Qurylysy qarqyndy Qazaqstan

Sol tabystyń úlkeni – úıli bolý máselesi. Árıne, úıli bolý degenimiz – kez kelgen jas otbasy úshin umytylmaıtyn aıryqsha qýanyshty jaǵdaı ǵana emes, sonymen qatar birlesken ómirdiń jańa bir beleske kóterilgendigin bildiretin mańyzdy oqıǵa. Munan ári ol úıdi kórkeıtý, qajetti zattar alý sekildi jańa talpynystar bastalady. Tirlikke jańasha mán kiredi. Ata-babamyzdyń «úılený ońaı, úı bolý qıyn» dep aıtyp ketkenindeı úıli bolǵan otba­synyń irgesi odan ári bekı túsedi.

Jalpy úı salý sekildi qury­lys máselesiniń jeke otbasy úshin ǵana emes, kez kelgen mem­leket úshin mańyzy zor. Ási­rese, Qazaqstan sekildi jańadan qurylǵan jas memleket úshin. Sondyqtan bolar, kóptegen elder Keńes Odaǵy quramynan bó­linip, ózderiniń táýelsiz memleketterin qurǵan ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary­nan beri qurylys salý isi jas memleketterdiń alǵashqy qadamy qanshalyqty tabys­ty bol­ǵanyn bildiretin basty ólshemniń birine aınaldy. Sebebi, qurylys jumystaryn júrgize bilgen elder kórkeıip damydy, júrgize almaǵan elder keteýi ketip artta qaldy. Mundaı eldiń halqy qurylysty júrgize bilgen elge baryp, sondaǵy qurylys jumystaryna jaldandy. Iаǵnı, basqa eldiń áleýmettik damýy, ekonomıkalyq nyǵaıýy úshin úles qosty. Mine, osy turǵydan alyp qaraǵanda, qurylys salasynyń damý kórsetkishiniń mańyzyn postkeńestik elderde qazirgi ýa­qytqa deıin basty ólshem retinde baǵalanyp kele jatqan ishki jalpy ónim kórsetkishimen qatar qoıýǵa da bolar edi.

О́ıtkeni ishki jalpy ónim kórsetkishi degenimiz kóptegen statıstıkalyq derekterdiń basy qosylǵannan keıin baryp paıda bolatyn, kóz­ge kórinip turmaǵannan keıin eko­nomıst mamandar bolmasa, qarapaıym halyqqa qanshalyqty shyndyq ekeni beımálim bolyp qala beretin kúrdeli dúnıe. Onyń ústine, Úkimettiń qanshalyqty jumys istep jatqanyn árkim óz qaltasyna qarap baǵalaıtyny taǵy bar. Al qurylys degenimiz – birden kózge uryp, kórinip turady. Sondyqtan qury­lys salasynda qol jetkizgen jetistik­terge eshkim kúmán keltire almaıdy. Ol – ne bar, ne joq. Basqasha bolýy múmkin emes.

Shamasy, kez kelgen el eki jaǵdaıda ǵana qurylys isimen aınalyspaıtyn bo­lar. Birinshiden – jeri bolmaǵan jaǵ­daıda, ekinshiden – azamattarynyń úıdi satyp alýǵa nemese salýǵa qaýqary bolmasa. Demek, qurylys salasynyń damýy degenimiz janama túrde alǵanda el aza­­mat­tarynyń áleýmettik jaǵdaıynan jaqsy habar beretin kórsetkish. Máselen, kez kelgen otbasy tabysyna qaraı ómir súredi. Tabysy tym tómen bolsa, ony tamaqtanýǵa ǵana jumsaıdy. Jetkilikti bolsa, kıim-keshek, jıhaz sekildi qajetti zattar alady. Artylyp jatsa, kóńil kóteredi, qydyrady. Balalaryna bilim beredi. Al tabysy mol bolsa, úı satyp alady nemese salady. Demek, elimizdegi tur­ǵyn úı qurylysynyń damýyna birin­shi kezekte adamdardyń áleýmettik jaǵ­daıynyń jaqsarýy jáne osy isti qol­daı­tyn ıpotekalyq nesıe jelileriniń ashylýy áser etti dep oılaımyz.

Máselen, kórshiles Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan sekildi elderde halyq tabysynyń kúrt tómendeýine baı­lanysty táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kózge kórinerlik úlken qury­lystar birden toqtap qalǵan bolatyn. Olar osy qıyndyqtan keıingi jyldary ǵana es jınap, tek bertin ǵana úı salýmen myqtap shuǵyldana bastady. Al biz osy aralyqta elordamyz Nur-Sultan qala­syn turǵyzyp aldyq. Myńdaǵan shaqy­rymdarǵa sozylǵan kúre joldardy, munaı men gaz qubyrlaryn, kóptegen kásip­oryndar men bıznes ortalyqtaryn, mek­tepter men aýrýhanalar, basqa da áleý­met­tik qajettilikterdi saldyq.

Qazaqstannyń qurylys salasyndaǵy qaryshty damýy odan ári jalǵasýda. Tipti ony qolda bar kórsetkishterge qarap, ózimiz ornalasqan óńirde ǵana emes, tutas TMD elderi arasynda aldyńǵy orynda dep atasaq ta bolǵandaı. Ol úshin myna kórsetkishterge nazar aýdaryp óteıik:

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń atqarýshy organy – Eýrazııalyq ekono­mık­a­lyq komıssııanyń 2019 jyldyń 1 qarashasyna deıingi deregi boıynsha (bul komıssııa deregi otandyq statıs­tıkalyq organ dereginen bir-eki aı keıin júrip otyratynyn eskereıik) EAEO elderindegi 2019 jyldyń qańtar-qazan aılarynda oryndalǵan qurylys ju­mystarynyń kólemi 122,1 mlrd AQSh dol­laryn qurady. Bul 2018 jyldyń atal­ǵan merzimindegi kórsetkishten 1,3 paıyz joǵary. Armenııada – 351,1 mln dollardyń, Qyrǵyzstanda – 725,2 mln dollardyń, Belarýste – 4 mlrd 454,1 mln dollardyń, Qazaqstanda – 8 mlrd 702,1 mln dollardyń, Reseıde – 107 mlrd 868,5 mln dollardyń qurylys jumystary atqarylǵan.

Endi qurylys salasynyń damý kór­setkishterine kelsek, 2019 jyldyń qań­tar-qazan aılarynda qurylystyń damýy 2018 jyldyń atalǵan merzimimen salys­t­yrǵanda Armenııada – 99,3 paıyz, Belarýste – 99,9 paıyz, Qyrǵyzstan­da – 100,6 paıyz, Reseıde 100,4 paıyz qu­raǵanda, Qazaqstanda – 112,7 paıyz bolǵan. Iаǵnı, elimizdegi qurylys salasy qarqyndy damýyn odan ári jalǵastyrǵan.

Bul – jalpy qurylys kórsetkishteri. Al endi turǵyn úı salý jaǵdaıyna kelsek, 2019 jyldyń qańtar-qazan aılarynda Armenııada – 138,3 myń, Qyrǵyzstanda – 873,4 myń, Belarýste – 2 mln 882,4 myń, Reseıde – 55 mln 123,6 myń sharshy metr turǵyn úı salynǵanda, Qazaqstanda 9 mln 795,7 myń sharshy metr úı salynǵan. Bul búkil odaq kólemindegi salynǵan úılerdiń 14,2 paıyzy Qazaqstannyń úlesine tı­genin bildiretin jaqsy kórsetkish.

Jyljymaıtyn múlik saýda-sattyǵy­men aınalysatyn agenttikterdiń máli­metine qaraǵanda, byltyr elimizde páter satý jáne satyp alý operasııa­lary­nyń sany 10 paıyzǵa artqan. Iаǵnı, jyljymaıtyn múlik naryǵy jandana túsken. Sarapshy mamandar bul jan­danýdyń túpki sebebi el ekono­mıkasynyń damýy men jastarǵa jáne halyqtyń álsiz toptaryna, bıýdjet qyzmetkerlerine jeńildikti nesıe beretin «Baqytty otbasy», «7-20-25» sekildi áleýmettik baǵ­darlamalardyń iske qosylýymen baılanysty ekenin aıtady. Al bul baǵdar­lamalar qurylys salasynyń odan ári qarqyndy damýyna oń yqpal etetini aıqyn.

Elimizdiń áleýmettik-ekonomıka­lyq damýynyń jekelegen qorytyndy­laryn salys­tyrmaly túrde zerttep kórý jáne Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq elderi aıasyndaǵy ornyn aıqyndaý maqsa­tyn­da Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıs­sııa saıtyndaǵy statıstıkalyq derek­terge nazar aýdarǵanymyzda odaq qura­myndaǵy basqa eldermen salystyr­ǵanda Qazaqstanda qurylys salasynyń qarqyndy damý ústinde ekenine kóz jetkizdik. Oǵan mysal bolatyn derekterdi joǵaryda keltirdik. Bul derekterdiń ras ekenine daý joq. О́ıtkeni bul derekterdiń shyndyq ekenin dáleldep, elimizde salynyp jatqan qurylystardyń ózi sóılep turǵan joq pa?! Eger Nur-Sultan qalasyna kelip, qalanyń sol jaǵalaýyna barsańyz, salynyp jatqan kóptegen turǵyn úı qurylysyn kóresiz. Osyn­daǵy júz gektarǵa jýyq aýmaqty alyp jatqan Botanıkalyq baqtyń aınalasynda salynyp jatqan úıler qazirgi zaman talaptaryna saı sáýletti sánimen nazar aýdartady. Mine, osy úılerdiń kóbi sońǵy jyldary ǵana turǵyzyldy. Áli salynyp jatqany qanshama. Al baqtyń ózine kelsek, ony Qazaqstannyń jeruıyq mekenderiniń biri dep ataýǵa bolatyndaı. Munda júz myń túpke jýyq sándi aǵashtar otyr­ǵy­zylǵan. Kópshiligi elimizdiń ár óńi­rinde ósetin aǵashtar. Endi biri shetel­derden ákelingen. Baqtyń ózi samsaǵan sham­dar arqyly túni boıy samaladaı jar­qyrap janyp turady. Ortasynda qus­tyń qos qanaty beınesindegi jasandy kóli bar. Adamdardyń demalýlaryna, den­saýlyqtaryn shyńdaýyna jaqsy jaǵ­daı jasalǵan. Qysta muz aıdyny, syr­ǵ­anaqtar jumys isteıdi. Júgiretin, júretin, velosıped tebetin joldary jáne bar. Ony azsynsańyz, baqtyń bir jaq shetin ala úsh birdeı úlken sport saraıy ornalasqan. On­da kóptegen sport túrlerimen shuǵyl­danýǵa bolady. Qysqasy, adam úshin qolaı­ly jaǵdaıdyń bir jerde úılesim tabýy, qala men tabıǵattyń dál osylaı astasýy álemniń kóptegen elinde kezdese bermeıdi. Sondyqtan jeruıyqty shetelderden izdep qajeti joq, bul óz elimizde demekpiz.

Mine, osynyń bári jańadan salynyp jat­qan jańa qurylystarmen, turǵyn úıler­men qosyla kele Nur-Sultan qala­sy­­nyń tartymdylyǵyn odan ári arttyra beretini sózsiz.

Biz bul jerde bir ǵana mysalmen shekteldik. Al túrki áleminiń rýhanı ortalyǵy Túrkistan qalasynda, tabıǵaty kórkem, qysy jyly Almaty qalasynda, oblys ortalyqtarynda salynyp jatqan qurylystar qanshama?! Shymkent, Aqtóbe qalalaryn odan ári kóriktendirý, aglomerasııalandyrý da josparda tur. Qalalar arasyndaǵy jol jáne áýe qatynastary da jyl ótken saıyn jaqsaryp keledi. Demek, Qazaqstan qurylysy jýyq mańda toqtamaıtynyn, jańa ınfraqurylymdar paıda bolyp, jańa týrıstik oryndar ashylyp, osy negizde Qazaqstannyń kórkeıgeli turǵanyn boljaýǵa bolady.

Kez kelgen jas otbasy úshin úı salý, ony kórkeıtý qanshalyqty mańyzdy bolsa, táýelsiz elimiz úshin de jańa qury­lystardyń kóbeıýi sonshalyqty mańyzdy dep túsinemiz. Jas memlekettiń jyrtyq-tesigi mine, osylaısha bútindeletin bo­la­dy. Demek, qurylys salasynyń damýy Qazaqstan úshin strategııalyq ba­sym­dyqtardyń birine aınalǵanyna jańa derekter men jandy mysaldar arqyly taǵy bir kóz jetkizgendeımiz.