Qazirdiń ózinde Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qyzylorda jáne Soltústik Qazaqstan oblystary 4 sanat boıynsha sheteldik jumyskerlerdi tartýdan tolyqtaı bas tartyp, jumys berýshilerdiń qajettiligin jergilikti mamandar esebinen sheshýdi josparlap otyr. Bul árıne, qýantarlyq jaıt. Negizi sheteldikterdiń basym bóligi, naqtyraq aıtsaq olardyń 45 paıyzy qurylys salasynda, 12 paıyzy taý-ken ónerkásibinde, 8 paıyzy kásiptik, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmette, 7 paıyzy óńdeý ónerkásibinde jumys isteıdi eken. Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń saıtynda jarııalanǵan málimetterge qaraǵanda, búginde Qazaqstanda Qytaıdan – 4 524 adam, О́zbekstannan – 781, Túrkııadan – 1 964, Úndistannan – 1 893, Ulybrıtanııadan 1 368 adam kelip, eńbek etýde.
О́tken jyldyń sońynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda shetelden jumys kúshin tartqan kásiporyndarǵa qatysty pikir bildirip: «Men sheteldik jumys berýshiler tarapynan bizdiń azamattardy kemsitýine jol berilmeýi kerektigi týrasynda udaıy aıtyp kelemin. Sizder de bul máseleni kótergensizder. Sondyqtan meniń tapsyrmammen ótken aıda sheteldik jumys kúshin tartyp otyrǵan kásiporyndarda eńbek jáne kóshi-qon zańnamasynyń saqtalýy boıynsha tekserý júrgizildi. Osy ýaqytta 95 kompanııa ınspeksııalyq tekserýden ótip, 930 zańbuzýshylyq faktileri anyqtaldy» degen bolatyn.
Shynynda sheteldik qyzmetkerlerdiń jumysy berilgen ruqsatnamaǵa sáıkes kelmeýi, atqaryp otyrǵan laýazymy men biliminiń sáıkessizdigi jıi kezdesken. «98 mln teńgeden astam somaǵa 397 ákimshilik is qozǵaldy. 361 sheteldik jumysshynyń jalaqysy qazaqstandyq jumysshy deńgeıine deıin tómendetildi, al 4 qazaqstandyq jumysshy úshin jalaqy sheteldik jumysshy alatyn aqy deńgeıine deıin kóterildi. 703 ruqsat qaıtaryp alyndy, 507 sheteldik jumysshy elden shyǵaryldy», deıdi bul jóninde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Birjan Nurymbetov.
Degenmen de Qazaqstanǵa shet memleketterden qansha jumys kúshi kelip jatqany týraly quzyrly organdar bergen málimetterge sený qıyn. Bul máselede túrli mekemeler túrli málimetter keltiredi. Mysaly, joǵaryda 2019 jyly elimizde sheteldik jumys kúshin shaqyrý kvotasy 48 700 adamdy quraǵan dedik. Osylaısha, 2019 jyldyń 1 qazanyndaǵy aqparat boıynsha Qazaqstanda sheteldik jumys kúshin shaqyrýǵa berilgen ruqsattardyń resmı sany 21 myńǵa da jetpeıdi. Al kóshi-qon komıtetiniń málimetterine sáıkes, 2018 jyly Qazaqstanǵa О́zbekstan men Tájikstannan ǵana 551 myń eńbek mıgranttary kelse, 2019 jyly bul kórsetkish 600 myńnan asqan. Osydan-aq, resmı statıstıkamen Qazaqstanǵa kelip, nan taýyp júrgen sheteldik jumysshylardyń naqty sanynyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı ekendigin anyq ańǵarasyz. Resmı málimetterge sensek, Qazaqstanda sheteldik jumys kúshin shaqyrýshy 2396 kásiporyn tirkelipti.
– Biraq bul mıgranttardyń sany Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń sheteldik jumys kúshi kvotasy boıynsha esebinde eskerilmeıdi. Sondaı-aq shetel azamattarynyń Qazaqstannan syrtqa qansha qarjy shyǵarǵandary jóninde de eshbir resmı aqparat joq. Joǵaryda keltirilgen eńbek mıgranttarynyń sanyn eskergende, shetel asqan qarajat kólemi mıllıardtap esepteledi, al bul qarjy Qazaqstan azamattarynyń jalaqysy bolyp elimizdiń ekonomıkasynda qalar edi, – deıdi Úkimet jetekshisine saýal joldaǵan Májilis depýtattary.
Al Statıstıka komıtetiniń málimetteri el ishindegi jasyryn jumyssyzdyqty eseptemegende, jumyssyz azamattardyń sany 442 myńǵa jetkenin kórsetedi. Ol 442 myń jumyssyzdyń 133 myńynyń joǵary, 196 myńynyń orta kásiptik bilimi bar. Endeshe ózimizdiń 442 myń azamatymyz jumyssyz júrgende, myńdaǵan sheteldik eńbek mıgranttary olardyń ornyn qalaı basyp otyr? Iá, kórshi elden jumys izdep kelgender eń aldymen arzan jumys kúshi ekeni anyq. Jasyratyny joq, bizdiń eldegi jumyssyzdar ondaı jalaqy men jaǵdaıdy mise tutpaıdy.
Elimizde eńbek resýrstarynyń balansyn esepke alýdyń tıimdi ádistemesi joq ekenin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta óziniń alǵashqy Joldaýynda aıtyp, «Úkimet kóshi-qon úderisin basqarý úshin pármendi sharalar qabyldaýy tıis», dep naqty tapsyrma bergen edi. Osylaısha Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi bıyldan bastap sheteldik jumys kúshin tartý kvotalaryn josparlaı otyryp, ony eki esege qysqartty. Bul árıne eldiń ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsatynda jasalyp otyr. Jalpy alǵanda, respýblıkada turatyn 18,5 mıllıon adamnyń ishinde 9,2 mıllıon adam jumys kúshi sanatyna jatady, al is júzinde 8,7 mıllıon adam jumys isteıdi, onyń 6,7 mıllıony jaldamaly jumysshylar.
Degenmen de jumyssyzdyqty azaıtý, halyqty jumyspen qamtýǵa arnalǵan baǵdarlamalardy iske asyrý barysynda ruqsatsyz eńbek etip jatqan sheteldik azamattardyń shynaıy sany eskerilmese, bul máselede oń ózgeriske qol jetkize almaıtynymyz anyq. Dál qazir elimizge kelip jatqan zańsyz mıgranttardyń sany ózimizdegi jumyssyzdardyń sanynan asyp otyrǵandyǵyn eskersek, bizde jumyssyzdyq joq sııaqty. Sonda bul qalaı? Kórshi О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstannan kelip jatqan eńbek mıgranttary nege kvota esebine kirmeıdi? Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi kórshi elderden aǵylyp jatqan jumys kúshin nege kórmeı otyr? Elimizde, ásirese ońtústik oblystarda mundaı eńbek mıgranttarynyń qaptap júrgenin ekiniń biri biledi. Árıne quzyrly organdar olardyń shekaradan ári-beri ótýin zańnyń bir tarmaqtaryna syıdyryp, bárin sylap-sıpap jiberýi múmkin. Biraq Qazaqstanǵa zańsyz mıgranttardyń kóptep kelýi jergilikti halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn odan ári tómendetetini jáne áleýmettik qysymnyń joǵarylaýyna alyp keletini jasyryn emes. Al mınıstrlik bul máselede ázirge basqa málimet taratyp otyr, Kóshi-qon komıteti basqa málimet taratyp otyr. Qazaqstanda О́zbekstannan kelgen 781 adam ǵana jumys istep júr degenge kim senedi? Sonda kimniń aqparaty aqıqat?
