turǵyndardy saýda alańdarymen qamtamasyz etý esebiniń ádistemesi men eń az normatıvin zań turǵysynan bekitý usynylyp otyr. Memlekettik emes qurylymdarǵa fýnk­sııa­lardy tapsyrý sharasy ázirleýshi tara­py­nan memlekettik organdarda oryn alatyn bıýrokratııany barynsha azaıtý jáne áre­ket­terge keń aýqymdy erkindikti berýge negizdelgen. Saýda qyzmetine qatysty túıindi máse­le­ler óte kóp ekenin baıqap otyrmyz. Aı­ta­lyq, “saýda nysany” degen túsinik en­gi­zilý­de. Sol sekildi “saýda sýbektisiniń rees­tri” degen uǵym bar. Mysaly, “Baý-baq­sha­syn­da ósirgen azdaǵan óz ónimin eki-úsh kún boıy ǵana satatyn zeınet jasyndaǵy ájeı­ler qalaı áreket jasaýy kerek? Olar da ká­sipker sekildi qujattar toltyryp, saýdamen turaqty aınalysatyndardyń tizimine turýy qajet pe?” degen suraqtar týyndap jatyr. Salyq kodeksine sáıkes, bir jolǵy beriletin talon 2011 jyldan bastap bolmaıdy. Parlamentshiler aldynda osynyń bárin zań jobasymen retteý mindeti tur. Dúkender joǵary suranysqa ıe bolýy úshin adamdar kóbirek ótetin kóshelerde bo­lýy kerek degen norma da bar. Tutyný­shy­larǵa belgili bir ónimderdi usynatyn dúkender jelisi bolýy tıis. Osylarǵa qatysty máseleler de retteýdi qajet etedi. Sonymen qatar, ýákiletti memlekettik organ men jergilikti atqarýshy bıliktiń saýda qyzmetine qatysty bóliginde atqara­tyn qyzmetteriniń arajigin ajyratyp alýy­myz kerek. Máselen, jármeńke ótkizý qajet boldy. Zańda ýákiletti memlekettik organ barlyq jármeńke ótkizý sharasynyń oryn­dalýyn úılestiretini jazylǵan. Al atqarýshy bılik jergilikti deńgeıdegi jármeńkelerdi ót­kizetini belgilengen. Al ýákiletti mem­le­ket­tik organ halyqaralyq jáne respýb­lıkalyq deńgeıdegi jármeńkelerdi ótkizýdi úılestiredi. Osy zańdyq normalardy da retke keltirý – kún tártibindegi másele. Qysqasha zań aktisine engiziletin tolyq­tyrýlarǵa toqtala ketsem, zań jobasynyń 15-babynda syrtqy saýda qyzmetin damytý jónindegi negizgi memlekettik sharalar anyq­talǵan. Atap aıtqanda, eksporttyq kredıt­terdiń kepildikteri men olardy saqtandyrý júıeleriniń jumys isteýin qamtamasyz etý, syrtqy saýda qyzmetin damytýǵa yqpal etetin saýda kórmelerin, jármeńkeler men ózge de is-sharalardy uıymdastyrý, eks­port­ty damytý men jyljytýdy servıstik qoldaýdyń ınstıtýttyq júıesin qurý jáne onyń jumys isteýin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Sondaı-aq óz ónimin eksportqa shyǵarý boıynsha otandyq taýar óndirýshi­ler­diń shyǵyndaryn óteý túrinde ekonomı­kalyq yntalandyrý quraldary bolýy tıis. Osy bapta otandyq taýar óndirýshilerdiń taýar belgilerin jyljytý júıesin qurý úshin eksportty damytý jáne jyljytý jónindegi ulttyq uıymnyń negizgi mindetteri bel­gi­lengen. Olar eksportty damytý men jyl­jy­týdyń ınfraqurylymyn qurý, otandyq taýar óndirýshilerdiń eksportqa baǵdar­lanýyn damytý maqsatyn kózdeıdi. Al 16-bapta syrtqy saýda qyzmetin ke­den­dik-tarıftik retteý sharalaryna kedendik ákelý men áketý bajdaryn jáne tarıftik jeńildikter men kvotalardy qoldaný, ta­rıf­tik preferensııalar jatatyny atap kór­setilgen. Syrtqy saýda qyzmetin kedendik-tarıftik retteýdiń negizgi maqsattary retinde taýarlardy Qazaqstannyń kedendik aýma­ǵyna ákelýdiń taýarlyq qurylymyn utymdy etý qajettigi belgilengen. Sol sekildi zań jobasynda jańadan en­giziletin uǵymdarǵa túsinik berilgen. Má­selen, otandyq taýar brendıngi – uqsas shet­eldik taýarlarmen salystyrǵanda otandyq taýarlardyń neǵurlym joǵary tutyný­shy­lyq sapasyna áleýetti tutynýshynyń senim­diligin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan sharalar kesheni. Eksportty damytý – Qazaqstandaǵy memlekettik saıasat sheńberinde júzege asyrylatyn, óndirýshilerdiń eksporttaý qabiletin damytýdy yntalandyratyn jáne eksportqa járdemdesý qyzmetterin damy­týdy kótermeleıtin jaǵdaılardy jasaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar kesheni. Eksportty damytý jáne jyljytý jónindegi ulttyq uıym – Ulttyq damý ınstıtýty. Eksportty da­mytýdyń jáne yntalandyrýdyń ınstıtýt­tyq servıstik qoldaý júıesi – otandyq ónimdi syrtqy rynoktarǵa jyljytýǵa ba­ǵyt­talǵan sharalar kesheni. Eksportty jyl­jytý – Qazaqstannan tysqary jerlerde memlekettik saıasat sheńberinde júzege asy­rylatyn, Qazaqstan eksporttaýshylarynyń syrtqy rynoktarǵa kirýine járdemdesýge baǵyttalǵan is-sharalar kesheni. Jańa zań­dyq normalar eksportty yntalandyrýdyń jáne qoldaýdyń ekonomıkalyq quraldaryn qoldaný erejesin bekitedi. Osy zań jobasyna “Quqyqtyq zert­teý­ler jáne taldaý ınstıtýty” JShS men “Quqyqtyq monıtorıng, saraptama jáne taldaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty” JShS ǵy­lymı saraptamasyn bergen. Sarapshy­lar­dyń aıtýynsha, eksportty retteý máseleleri mańyzdy ári ózekti bolyp tabylady. О́ıt­keni, eksport memlekettiń ekonomıkalyq damýynda aıtarlyqtaı úlken ról atqarady. Jahandaný kezeńinde tek syrtqy ekono­mı­kalyq saıasatty belsendi túrde júrgizetin mem­leketter ǵana qarqyndy damıdy. Atal­mysh saıasattyń máni halyqaralyq kapıtal rynoktary arqyly qarajat tartý jáne qaýipterdi tómendetý úshin memleketimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq múddelerine sáıkes túrde taýar men qyzmetterdi damy­typ, basqa memleketterdiń rynoktaryna shyǵarýda bolyp otyr. Ekonomıkada tıimdi qurylymdyq óz­ge­ris­ter jasaý salasynyń álemdik tájirıbesi kór­setkendeı, qurylymdyq qaıta quras­ty­rý­dyń basty aspektisi retinde eksportqa ba­ǵyttalǵan ekonomıkalyq damýdy memleket­tik qoldaý bolyp tabylady. Sonyń sheń­be­rinde ulttyq ekporttaýshylar úshin tıimdi qu­qyqtyq mehanızmdi, sondaı-aq, tıisti qar­jylyq jáne aqparattyq qurylymdy, syrt­qy ekonomı­kalyq áreketterdi qarqyndatý úshin tıimdi sharttardy qalyptastyrý kózdeledi. Kóptegen memleketterde, sonyń ishinde TMD elderinde saýda qyzmetin zańdy retteý isi ulttyq zańdar boıynsha júrgiziledi jáne olarda da Qazaqstandaǵydaı sýbektilerdiń tıimdilik deńgeıin anyqtaıtyn saýdany qalyptastyrý modeliniń eń tıimdi túrin tabý jumysy júzege asyrylýda. Zań jobasynyń tujyrymdamasynda kóptegen memleketterdiń úkimetteri eksport­ty damytatyn qurylymdardy quraıtyny belgilengen. Sondaı-aq olardyń qyzmetine kommersııalyq tártipti engizý, jeke menshik sektorynan qyzmetkerlerdi tartý, bıznes kóshbasshylarynyń úlesin barynsha ulǵaıtý jáne túrli qyzmetterdi kórsetý úshin jeke uıymdardy qoldaný arqyly atalmysh qurylymdarǵa joǵary deńgeıdegi egemendikti usyný jatady. Álemdik tájirıbege súıensek, osyndaı qurylymdardyń tıimdi qyzmetiniń úlgisi retinde birqatar uıymdardy mysalǵa kel­tirýge bolady. Aıtalyq, KOTRA (Ońtústik Koreıa), JETRO (Japonııa), MATRADE (Malaızııa), IE Singapore (Sıngapýr), Austrade (Avstralııa), UK Trade and Inves­tment (Uly Brıtanııa), Bankomext (Mek­sıka), BRAZILAPEX (Brazılııa) degen uıymdar bar. Máselen, KOTRA – Koreıanyń kom­mersııalyq emes úkimettik uıymy, bastap­qy­da “Koreıalyq saýdany qoldaý korpora­sııa­sy” degen ataýmen 1962 jyly qurylǵan. Sol kezden beri atalǵan uıym shetel ry­noktaryn zertteý jáne iskerlik qatynas­tar­dy qurý jolymen jasalatyn ár túrli áre­ketter arqyly Koreıanyń eksportqa baǵyt­talǵan ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna úles qosyp keledi. Zań jobasyn Májilistiń jalpy otyry­sy­na shyǵarý ústimizdegi jylǵy 10 qyr­kúıekke deıin belgilengen bolatyn. Alaıda, bul zańnyń qoǵam damýyna qajettigin eskere kelip, bizdiń komıtet mamyr-maýsym aı­la­ryna deıin jan-jaqty daıyndap, qory­tyndy shyǵaryp, palatanyń talqysyna usy­nady degen oıdamyn. О́ıtkeni, qazir zań jobasymen qarqyndy jumys júrgizilýde. Eń bastysy, biz úshin sapaly zań qabyldanyp, onyń qoǵam damýyna qyzmet jasaǵany kerek. Bul zańdy qabyldaýdaǵy bizdiń aldy­myz­da turǵan basty maqsat – saýda qyz­me­tin baqylaý emes, eksportty yntalandyrý. Bizde “KAZNEX” kompanııasy bar, ol birinshi kezekte shıkizattyq emes taýarlardy eksporttaýmen aınalysýy kerek. Búgingi tańda shıkizattyq emes ónimniń eksport kólemi óte tómen. Aıtalyq, “Rahat” konfeti eksportqa shyǵady. El Prezıdentiniń Qa­zaqstan halqyna 2007 jylǵy 28 aqpandaǵy Joldaýynda qazaqstandyq bıznesti syrtqy rynokqa shyǵarý boıynsha mindet qoıylǵan bolatyn. Otandyq ónimdi sapaly túrde óńdep, eksportqa shyǵarýdy júıeli jolǵa qoıý máselesine Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda da arnaıy toqtaldy. Bizdiń elde endigi jerde ónimin eksportqa shyǵarýshylardy yntalandyrýdyń naqty krıterııleri, iske asyrý mehanızmderi bolýy kerek. Sonyń bári zańǵa engizilýi tıis. Buǵan deıin saýda qyzmetin ishinara úıles­tirý máseleleri men baqylaý jasaýdyń zań­namalyq normalary boldy. Al eksportty yntalandyrý isi endi qolǵa alynyp jatyr. Sonyń zańdyq negizderin qalap bersek, bizdiń eksporttaýshylarymyzǵa ónimderin shetelge shyǵarýǵa óte tıimdi bolar edi. Bul zań eksportty damytýǵa jol ashsa, bizdiń de maqsatymyzdyń oryndalǵany. Egor KAPPEL, Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi.