Múddeler toǵysy

Túrkııa energetıka sala­syn­da tutynyp otyrǵan gazy­nyń 99%-yn ımporttaıtyn el bolsa, Reseı – munaı men gaz eksporty sala­syndaǵy iri derjava.

Túrkııanyń Reseıden gaz alýy ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynan bas­talady.

Turǵut О́zaldyń basshy­ly­ǵy ke­zinde Túrkııada bastalǵan re­for­­­m­alar eldegi óndiristi damytty jáne bul óz kezeginde energııa kóz­­derine degen qajet­ti­likti art­tyr­­dy. 1984 jyly Túrkııa men Ke­ńes Odaǵy ara­syn­­da qol qo­ıyl­­ǵan keli­sim­shart­­qa saı, eki el arasynda Bal­qan elderinen óte­­tin qu­byr («Trans-Balqan gaz qu­byry» nemese «Batys ba­ǵyt») salynyp, 1986 jyldan bas­­tap bul qubyr iske qo­syl­dy. Al­­aıda qyrǵıqabaq s­o­ǵys­tan ke­ıin Shyǵys blogy men Keńes Odaǵynyń ydyraýy bul gaz quby­rynyń tıim­di­li­gin azaıtty. О́ıtkeni Re­seı­den shyqqan gaz Ýk­raı­na, Moldova, Rýmynııa jáne Bol­ga­rııa jeri­nen ótetin edi. Son­dyqtan Máskeý Ankaraǵa gaz jet­­kizý­diń balama joldaryn qa­ra­s­tyra bastady. Bul jaǵdaı, ási­­rese Reseı men Ýkraına qaty­na­­synyń buzylýynan keıin tip­ten shıelenisti.

1997 jyly Túrkııa men Reseı Qara te­ńizdiń shy­ǵy­synda teńiz­diń tú­binen óte­tin gaz qu­by­­ryn sa­­lýǵa ýaǵdalasty. «Kó­gil­­­­dir aǵys» dep atalǵan gaz qu­­­by­­ry qu­ry­lysy 2001 jyly bastalyp, 2002 jyly Túrkııanyń Samsýn qalasyna jetti. Bul joba arqyly Máskeý Ankaranyń ózi­ne kiriptar­ly­ǵyn arttyrdy. Osy kezden bas­tap, Reseı gazy Túr­­kııanyń 52% gaz qajettiligin qa­na­ǵat­tandyra bastady. Búgingi An­kara men Máskeý arasyndaǵy eko­­no­mıkalyq ynty­maq­tastyq osy kezeńnen bastap kúsheıe tús­ti.

Endi bir jaǵynan «Kó­gil­dir aǵys» gaz qu­byry Más­keý­diń aı­maq­­taǵy geo­saıası baq­ta­lastyq jaǵ­­­daıynda iri jeńisi boldy. Munyń sebebi Reseı Kaspıı teńizi aı­maǵy eld­er­iniń, atap aıtqanda Ázer­baıjan jáne Ortalyq Azııa el­de­­riniń Túrkııaǵa gaz qubyryn sa­lý arqy­ly táýelsizdikterin art­­­tyrady dep qaýiptenetin. Túr­kııa­­­nyń Ázer­baıjan gazyna emes, Reseı gazyna basymdyq berýi aı­maq­­tyq teńgerimniń orny­ǵýy­na se­bep boldy.

«Kógildir aǵys» gaz qu­by­ry arqyly Reseı gazy­nyń Túrkııaǵa tasymaldanýy Ázer­baı­jan ga­zy­­nyń da Túr­kııa­ǵa jetkizil­ýi­ne jol ashty. 2004 jyly qu­ry­ly­sy bas­tal­ǵan Baký-Tbı­lı­sı-Erzýrým gaz qubyry 2007 jyly iske qo­­syl­­dy. Erzýrým qala­sy­na kel­gen Ázerbaıjan gazy 2018 jy­ly «Trans-Anadoly» gaz qu­by­ry joba­sy (TANAP) re­tin­de Eýro­paǵa qaraı uzar­tyl­dy. Bas­qa­sha aıt­­qan­da, Anka­ra men Más­keý arasyn­daǵy ynty­maq­tas­tyq Reseıdiń yqpa­lyn­daǵy el­der­diń de múd­de­sine jara­ǵa­­ny baı­qalady. Osy arada, shırek ǵa­syr boıy sheshilmeı kele jatqan Kaspıı teńizi quqyqtyq már­te­be­siniń 2018 jyly óz she­shi­­­min tapqany da oılanarlyq jaıt.

Budan keıingi kezeńde Reseı Ońtústik-Shyǵys Eýropa elde­­ri­­niń gaz qajettiligin qam­ta­­­masyz etý úshin Qara teńiz arqy­ly Reseı men Bolgarııany jal­­­ǵaı­tyn «Ońt­ústik aǵys» gaz qu­by­ry jo­ba­­syn júzege asyra bastady. Alaıda 2012 jyly bastalǵan qu­byr qury­ly­sy 2014 jyly Re­seı­diń Qyrymdy ózine qosyp alýyna oraı Eýropa elderiniń nara­zylyǵyna baılanysty toq­tap qaldy. Al 2014 jyldyń jeltoq­san aıyn­da kezdesken R.T.Erdo­ǵan men V.Pýtın atalǵan qubyr­dy Túrkııaǵa bu­­rý­ǵa kelisti. Osy­laı­sha «Oń­tús­­tik aǵys» «Tú­rik aǵysy» bo­lyp shyǵa keldi. 2015 jyl­ǵy ushaq daǵdarysynan keıin joba turalap qalsa da, 2016 jyly qaıta jalǵasyp, aqy­ryn­da 2020 jyly 8 qańtarda iske qosyldy.

Qoryta aıtqanda, Túrkııa men Reseıdiń energetıka sala­syn­daǵy yn­­ty­maqtastyǵyn Máskeý aı­maq­­­taǵy óz yqpalyn arttyrý úshin qoldanýda. Re­seı, ásirese Eý­ro­pa­nyń ózi­ne kiriptarlyǵy jal­ǵ­asa ber­ýin qalaıdy. Osy jaǵdaıǵa sáıkes Eýropa el­de­ri óz energetıka saıasatyn árta­rap­tan­dyrýǵa umtylyp, ener­getıka qaýipsizdigin qam­­tama­syz etýge tyrysýda. Al­aı­­da aımaqtyń eń iri gaz óndi­rý­shileriniń biri sanalatyn Iran AQSh-tyń sanksııalaryna baılanysty óz jobalaryn júzege asyra almaı otyr. Sondyqtan Eýropa úshin Reseı gazyna balama Kaspıı aımaǵy elderi bolyp taby­lady. Degenmen Ázerbaıjan sııaqty gazǵa baı elder Reseıge qarsy pozısııa­da bolmaý úshin ár qadamyn ańdap basýda. Osy oraıda Túrkııanyń Reseımen yn­ty­­maqtastyǵy mańyzdy bolyp tur.

Jylyna 50 mıllıard tekshe metr shamasynda gaz ımport­tap otyrǵan Túrkııa bunyń shama­men 50%-yn Reseıden,
16%-yn Irannan, 15%-yn Ázer­baı­jannan, 9%-yn Aljır­­den, qalǵanyn Nıgerııa men Qatar­dan alady. Biraq Túr­kııa tek tutynýshy el ǵana emes, tran­zıt­tik el bolýdy ditteıdi. Atap aıt­­qanda, An­ka­­ranyń energetıka sala­syn­­daǵy maqsaty – Shy­ǵys pen Batys ortasynda gaz ter­mına­lyna aınalý. Túr­kııa bul maq­satyna edáýir ja­qyn­dap qaldy. TANAP arqy­ly Ázer­baı­jannyń gazy Eýro­pa­ǵa jet­­kizilýge daıyn. Al «Túrik aǵy­sy» jobasynyń iske qosy­l­ýym­en Reseı gazy da Túrkııa je­ri­­nen ótip, Eýropaǵa barady. Demek, Túrkııa – Reseı energetıka yntymaqtastyǵy Ankaranyń qajetine jarap tur. Basqasha aıtqanda, Túrkııa aımaqta Eýro­paǵa gaz tasymaldaýda aıtar­lyq­taı ústemdikke ıe. Bul ústem­dik­ke qarsy Gre­kııa-Kıpr (Grek jaǵy)-Izraıl Shyǵys Jerorta teńi­zi­nen shy­ǵatyn gaz arqyly balama bolǵysy keledi. Alaıda Túr­kııa Jerorta teńizinde Lı­vııa­men yntymaqtasyp, ázirge bul jobaǵa qarsy tótep berip tur.

Dinmuhammed ÁMETBEK,

Ankaradaǵy daǵdarys jáne saıasatty zertteý ortalyǵy (ANKASAM) Eýrazııa bóliminiń basshysy