Jańa ekonomıkalyq baǵyt qajet

Reformalardy tizege basyp otyryp jasaý qajet

Úkimettiń kezekti keńeıtilgen otyrysynyń kún tártibinde aldymen ótken jyldyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damý kór­set­kishteri qaraldy. Jıynda sóz bastaǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimiz byltyr jaqsy nátıjelerge qol jetkizgenin, ekonomıkalyq ósim 4,5%-dy quraǵanyn alǵa tartty.

– Jalpy, eldegi makroeko­no­­m­ı­­­kalyq ahýal turaqty. Biz álem­­dik damý qarqynynan qalys­paı, ekonomıkamyz­dy órken­de­tip kelemiz. Úki­met josparlan­ǵan mak­ro­kór­set­kishterdiń bári­n­e qol jet­kiz­di. Birqatar mańyz­dy baǵ­­dar­lama qabyldandy. Sonyń ishinde – Memlekettik ındýst­rııa­lyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasy, «Bıznestiń jol kartasy-2025», О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasy, Densaý­lyq saqtaý salasyn damytý baǵdarlamasy jáne taǵy bas­qalary. Saılaý aldyndaǵy baǵ­darlamany jáne halyqqa Jol­daýymdy júzege asyrý úshin Úkimet pen Parlament úılesimdi jumys atqaryp jatyr. Bul – jaqsy. Bıýdjet salasy qyz­metkerleriniń jalaqysyn art­tyrýǵa, Ataýly áleýmet­tik kómektiń jańa tetikterin en­­gizýge baǵyttalǵan birqatar zańna­ma­lyq akti qoldanysqa endi. «Pe­dagog mártebesi týraly» Zań qabyldandy. Ekonomıkany da­mytý jáne bızneske qol­daý kór­setý maqsatymen túrli tek­se­ris­ter júrgizýge moratorıı engi­zildi. Shaǵyn jáne mıkro bıznes salyqtan bosatyldy. Shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin kor­poratıvti tabys salyǵyn óńir­lerge berý úshin quqyqtyq negiz qa­ly­ptas­tyrdyq, – dedi Prezı­dent.

Memleket basshysynyń piki­rin­she, Úkimet Prezıdenttiń tap­syr­malaryn oryndaýdy qam­tamasyz etkenimen, ekonomı­kalyq damýdyń sapasyna qatys­ty áli de sheshilmegen máseleler bar.

– 2019 jyldyń 11 aıynda ishki jalpy ónimdegi nesıe portfeliniń kólemi 23 paıyzdan 22 paıyzǵa tómendep ketti. Bul ekonomıkany nesıelendirýdi te­jeıdi. О́tken jyly biz Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde ınflıasııa deńgeıi boıynsha «chempıon» boldyq. Eńbek ónimdiliginiń aıtarlyqtaı artpaýy – úlken másele. Bul – problema. Shıkizat eksportynyń úlesi jaı ósýde, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde Tuń­ǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń el aldyna qoıǵan maqsaty men min­detteri ózgermeıtinin, «Qazaq­stan-2050» strategııasyn, eli­mizdiń 2025 jylǵa deıingi Stra­tegııalyq damý josparyn, «100 naqty qadam» Ult jospary baǵ­darlamalaryn júzege asyrý jalǵasa beretinin aıtty. Buǵan qosa ol Úkimet ekonomıkany túbe­geıli reformalaıtyn jan-jaqty baǵdarlama daıyndaýy kerek degen ustanymyn da baıqatty.

– Bizge negizgi problemalardy naqty paıymdaıtyn jáne onyń sheshý joldaryn qarastyratyn jańa ekonomıkalyq baǵyt qa­jet. Reforma jasaý úshin erik pen jiger kerek ekeni belgili. Men Úki­metti osyǵan shaqyramyn. Ázir­ge memlekettik apparat kóp­te­gen normatıvtik aktige alań­dap, vedomstvoaralyq kelisim kerek degen syltaýmen mańyzdy she­shim­derdi baıaý qabyldap jatyr. Halyq­aralyq básekelestik ar­typ, halyq ádiletti talap qo­ıyp otyrǵan qazirgideı kezeńde bu­laı jumys isteýge bolmaıdy. Re­for­malardy tizege basyp otyryp jasaý kerek, – dep málimdedi Prezıdent.

Memleket basshysy kásip­kerlerdi qorǵaıtyn jáne damytatyn, ótkizý naryǵyna jol ashatyn, ónimdilikti ulǵaıtyp, qazaqstandyq ónimderdiń sapasy men básekege qabilettiligin arttyratyn tıimdi ónerkásip saıasatyn, sonymen qatar ashyq ári pragmatıkalyq salyqtyq-bıýdjettik saıasat qalyptastyrý kerektigine nazar aýdardy.

Onyń aıtýynsha, jarııalanǵan refor­ma­lardyń iske asyrylýyn baqylaý jaǵy da aqsap tur. Úkimet reformalardy ázir­leıdi, oryndaıdy jáne onyń sapasyn da óz­deri baǵalaıdy. Osy rette Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent Ákimshiligi janynan Áleý­mettik-ekonomıkalyq reformalardy taldaý jáne monıtorıngteý ortalyǵyn qurýdy tapsyrdy. Bıýdjet­tik shyǵynsyz qurylatyn bul orta­lyq damýy­na qaraı aldaǵy ýaqytta agenttik bolýy da múmkin.

Qazaqstan Prezıdenti fıskaldy saıasat ta jańǵyrtýdy qajet etedi dep sanaıdy. Onyń negizgi mindeti – bıýd­jetke qarjynyń turaqty túsýin qam­tamasyz etý, ulttyq kiristi ádiletti bólý, ekonomıkalyq ósimniń sapasy men qurylymyn jaqsartý. Mıkro jáne shaǵyn bıznesti salyqtan bosatý onyń damýyna tyń serpin beretinin kór­setti. Biraq jappaı salyqtan bosatý aıtar­lyqtaı teris áser berýi múmkin.

– Erkin ekonomıkalyq aımaq boıynsha ǵana shartty shyǵynymyz 2 trıl­lıon teńgege jýyq. 13 erkin ekonomıkalyq aı­maqtyń qurylymyna bıýdjetten qosymsha 340 mıllıard teńge bólindi. Osy aralyqta erkin ekonomıkalyq aımaqtan 170 mıl­lıard teńge ǵana salyq jınaldy. Bar-joǵy 18 myń turaqty jumys orny ashyl­­dy. Erkin ekonomıkalyq aımaqtyń bar­­lyǵynda sapaly tolyqtyrý proble­ma­sy bar, ıaǵnı basqarylýy durys emes. Úki­metke usynylatyn salyqtyq pre­fe­ren­­sııalardyń barlyq spektriniń tıim­diligi men maqsattylyǵyna taldaý jasaýdy tapsyramyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Ysyrapshyldyqqa jol bermeý kerek

Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha ımıdjdik sharalarǵa bólinetin qarjy qysqartyldy. Osynyń arqasynda 30 mıllıard teńge ońtaılandyryldy. Dál osyndaı tıimsiz shyǵyndardy anyqtaý sharalary kvazımemlekettik sektorda da júrgiziledi.

– Úkimetke osy jyldyń 1 mamyryna deıin jumys nátıjelerin baıandaýdy tapsyramyn. Mańyzdylyǵyna sáıkes keıinge qaldyrýǵa bolatyn shyǵyn­dar­dy anyqtaýy qajet. Sonyń basta­masy retinde qymbat kólikter men jıhazdardy satyp alýǵa, túrli forýmdar, semınarlar men konferensııalar ót­kizýge uzaqmerzimdi moratorıı jarııa­laýdy usynamyn. Elimizde ótetin sharalar praktıkalyq jáne ıdeologııalyq turǵydan naqty paıdaly bolýy tıis. Ysyrapshyldyqqa jol bermeý kerek. Shyǵystar oryndy bolýy qajet. Bólingen qarajat eldiń múddesine qyzmet etkeni jón, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent ishki naryqtyń qaýip­siz­digin qam­tamasyz etý úshin Úki­met­ke 2025 jylǵa de­ıingi Saýda saıa­saty­nyń baǵdarlamasyn ázir­leý­di, Sertı­fıkattaýdyń ulttyq jú­ıe­­sin damytýdy, Ulttyq standarttar­ǵa se­­nim­­­di arttyrýdy, sondaı-aq «Tehnıka­lyq ret­teý týraly» zań qabyldaýdy tapsyrdy.

Memleket basshysynyń pikirinshe, joba­lardy eselep qymbattatý úrdisi jal­ǵasýda, qurylys qunynyń smetasyn jasaý­da problema bar.

– Memlekettik organdardaǵy satyp alýlardyń 49 paıyzyna deıin jáne kva­zı­memlekettik sektordaǵy satyp alý­lardyń 70-ten 90 paıyzyna deıin bir kóz­den júzege asyrylady. Satyp alý bary­synda erekshe jaǵdaı dep belgi­lep, ony eń tómengi shekke deıin jetki­zip, báse­keniń bolmaýyna negizdelgen tásil­der­di qysqartý kerek. Mysaly, 8 óńirde jet­kil­ikti túrde jeke tasymaldaýshylary bar mý­nı­sıpaldy avtoparkter qurylǵan. Úkimet qalalyq jolaýshylar tasymaly sala­synda tártip ornatýǵa mindetti. Bul – mańyz­dy áleýmettik másele. Oryndaýǵa eki aı ýaqyt beremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń agroóndiris keshenindegi ahýalǵa da kóńili tolmady. Sońǵy 5 jylda atalǵan salaǵa 2,4 trıllıon teńgeden astam qarjy bólingenine qaramastan, ishki jalpy ónimdegi aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 4,5 paıyzdan aspaıdy. Qasym-Jo­mart Toqaev elimizdiń eksport áleýetin kótere almaǵanymyzdy, sondyqtan azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz etý máselesi sheshilmeı otyrǵanyn atap ótti. Onyń pikirinshe, mınıstrlik elimizde shıkizat óńdeý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaýy tıis. Qaıta óńdeý isi men eksport tıimdi bolýy qajet.

– Bizde Agroóndiris keshenin damytý­dyń besjyldyq baǵdarlamasy bar. Onda atalǵan salanyń maqsaty men mindeti, naqty óndiristik jáne ekonomıkalyq kór­setkishteri jazylǵan. Demek Úkimettiń josparlary men negizgi basymdyqtary aıqyn. Sonymen qatar qoldaý sharalary, ıaǵnı sýbsıdııa berý tásili jyl sa­ıyn ózgeredi. Sońǵy 5 jyl ishinde bólin­gen qarjy 2 trıllıon teńgege jetti. Bul rette sýbsıdııalar 47 ret ózger­di. Úki­metke memlekettik qoldaý sharalary­nyń turaqtylyǵyn, olardyń tıimdiligin arttyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatynmyn. Bul tapsyrma ázirge oryndalmady. Naqty sheshimder men usynystar kútemin, – dedi Memleket basshysy.

2019 jyly áleýmettik qoldaý maqsa­tyn­daǵy shyǵyn 3,5 trıllıon teńge boldy. Bul jalpy bıýdjettiń 30 paıyzy. Áleý­mettik qorǵaý sharalary shamamen 4 mıl­lıon adamdy qamtydy. «Baqytty otbasy» jáne «7-20-25» baǵdarlamalary boıynsha 20 myńǵa jýyq qazaqstandyq otbasy zaım aldy. Prezıdenttiń pikirinshe, aldaǵy ýaqytta turǵyn úı salý máselesi Úkimet jumysynyń basym baǵyty bolýy tıis.

– Úkimet azamattardy kásipkerlikke baýlý úshin «Bastaý» jobasyn júzege asyrýdy jalǵastyrýy tıis. Úsh jyldyń ishinde 90 myńǵa jýyq adam bıznes-jobasyn usyndy. Biraq sonyń úshten birine ǵana qarjy bólingen. Osy baǵdarlamany ýaqtyly ári tolyq qarjylandyrýdy qamtamasyz etý qajet. Eńbek zańnamasyn saqtaý, Qazaqstan jáne shetel jumys­shylarynyń jalaqysyna jáne eńbek jaǵdaıyna qatysty teńsizdikke jol ber­meý máselesin de baqylaýda ustaý kerek. Bıyl birinshi qańtardan bastap ataý­ly áleýmettik kómektiń jańa forma­ty engizildi. Olqylyqtar joıyldy, negizgi maq­sat balalarǵa júıeli qoldaý kórsetý bo­lyp otyr. Biraq áli kúnge deıin naqty usta­nym joq. Jaǵdaıdyń yńǵaıyna qa­ra­ı júrip kele jatyrmyz. Úkimet áleý­mettik saladaǵy zańnamanyń joq-jitigin túgendeýi, ıaǵnı ınventarızasııa júrgizýi kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent zeınetaqy aýdarymyndaǵy qarjynyń bir bóligin turǵyn úı alýǵa jáne basqa da qajettilikterge paıdalaný jaıyna toqtalyp, bul mańyzdy má­se­leni sheshýdiń alǵashqy qadamy ja­sal­ǵanyn aıtty. Mundaǵy maqsat – bar­lyq jınalǵan qarajatty qazir bólip berip, adamdardy qartaıǵanda laıyqty zeınet­aqy­syz qaldyrmaý. Eńbekkerlerdiń ju­mys berýshilerden zeınetaqy jarnalaryn tóleýin talap etýi úshin yntalandyrý tetikterin oılastyryp, eńbekaqy tóleýde ashyqtyq qalyptastyrý qajet. Úkimet pen Ulttyq bank bul reformany júzege asyrýdy bastaıdy. Osyndaı múmkindik beriletin azamattardyń qataryn birtindep kóbeıte berý kerek.

– Bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyn damytý – óte mańyzdy máse­le. 2019 jyly bilim berý salasynda mańyzdy qujattar qabyldandy. Bul – «Pedagog már­tebesi týraly» zań jáne Bilim men ǵylym­dy damytýdyń jańa memlekettik baǵdar­lamasy. Biz mu­ǵa­limderdiń jalaqysyn 25 paıyzǵa kóbeıttik. Mınıstrlik bilim berý baǵdar­lamalaryn jańartýmen, sondaı-aq jo­ǵary oqý oryndarynyń akademııalyq derbestigin arttyrýmen aınalysýda. Bıznespen jáne jurtshylyqpen dıalog ornatyldy. Endi Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men jergilikti atqarýshy organdar osy bastamalardy sapaly júzege asyrýy tıis. Qazirgi tańda elimizde bilikti ustazdardyń tapshylyǵy aıqyn sezilip otyr. Mamandardyń jasy ulǵaıǵan sa­ıyn olardyń ornyn basatyn laıyqty mu­ǵa­limder jetispeı jatyr. 338 myń mu­ǵa­limniń 27 paıyzy – zeınet jasyna ja­qyn­daǵan jáne jetken azamattar. Muǵa­limderdi daıarlaıtyn joǵary oqý oryndaryna kóbinese úlgerimi nashar túlekter barady. Olardan kásibı deńgeıi tómen maman shyǵatyny osydan. Memleket tarapynan tıisti ókilettik berildi, qajet­ti resýrstar bar. Sondyqtan qalyptas­­qan jaǵ­­daıdy túbegeıli ózgertýimiz kerek. Bizge jańa talaptarǵa saı muǵalimder daıar­­­laıtyn joǵary oqý oryndary qajet. Dıp­­lom satyp, joǵary bilimniń bedelin túsi­­retin jekemenshik oqý oryndarynan bir­jola qutylý kerek. Bul máseleni osy jyly she­shýimiz qajet, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, jyldan-jylǵa ǵylymǵa bólinetin qarjy kóle­mi ar­typ keledi. Bıyl bul salaǵa bóline­tin qa­ra­jat 1,5 esege ósti. Ǵylymdy qarjy­lan­­­dyrý isi tıimdi bolýy kerek ári onyń eko­­­no­­mıkalyq qaıtarymy bolýy tıis. О́n­­di­ri­s­tiń suranystaryna tolyq ja­ýap b­ere­tin ǵylymı jumys klasterlerin qurý qajet.

Sondaı-aq balalardyń quqyǵyn qor­ǵaý – mınıstrlikke júktelgen asa ma­ńyzdy mindettiń biri. Sońǵy jyldary balalar men jasóspirimder arasynda óz-ózine qol jumsaý oqıǵalary kóbeıip barady. Balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý jaǵdaılary da azaımaı tur. Úkimettik emes uıymdarmen jáne sarapshylarmen birlesip, mundaı teris úrdistiń aldyn alý úshin sharalar qabyldaý kerek. Osy máselege qatysty shetelderdiń ozyq tá­jirıbesin qoldanýǵa bolady.

Memleket basshysy Úkimetti áleýmet­tik jáne ekonomıkalyq qaterlerge jol ber­meý úshin óz bastamalaryn muqııat ázir­leýge shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, memlekettik organdardyń sheshimderi aza­mattar tarapynan jıi synalady, keı jaǵdaılarda, tipti halyqtyń ashý-yzasyn týdyrady. Búginde Qazaqstanǵa Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderden ákelingen avtomobılderge qatysty problema qoǵam nazaryn aýdardy.

– Elimizge ákelingen mundaı avtomo­bıl­derdiń kópshiligi tirkeýge qoıylmaı­dy. Ondaı kólikter sany – ondaǵan myń. Bas prokýratýraǵa qalyptasqan jaǵ­daıǵa baılanysty quqyqtyq baǵa berýdi tap­syramyn. Atalǵan máseleni sheshý úshin Úkimet Qazaqstanǵa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderden 2020 jyldyń 1 aqpanyna deıin áke­lingen avtomobılderdi bir aıdyń ishin­de bir rettik tártippen ýaqytsha tir­keýdi qamtamasyz etýi qajet. Bul avto­kólikterdi tirkeý 2021 jyldyń 1 naýryzyna deıin jalǵasady. Bul rette azamattar tirkeý alymdary men memlekettik baj saly­ǵyn tóleýi tıis. Ýaqytsha tirkeý avto­mo­bıl­derdiń menshik quqyǵynan shyǵa­ryl­­maı, basqa tulǵanyń paıdalanýyna nemese basqarýyna berilmeı júzege asyrylýy tıis. Avtokólik ıeleri 2021 jyldyń 1 naý­ryzyna deıin kedendik baj salyǵyn jáne avtomobıldi turaq­ty tirkeýge qoıý nemese elimizden shy­ǵarý, sondaı-aq zańnama júzinde tyıym salynbaǵan basqa da is-qımyldardy júzege asyrý kezinde salynatyn ýtılızasııa alymyn tóleýi tıis, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Memleket basshysy Úkimetke budan bylaı el zańnamasyn buza otyryp shetelden avtokólikterdiń ákelinýine, paıdalanylýyna shekteý qoıýdy tapsyrdy.

Negizgi basymdyq – halyqtyń turmys sapasyn arttyrý

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń keńeı­tilgen otyrysynda Premer-Mınıstr Asqar Mamın elimizdiń 2019 jylǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq damý qorytyn­dy­lary men osy jylǵa arnalǵan mindetter týraly baıandady.

Úkimet basshysynyń aıtýynsha, 2019 jyly halyqtyń naqty tabysy 5,5%-ǵa ósti, IJО́ ósimi 4,5%-dy qurady. О́sim­niń 85%-dan astamyn shıkizattyq emes salalar qamtamasyz etti. Negizgi draıverler qu­rylys – 12,9%, saýda – 7,6%, kólik – 5,1% jáne ónerkásip 3,8% boldy. О́ńdeý ónerkásibinde ósim 4,4%-dy qurady, ol avtomobıl jasaý (63%), mashınalar men jabdyqtar óndirisi (22%), farmasevtıka (12%), jeńil ónerkásip (14%) jáne sýsyndar óndirisi (10%) esebinen qamtamasyz etilgen. Taý-ken óndirý ónerkásibi metall kenderin óndirý kóleminiń 16%-ǵa ulǵaıýynyń nátıjesinde 3,7%-ǵa ósti.

Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııalar 8,5%-ǵa, sonyń ishinde jeke ınves­tısııalar 9,5%-ǵa ósti. Inflıasııa jos­parly 4-6% sheginde, ıaǵnı 5,4% deńgeıinde (2018 jyly – 5,3%).

Byltyr 2,7 mln azamattyń jalaqysy kóbeıdi, onyń kóbi bızneske keń qoldaý kórsetý, eń tómengi jalaqyny arttyrý sharalary esebinen (42,5 myń teńgege deıin 1,5 ese) ósti. Eńbek naryǵynda turaq­tylyq saqtalýda. Jumyssyzdyq deńgeıi 4,8%-dy qurady. 423 myńnan asa jańa jumys orny quryldy, sonyń ishinde 279 myńy – turaqty.

Transfertterdi qospaǵanda, memle­kettik bıýdjet kiristeri 9 trln 688 mlrd teńgege (jospardyń 101,2%) oryndaldy. Bul – 2018 jylǵy kórsetkishten 1,5 trln teńgege artyq. Syrtqy saýda aınalymy 97 mlrd dollarǵa deıin ósti, sonyń ishinde eksport – 60 mlrd dollardy, ımport 37 mlrd dollardy qurady.

«Nurly jol», «Nurly jer» jáne óńir­lerdi damytý memlekettik baǵdar­la­ma­laryn iske asyrý 13 mln-nan asa shar­shy metr turǵyn úı salýǵa, 4,4 myń sha­qy­rymnan asa respýblıkalyq joldy salýǵa jáne rekonstrýksııalaýǵa, 640 shaqy­rym­nan asa joldy paıdalanýǵa berýge múm­kindik berdi. «Aýyl – el besigi» jobasy aıa­synda 53 aýylda 452 joba iske asyryldy.

– 2019 jyly shamamen 25 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy. Ekonomıkadaǵy ShOB úlesi 29,5%-ǵa jetti. Jumys istep turǵan kásiporyndar sany 8%-ǵa ósti. Osy jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı bo­ıynsha Jekeshelendirýdiń keshendi jos­pary 93%-ǵa oryndaldy. Investısııa úshin jahandyq básekelestikti kúsheıtý jaǵdaıynda Úkimet el ekonomıkasyna ınvestısııalardyń jańa tolqy­nyn tartýǵa basa nazar aýdarady. Bizdiń stra­tegııalyq mindetimiz – negizgi kapı­talǵa salynatyn ınvestısııalardyń kólemin jyl saıyn orta eseppen 15%-ǵa arttyrý jáne onyń deńgeıin 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń 30%-na deıin jetkizý, – dedi Asqar Mamın.

Premer-Mınıstr Úkimet jumysy­nyń negizgi basymdyǵy halyqtyń naqty tabysy men turmys sapasyn arttyrý ekenin atap ótti.

– 2020 jyly Úkimet 7 strategııalyq baǵyt boıynsha jumysty jalǵastyrady, atap aıtsaq: ınvestısııalardy tartý, ónim­diligi joǵary jumys oryndaryn qurý, ınfraqurylymdy, eksportqa baǵ­dar­­lanǵan ındýstrııalandyrýdy, otyn-ener­getıkalyq jáne agroónerkásiptik keshenderdi damytý, ekonomıkany sıfr­landyrýdy arttyrý. Investısııalyq qyzmetti jandandyrý úshin Úkimet 44 trln teńge somasyna 2 myńnan astam jobadan turatyn pýl qurdy. Eńbek ónimdiligin bir adamǵa 8,2 mln teńgege deıin arttyrý jospar­lanýda (2019 j. – bir adamǵa 7,4 mln tg). 2020 jyly 15 mln sharshy metr turǵyn úı salynady. 150 myńnan astam otbasy baspanaly bolady. «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda jańa standarttarǵa sáıkes 190 aýyl­da sapaly ınjenerlik, kóliktik jáne áleýmettik ınfraqurylymdy damytý boıynsha 800-den asa joba júzege asyrylady. Úkimettiń 2020 jylǵa arnalǵan jumysynyń negizgi maqsaty – ekonomıka ósimin 4,7-5% deńgeıinde qamtamasyz etý, – dedi Úkimet basshysy.

Premer-Mınıstr 2020 jyly Úkimet­tiń aldynda 430 myń jańa jumys ornyn qurý, negizgi kapıtalǵa ınvestısııa­lar kólemin ishki jalpy ónimniń 20% deń­geıine jetkizý; shıkizattyq emes eksportty 18,6 mlrd dollar (+$3 mlrd) deıin jetkizý; halyqtyń naqty tabysyn 6% (+0,5 p.t.) arttyrý, ekonomıkadaǵy ShOB úlesin 30%-ǵa deıin jetkizý mindetteri turǵanyn aıtty.

Odan keıin minberge Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev kóterilip, baǵa­lar turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, qarjy júıesin damytý jáne qarjy uıymdaryn retteý boıynsha 2019 jyly qabyldanǵan sharalar týraly baıandady. Onyń aı­týynsha, 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha ınflıasııa 5,4% qurady, bul 4-6% nysanaly dálizine sáıkes keledi. Kóbi­nese nan-toqash ónimderi men jarma baǵa­synyń 16,1%-ǵa, sondaı-aq et jáne et ónim­deriniń 13,2%-ǵa ósýi esebinen 9,6%-ǵa qymbattaǵan azyq-túlik taýarlary ınflıa­sııaǵa eń kóp úles qosty. Azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar men aqyly qyzmetter baǵasynyń ósýi qalypty boldy.

– Aqsha-nesıe saıasatynyń negizgi qu­raly retinde bazalyq mólsherleme tu­tynýshylyq jáne ınvestısııalyq sura­nystyń keńeıýine baılanysty proınflıa­sııalyq faktorlar yqpalynyń saqtalýy aıasynda +/- 1 p. t. dálizimen 9,25% deń­geıinde saqtaldy. 2019 jyly qoǵam tarapynan júrgizilip otyrǵan valıýtalyq saıa­satqa jáne ulttyq valıýtanyń baǵamyna jiti nazar aýdaryldy. Bul rette, ótken jyl ishinde bir AQSh dollary úshin teńge baǵamy 373-390 teńge shegindegi 4,5%-dyq tar aralyqta boldy. Al 2018 jyly ol 21%-dyq dálizde boldy. Byltyr teńge jyldyń sońyna qaraı bir AQSh dollary úshin 382,6 teńgege – 0,4%-ǵa nyǵaıdy, al 2018 jyly ol 15,6%-ǵa álsiredi, dedi Ulttyq bank tóraǵasy.

Syrtqy naryqtaǵy ahýaldyń turaq­syzdyǵyna jáne munaıdyń ortasha jyldyq baǵasy 2018 jylǵy bir barrel úshin 71,7 dollardan 2019 jyly bir barrel úshin 64,2 dollarǵa deıin tó­men­­degenine qaramastan, jalpy halyq­aralyq rezervter ótken jyly 2,3 dollarǵa ulǵaıyp, 91 dollardy qurady. Onyń ishinde altyn-valıýta rezervteri – 29 mlrd dollar, Ulttyq qordyń aktıvteri  61,9 mlrd dollar boldy.

Ulttyq valıýtadaǵy depozıtter 13,1%-ǵa ulǵaıdy, shetel valıýta­syndaǵy depozıtter 8,7%-ǵa tómendedi. Depo­zıtterdiń dollarlanýy 2018 jylǵy jeltoqsandaǵy 48,4%-ben salys­tyrǵanda 2019 jylǵy jeltoqsanda 43,1%-ǵa deıin tómendedi.

– О́tken jylǵy kredıtteý úrdisteriniń ishinen uzaq merzimdi kredıtter port­feliniń 6,5%-ǵa nemese 718 mlrd teń­gege oza otyryp ósýin atap ótemin. Jalpy alǵanda, ekonomıkaǵa berilgen kredıtter bir jylda 5,9%-ǵa ulǵaıyp, 2019 jyldyń sońyna qaraı 13,9 trln teńge boldy. Olardyń baǵa jaǵynan qoljetimdiligi joǵarylap jatyr – bıznes úshin teńgemen beriletin kredıtter boıynsha mólsherleme 2019 jyly ortasha alǵanda 12%-ǵa deıin tómendedi. Kredıttik portfeldiń negizgi ósýi 26,9%-ǵa ulǵaıǵan tutynýshylyq kre­dıtteýdiń keńeıýine baılanysty boldy. Osyndaı ósýdiń júıelik táýekeldi iske asyrýǵa alyp kelýi múmkin ekenin túsi­ne otyryp, 2019 jyly kepilsiz tuty­ný­shylyq qaryzdarǵa qatysty retteý shara­lary kesheni qabyldanǵan edi. Ekin­shi deńgeıdegi bankterdiń kapıtalyna qo­ıy­latyn talaptar joǵarylatyldy, qaryz boıynsha óteý merzimin ótkizip alý 90 kúnnen asqan kezde aıyppuldar men ko­mıssııalar esepteýge tyıym salý engi­zil­di. Eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tó­men kirisi bar azamattarǵa qaryzdar berý­ge tyıym salyndy. Osy sharalar kre­dıt naryǵynyń damýyn anaǵurlym teńgerimdi etýge múmkindik beredi, – dedi Erbolat Dosaev.

Ulttyq bank tóraǵasynyń aıtýynsha, osy jylǵy I toqsannyń sońyna deıin 2030 jylǵa deıingi aqsha-nesıe saıa­saty strategııasynyń jobasyn ázirleý aıaqtalady. Sondaı-aq Ulttyq bank 2020 jylǵa qaraı ınflıasııany 4-6% nysanaly dálizdiń tómengi shegine jaqyn deńgeıge deıin tómendetý mindetin alǵa qoıdy.

Valıýtalyq saıasat salasynda Ult­tyq bank erkin ózgermeli aıyrbastaý baǵa­my rejimin saqtaıdy. 2020 jyly Ult­tyq bank Ulttyq qordan bólingen tran­sfertterdiń jáne aktıvterdi valıýta naryǵynda júrgizgen konvertasııalaý kólemin turaqty negizde jarııalaıdy.

Buǵan qosa Erbolat Dosaev Qarjy mı­nıstrligimen memlekettik baǵaly qaǵaz­dar naryǵyn sapaly damytý, onyń ótim­diligin arttyrý, Qazaqstannyń mem­lekettik baǵaly qaǵazdaryn damýshy elderdiń halyqaralyq ındeksterine qosý boıynsha belsendi ózara is-qımyl jal­ǵasa­tynyn atap ótti. Bul óz kezeginde syrt­qy ınvestorlar tarapynan olarǵa suranysty arttyrady. Ulttyq Bank 1 jylǵa deıingi qysqa merzimdi nottardy shyǵarýdy, al Qarjy mınıstrligi orta jáne uzaq merzimdi oblıgasııalar­dy usynýdy qamtamasyz etedi. Bul paıyz­dyq mólsherlemeler boıynsha baǵdar retin­de qyzmet etetin obektıvti kiristilik qısy­ǵyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Al Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev áleýmettik saladaǵy tapsyrmalaryn iske asyrý barysy jáne 2020 jylǵa arnalǵan basym mindetter týraly baıandady.

Prezıdenttiń turǵyndardyń ál-aýqa­tyn jaqsartý boıynsha tapsyrmasyn oryn­daý maqsatynda 2019 jyly 2,7 mln qaza­q­standyqtyń jalaqysy kóterildi. Jańa jyldan bastap 770 myń muǵalim, dáriger, áleýmettik sala, máde­nıet, óner, sport jáne muraǵat qyz­met­kerleriniń jala­qy­sy 30%-ǵa ulǵaı­tylady. Zeınetaqy jáne járd­emaqy kóle­mi orta eseppen 7-20%-ǵa kóterildi. Osy maq­sat­ta bólingen qara­jat ótken jylmen salys­tyrǵanda 300 mlrd teńgege arttyrylyp, 3,3 trln teń­ge­ni qurady. 555 myń adamnyń borysh júk­temesi azaıtyldy, 1,2 mln adamnyń aıyp­puly men ósimpuly keshirildi. Bul maqsatqa bıýdjetten 149 mlrd teńge bólindi.

315 myń otbasy ataýly áleýmettik kómek aldy. Nátıjesinde, 136 myń otbasy muqtajdyq jaǵdaıynan shyǵaryldy, 150 myń otbasy ózderiniń jeke qosal­qy sharýashylyǵyn damytty, 94 myń adam jumyspen qamtý sharalarymen qamtyldy, 8,5 myń adam óz bıznesin ashty. Sonymen qatar 2,2 mln adam ákimdikter men demeý­shilerdiń esebinen 80 mlrd teńge kóleminde qosymsha qoldaýǵa ıe boldy.

– Jumys oryndaryn qurý kartasynyń aqpa­rattyq júıesi engizildi. Eńbek nary­ǵynyń suranystaryna saı mamandardy daıar­­laý úshin kásiptik standarttar beki­tildi. Kásipkerlikke keminde 11 myń ot­ba­syn tartý maqsatynda nesıe mó­l­sher­lemesi 6%-dan 4%-ǵa tómen­detildi, nesıe­lendirý merzimi 5 jyldan 7 jylǵa deıin tómen­dedi. Oqytýsyz grant alý múmkindigi usynyl­dy. Endi kásiptik oqytý tek jumys berýshi­niń ótinimi boıynsha júzege asyrylady. Jahandyq ózgeristerge sáıkes biz 2025 jylǵa deıingi eńbek naryǵyn damytý boljamyn jáne jańa kásipter atlasyn ázirlep jatyrmyz. Elektrondy eńbek naryǵyn, elektrondy eńbek shartyn damytý jalǵasady. Turǵyndarǵa yń­ǵaıly bolý úshin, áleýmettik eńbek sala­syndaǵy barlyq memlekettik qoldaý sharalaryn biz biryńǵaı áleýmettik eńbek baǵdarlamasyna biriktirýdi usynamyz, – dedi Berdibek Saparbaev.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı 2020 jyldan bastap kóp balaly jáne az qamtylǵan otbasylarǵa áleýmettik kó­mek kórsetýdiń jańa tetigi engizildi. 1 qań­tardan bastap 372 myń otbasyna 17 mlrd teńge kóleminde memlekettik jár­dem­aqy tólendi. Eger otbasynda eń­bek­ke qa­biletti adamdar bolsa jáne olar usy­­nyl­ǵan jumystan bas tartatyn bolsa, ondaı otbasylarǵa AÁK tólen­beıdi. Sonymen qatar osy aıdan bastap az qam­tylǵan otbasylardyń balalary úshin áleýmettik kepildendirilgen paket beri­le­di. Aldyn ala málimetter boıynsha, mun­daı kómekpen 200 otbasy nemese 600 myń bala qamtylady.

О́ńirlerdiń ósý kórsetkishteri – nazarda

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdentke qala jáne oblys ákim­deri atqarylyp jatqan jumystar jónin­de esep berdi. Aldymen Nur-Sultan qala­synyń ákimi Altaı Kólginov elor­da­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishterine toqtaldy.

Elorda basshysynyń aıtýynsha, óńirlik ishki jalpy ónim 7,2%-ǵa artty. О́nerkásip ónimin óndirý 12%-ǵa ulǵaıdy. Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 8%-ǵa kóbeıdi. Saýda salasyndaǵy ósim qarqyny 5%-dan asty. 2019 jyldyń 9 aıyndaǵy halyqtyń naqty tabysy 9,3%-ǵa artyp otyr. Qurylys jumystaryndaǵy ındeks 102,8%-dy qurap, 22,1%-ǵa artty.

– 2019 jyldyń basynda proble­ma­lyq nysandar sany 76 úıdi (14 509 úlesker) qurady. Úleskerlik qurylys salasyndaǵy negizgi problemalar – TQK músheleriniń arasyndaǵy uzaqqa sozylatyn sot rásimderi, JSQ bolmaýy, qarjylyq modeli men ınvestorlardyń bolmaýy. Sizdiń tapsyrmańyz boıynsha «Nur­ly jer» baǵdarlamasyna engizil­gen ózgerister memleket qarajatyn paı­dalaný múmkindigin arttyrdy. Byltyr 10 úıdiń qurylysy aıaqtaldy, úlesker­ler sany 2,5 myń adamǵa azaıdy. Bıyl 20-dan asa úıdiń qurylysyn aıaqtaý josparlanǵan (7 581 úlesker). Qalǵan turǵyn úıler 3 jyl ishinde paıdalanýǵa beriledi, – dedi ákim.

Altaı Kólginov gazdandyrý boıynsha barlyq prosedýralyq máseleler sheshilgenin, birinshi kezeńniń barlyq iske qosý keshenderinde belsendi jumys júrgizilip jatqanyn alǵa tartty. 2021 jyldyń sońyna deıin Kóktal-1, Kóktal-2, Ońtústik-Shyǵys jáne Temir jol turǵyn alaptarynda jumysty aıaqtaý josparlanýda. JEO-1 jáne JEO-2 gazǵa aýystyrý boıynsha baıqaý jarııalandy.

Bıyl JEO-2-de energııa jabdyǵyn rekonstrýksııalaý aıaqtalady, bul jylý bo­ıynsha 180 Gkal/saǵatqa jáne elektr qýa­ty boıynsha 120 MVt ósimge qol jet­­kizedi. JEO-3 boıynsha Energetıka mı­nıstr­­ligimen birlesip jobaǵa túzetý júrgizilýde.

Odan keıin Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń ákimi Danıal Ahmetov óńirdegi oń ózgeristerdi baıandady. Ákimniń aıtýynsha, 2019 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha Shyǵys Qazaqstan oblysynda turaqty damý traektorııasy saqtalýda. Barlyq negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq kór­setkishterdiń ósý dınamıkasy qamta­masyz etildi. О́tken jyl ishinde, jalpy óńirlik ónim 4 trln teńgeden asty. О́nerkásip óndirisiniń kólemi 109%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemi 104%-ǵa, ınvestısııa – 123%-ǵa, qurylys jumystarynyń kólemi 106%-ǵa artty. 443 myń sharshy metr turǵyn úı paıda­lanýǵa berilip, ósim 108%-dy qurady.

– Oblysta halyqtyń turmys sapasyna qatysty máselelerge, onyń ishinde densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa erekshe mán beriledi. Biz aldymyzǵa oblystyń densaýlyq saqtaý salasyn damytý prınsıpin ozyq damýshy retinde ózgertý mindetin qoıdyq. 3 jyl ishinde salaǵa 22 mlrd teńge ınvestısııa­landy. 1086 birlik zamanaýı jabdyq satyp alyndy. Robotty hırýrgııa jáne transplantologııa, polıtravma, ortopedııa ortalyqtary, III deńgeıdegi ınsýlt ortalyǵy, gıbrıdti operasııalyq ortalyq ashyldy, Altaı jáne Aıagóz aýdany ortalyqtarynda II deńgeıdegi ınsýlt ortalyqtary quryldy. Turmys sapasy máselelerin sheshe otyryp, biz az qamtylǵan jáne kóp balaly otbasylardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa basa kóńil bólemiz. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha turǵyn úıler men páterlerdi kezekte turǵan 1700 adamnyń qatarynan 495 kóp balaly otbasy aldy. Qalǵan otbasylar 3 jyl ishinde kezeń-kezeńimen turǵyn úımen qamtamasyz etiledi, – dedi Danıal Ahmetov.

Ekonomıkanyń taǵy bir damý bola­shaǵy bar salasy – oblystyń mıneral­dyq-shıkizat bazasyna negizdelgen jańa tehnologııalar jasaý, óndiristik prosesterdi jańǵyrtý. Ákim atap ótkendeı, 2040 jylǵa qaraı búgingi tańda jumys istep turǵan iri ken oryndary is júzinde taýsylady. Osy baǵytty tolyqqandy damytý úshin 1 km-den astam tereńdikte geologııalyq bar­laý jáne izdestirý jumystarynyń joǵa­ry deńgeıin uıymdastyryp, sırek jáne jerde sırek kezdesetin metal­dar ken oryndaryn óndirý jáne qaıta óńdeý baǵdarlamasyn qabyldap, ınfraqurylymdy salý qajet.

Sondaı-aq Danıal Ahmetov Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq máselesine arnaıy toqtaldy.

Sonymen qatar jıynda Almaty obly­synyń ákimi Amandyq Batalov ótken jyly óz óńirinde ekonomıkalyq ósim jáne turǵyndardyń ómir súrý deńgeıin arttyrý úshin barlyq shara qabyldanǵanyn aıtty.

– 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha jalpy óńirlik ónim 4,5%-ǵa artyp, 3 trln teńgeden asty. 48 myńnan asa jumys orny quryldy, onyń ishinde 31 myńy – turaqty. Memlekettik bıýdjetke túsimder 509 mlrd teńgeden asty, onyń ishinde óz kiristeri 226 mlrd teńgeni qurady. Investorlarmen jumysty kúsheıtý, qoldaý, qolaıly ınvestısııalyq ahýal jasaý, munyń bári naqty nátıjeler beredi. Sheteldik ınves­tısııalar 1,6 ese ósti, shıki­zattyq emes eksport 15% ósimmen 350 mln dollarǵa jetti. Jalpy quny 4,9 trln teńgeden asatyn, 40 myń jumys ornyn qurýmen 422 jobany qamtıtyn ınvestısııalyq qorjyn jasaldy. Onyń ishinde ınvestısııalar kólemi 94,5 mlrd teńge bolatyn «Jetisý volframy» ken óńdeý zaýyty, quny 40 mlrd teńge bolatyn «Prıma-qus» qus fabrıkasy jáne bıyl birinshi jartyjyldyqta paıdalanýǵa beriletin, quny 47 mlrd teńge bolatyn «Alasem» sement zaýyty bar, – dedi oblys ákimi.

Sonymen qatar bıyl aýyl sharýa­shylyǵy jalpy óniminiń kólemin 1 trln teńgege deıin jetkizip, óńdelgen ónim eksportyn arttyrý josparlanǵan. Ákimniń aıtýynsha, sońǵy bes jylda oblysta 30 myń orynǵa 55 mektep salyndy, biraq olardyń sany týý kórsetkishiniń joǵary bolýyna jáne ishki mıgrasııaǵa baılanys­ty ósýde. Bıyl 8 mektep qurylysyna 8 mlrd teńge bólindi. Sonymen qatar jeke ınvestısııalar esebinen mektepter salý máselesi pysyqtalýda.

– Qolaıly ómir súrý ortasyn qurý úshin «Aýyl – el besigi» aýyldarda zor múmkindikter týdyryp otyr. О́tken jyly 7 aýdan ortalyǵynda 6,1 mlrd teńge somasyna 45 joba iske asyryldy, bıyl 21 aýyl qamtylady. Bul baǵdarla­many turǵyndar jyly qabyldady. Ol «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymyna saı keledi. Ol biz úshin asa mańyzdy, sebebi turǵyndardyń 80%-y aýyldyq jerlerde turady, – dep sózin túıindedi Amandyq Batalov.

Al Aqtóbe oblysynyń ákimi Ońda­syn Orazalınniń baıandamasynan bul óńir­de de áleýmettik-saıası ahýal tu­raqty ekenin ańǵardyq. О́tken jyl­dyń qo­rytyndysy boıynsha jalpy áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýynyń barlyq kórsetkishterinde oń dınamıka saqtalyp, óńir ekonomıkasynyń ósimi 5%-dy, ınflıasııa deńgeıi 105,2%-dy qurady. Shoǵyrlandyrylǵan bıýdjetke túsetin túsimderdiń rekordtyq deńgeıi belgilendi – 547 mlrd teńge. О́sim – 2,4%.

– Jańa áleýmettik jáne ekonomıka­lyq syn-tegeýrinderdi eskere otyryp, biz óńirdiń qazirgi jaǵdaılarǵa qaraı ózgerýi jáne beıimdelýi jobasyn iske asyra bastaý týraly sheshim qabyl­dadyq. Ol ekonomıkanyń ósýi men azamattar­dyń qanaǵattanýyn arttyrýǵa, ınfraqu­rylym­dyq jáne áleýmettik jobalardy iske asyrýda pragmatıkalyq jobalyq tásildi qoldanýǵa baǵyttalǵan óńirdegi memlekettik basqarý sapasynyń tásilderin ózgertýdi qarastyrady. Oblysta transformasııa úshin azamattyq qoǵam, mem­lekettik sektor, iri, orta jáne shaǵyn bız­nes, damý ınstıtýttarynyń ókilderi, son­daı-aq Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervindegi jastar tartyldy, – dedi ákim.

Bul oblys – elimizdegi asa mańyzdy strate­gııalyq toraptyń biri. О́tken jyly 350 shaqyrymǵa jýyq avtojol jón­deldi. Onyń ishinde 285 shaqyrym jol – oblys­tyq jáne jergilikti mańyzy bar joldar. Bıyl 500 shaqyrymǵa jýyq joldy jóndeý josparlanǵan, oǵan 23 mlrd teńge bólindi. О́ńirdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin arttyrý úshin 3 halyqaralyq ótkizý pýnktin ashý – basym baǵyt.

Ákimniń aıtýynsha, týý kórsetkishiniń joǵarylyǵy, turǵyndardyń dınamıkaly aǵymy, ekonomıka qarqynynyń ósýi bú­gingi tańda turǵyndar arasynda turǵyn úı­ge kóp suranys týdyryp otyr. Turǵyn úı alý jáne satyp alý kezeginde 30 myń adam tur, al Aqtóbe qalasynyń mańynda 150 myń azamat jeke turǵyn úı qurylysy úshin jer telimderine muqtaj. О́ńirde 1 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa beril­di. Bıyl turǵyndardyń áleýmettik ál­jýaz toptaryna turǵyn úı kómegin kór­setýge kúsh salynbaq. Aqtóbe aglomerasııa­syn odan ári damytý máselesi jer­gilikti at­qarýshy organdardyń erekshe baqy­laýy­na alynǵan. Bıyl gazben jáne sýmen qamtamasyz etý úshin aglo­mera­sııa­nyń eldi mekenderine ınjener­lik-kom­mý­nı­ka­­sııa­lyq jelilerdi júrgizýge basa mán berilmek.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bar­lyq baıandamany tyńdap bolǵan soń eshkimge sógis nemese eskertý jarııala­maǵanyn, Úkimet músheleri men ákimderge jibergen kemshilikterin kóktemge deıin túzetýge múmkindik beretinin atap aıtty.

– Halyq tutynatyn eń qajetti taýar­lar­dyń baǵasyn ósirip jibergeni úshin qatań sharalar qoldanýǵa bolar edi. Jal­py alǵanda, sógis berý jaqsy nátı­jege jetý­diń asa tıimdi joly emes. Bul – me­niń naqty ustanymym. Búgingi jıyn bary­syn­da berilgen tapsyrmalardy zor jaýap­ker­shilikpen oryndaý qajet. Kók­temde bul máselege qaıta oralamyz. Sol kezde túr­li sebepterge baılanys­ty ózderine júk­tel­gen mindetterdi tıisti deńgeıde at­qara al­ma­ǵandardy qyzmetinen bosatý jónin­de naqty sheshim qabyldaımyz, – dedi Memleket basshysy.