SOT ÁDILDIKTIŃ AINASY BOLÝY TIIS

Elimizde sot-quqyqtyq reforma qarqyndy júrýde. Bul Memleket basshysynyń tıimdi sot júıesin qurý, kadr saıasatyn jetildirý baǵytyndaǵy jyl saıynǵy Joldaýynda berilgen basym tapsyrmalar negizinde júzege asyrylyp keledi. Bul baǵyttaǵy is-sharalardy tolyqqandy oryndaý ár sýdıa men zańger mamannyń jeke jaýapkershiligi men kásibı biliktiligine baılanysty. Prezıdenttiń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda da quqyq qorǵaý salasyn reformalaý qajettigi alǵa qoıyldy. Osy oraıda Almaty oblystyq sotynyń tóraǵasy Meırambek Taımerdenovke jolyǵyp, birneshe suraq qoıǵan edik. – Meırambek Taımerdenuly, sot tóreliginiń júzege asyrylýy men qaralǵan isterdegi zańdylyqtyń saqtalýy, sottardyń sanksııa berý tájirıbesiniń tıimdiligi jaıly áńgimeleseńiz. – Sot júıesine jańashyldyq engizý Elbasynyń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jyldarǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda naqty kórsetilse, búginde osy baǵyt keńinen basshylyqqa alynyp otyr. Sot júıesin odan ári tıimdi ete túsý múm­kin­dikterin talqylaý maqsatymen ótken jyl­dyń qarasha aıynda Qazaqstan Sýdıalar oda­ǵy­nyń kezekti V sezi ótti. Quryltaıǵa El­ba­sy qatysyp, sot reformasyn damytýǵa baǵyt­talǵan usynys-pikirleri men túıtkildi máse­le­lerdi atap kórsetti. Onda quqyqtyq refor­ma­nyń jalpy máseleleri aıasynda sot júıesiniń aı­qyndyǵyn, ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, aza­mat­­tardyń sot júıesine degen senimin arttyrý, sot tóreligin sapaly atqarý jáne azamattardyń zańdy quqyǵyn qorǵaýdaǵy sottar men sýdıa­lar­dy mamandandyrýdy qolǵa alý, sózbuı­da­lyqtyń aldyn alatyn sot óndirisin jetildirý mindetteri qoıyldy. Túıtkildi máseleler boı­yn­sha is-shara bekitilip, onyń naqty oryndalýy baqylaýǵa alynǵan. Elimizdegi júrgizilgen reforma – adam qu­qyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, sot iste­riniń óz satylarynda qaraý merzimin qys­qar­týmen ólshenedi. Quryltaıda bul máselege aı­ryqsha mán berilip, qamqorlyq tanytylǵany da belgili. Saladaǵy reforma sheńberinde búgingi kúni sot júıesinde tehnıkalyq quraldardyń ozyq úlgileri qoldanylyp, halyqaralyq stan­darttarǵa saı jabdyqtalýda. Halyqaralyq sý­dıa­lar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Hose Marııa Bento Kompanııdiń sýdıalardyń se­zinde “Sot júıesin jetildirý boıynsha Qazaq­standa atqarylyp jatqan jumystardyń bári maǵan tanys. Sýdıalarǵa qoldaý Memleket bas­shysy deńgeıinde kórsetilip otyr. Bul da Qazaqstannyń bir artyqshylyǵy”, degeni alda­ǵy kezeńde jaýapkershilikpen jumys jasaýǵa úndegeni der edim. Sot júıesin reformalaýdaǵy eleýli jańa­lyq –  júıege úsh býyndy qurylymdyq ózge­ris­tiń engizilýi. “Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyl­mystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Azamattyq is júrgizý kodeksterine sot júıesin jetildirý má­seleleri boıynsha ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly” Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Zańy 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine enýine baılanysty elimizdegi aýdan­dyq jáne oǵan teńestirilgen sottar – birinshi satydaǵy sottar, oblystyq jáne oǵan teńes­tirilgen sottar apellıasııalyq jáne kassasııalyq tártipte isterdi qaraýǵa quzyrly, al Joǵarǵy Sot – qadaǵalaý satysyndaǵy isterdi qaraıtyn bolyp qurylǵanyn aıtqan lázim. Oblysta úsh býyndy qurylym negizinde sottar qyzmetterine kiristi. “Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy So­ty­nyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparyna sáıkes, búgingi kúni sot júıesin uı­ymdastyrý, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan odan ári jetildirý, onyń ishinde sot ǵımarat­ta­rynyń búgingi kún talaptaryna saı bolýy da kezeń-kezeńmen júzege asyrylýy qarasty­ryl­ǵan. Sonymen qatar, oblysta qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sot qurylyp, qyzmetine kiristi. Bul, sot reforma­syn­daǵy sońǵy jańalyq deýge bolady. Ol sot salasynyń jumysyna ıgi ózgeris ákelip, ju­mysty shırata túsýge yqpalyn tıgizetini anyq. Alda mamandandyrylǵan jasóspirimder isteri jóninde, kedendik, salyq sottaryn qurý maq­saty tur. Munyń bári sot júıesin jetildirý úshin ońtaıly júrgizilip jatqan reformalyq ózgerister retinde qabyldanyp, aldaǵy ýaqytta óz sheshimin tabatyn bolady. О́ńirde ótken jyly sot tóreligin júzege asyrý men  Elbasynyń sot júıesiniń aldyna qoı­ǵan tapsyrmalary men mindetterine sáıkes, quqyqtyq reformanyń jalpy máseleleri aıasynda sot korpýsy qyzmetiniń  tıimdiligin, aıqyndyǵyn jáne ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, azamattardyń júıege degen senimin arttyrý, sybaılas jemqorlyqqa baılanysty qylmys­tar­dyń aldyn alý baǵytynda júrgizilgen jumys nátıjeli deýge bolady. Sottar qaraýyna 2009 jyly barlyǵy 60022 is kelip tússe, ol 2008  jylmen  salystyrǵanda 17 358-ge nemese 22,4 paıyzǵa azaıǵan. Jalpy, túsken azamattyq ister men aryzdardyń sany – 36144 (2008 j. – 35325), qylmystyq isterdiń sany – 4266, (2008 j. – 4452), al 19612-sy ákimshilik isterdi qu­raı­dy (2008j. – 37603). О́tken merzimmen salystyrǵanda túsken isterdiń  kóp mólsherde tó­mendeýin  ákimshilik isterdiń azaıǵanymen baı­lanystyrýǵa bolady. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske engen kóliktegi quqyq buzýshylyqqa baılanysty ózgerister nátıjesinde 2009 jyly ótken jylmen salystyrǵanda 17991 iske azaıǵanyn kóremiz. Kerisinshe azamattyq ister 819-ge iske kóbeıip otyr. Qazirgideı álemdik ekonomıkalyq daǵdarys kezinde azamattyq isterge qatysty daýlar ósý ústinde.  Onda jer, úleskerler daý­la­ryn qaraý barysynda, eki jaqtyń aryzdaryn ońtaıly etip, tatýlyqty saqtap, aq pen qa­ra­nyń ara jigin ashý sottardan ádildik pen  bi­lik­tilikti qajet etetini anyq. Demek, azamattyq isterdi qaraýda oblystaǵy sýdıalarmen isterdiń jeke kategorııalary boıynsha taldaý júrgizip, tyń tájirıbelerdi paıdalaný oń nátıje beretinin ańǵaramyz. Qylmystyq isterdi qaraý barysynda biregeı tájirıbe jasaý maqsatynda qylmystyq ister jó­nindegi alqanyń uıymdastyrýymen is qaraý­da kóp saýaldar týyndap, keıbir máseleler boıynsha oblystyń sýdıalarymen taldaý jasaý tájirıbege en­gizildi. Apellıasııalyq jáne qadaǵalaý tár­tibimen buzylǵan jáne ózgertilgen sot aktileriniń sany 126-ǵa nemese 17 paıyzǵa tómendedi. Alqa bılerdiń qatysýymen ótken jyly 14 adamǵa qatysty 8 qylmystyq is qaralsa, al 2008 jyly 12 adamǵa qatysty 5 úkim  shyǵarylǵan. Saýalyńyzǵa baılanysty sottardyń sanksııa berýi jóninde sóz órbitsek, júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalardyń arqasynda azamattardyń quqyqtarynyń qorǵalýy jańa satyǵa kóterildi deýge tolyq negiz bar. Qamaýǵa alý túrindegi bultartpaý sharalarynyń sottarǵa berilýi qylmystyq is júrgizý zańynyń da­mýyn­daǵy zańdy kezeń deýge bolady. Qamaýǵa alýǵa ruqsat sottyń quzyryna ótkeli azamattardyń qu­qyqtary men erkindikteriniń  zańmen qorǵalýyna kepildik berildi. О́ıtkeni, sot táýelsiz organ, onyń qyzmeti tergeý qyzmetimen ushtaspaıdy. Oblystyń aýdandyq sottarymen 2009 jyly barlyǵy 2285 qamaýǵa alý nemese úıde qamaýda ustaý týraly bultartpaý sharalaryn uzartý, óz­gertý týraly usynystar túsken. Onyń ishinde bultartpaý sharasymen qamaýǵa alý týraly 1811 usynys qaraldy. – Kadr qashan­da basty tulǵa. Oblystyq sottyń, aýdandardaǵy sottardyń sapalyq qu­ramy men sot tóreligin tolyq ári ashyq, táýelsiz júzege asyrýdyń múmkindigi jaıly ne aıtar edińiz? – Quqyqtyq memleketimizdiń basty keıip­keri sottar bolýyn qarapaıym halyqtyń sana­syna engizý qajettigin Elbasy atap ótken. Sondyqtan qazirgi kezde sýdıalarǵa qoıylatyn talap joǵary. Ár sýdıa­dan sot júıesiniń abyroıyn kóterý, sot prosesteriniń ashyqtyǵyna qol jetkizý, sýdıa áreketine aryz-shaǵymdardy boldyrmaý talap etilýde. Sot korpýsyna kezdeısoq jandardyń enip ketýi, keı­bir sýdıalardyń adamgershilik, ádep kel­betiniń jáne kásiptik deńgeıiniń jetkiliksizdigi, sot tóreligin atqarý kezinde sózbuıdaǵa salýy, qatelik jiberýi, sot óndirisiniń jetkiliksizdigi, sot  sheshimderiniń sapaly deńgeıde oryndalý barysy sýdıalardyń V sezinde ashyq aıtyldy. Oblystyq sotta kásibı deńgeıi joǵary, bilikti sýdıalar az emes. 25-30 jyldan astam ýaqyt sot salasynda qajyrly eńbek etip kele jatqan tereń bilimdi, jas urpaqqa úlgi-ónege bolatyndaı iskerligimen tanylǵan Nurıva Beısenova, Tileýqabyl Ǵalıev, Evgenıı Bazaleev, Serik Qarymsaqov, Nadejda Chýprynova, Igor Lım syndy sýdıalar qyzmet etedi. Olardyń kásibı biliktiligi jastarǵa ónege. Oblystyń aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottarynda da bilikti sýdıalar qatary jet­ki­likti. Táýelsizdik kúnine oraı Ile aýdan­dyq sotynyń sýdıasy Galına Dobro­ser­dova­nyń Elbasy Jarlyǵymen memleket pen qoǵamǵa, sot júıesine sińirgen eleýli eńbegi ba­ǵalanyp, “Eren eńbegi úshin” medalimen mara­pattalǵanyn da maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Sýdıalardyń kásiptik deńgeıin kóterý kókeıtesti másele. Joǵarǵy Sottyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparynda sýdıa kadrlaryn daıyndaý, qaıta daıyndaý, sapasyn arttyrý maqsatynda sot oqýyna asa kóńil bólingen. Onda sýdıalardy udaıy oqytý, sóıtip, biliktilik deńgeıin arttyrý arqyly bili­min tereńdetýge basymdyq berilip, sýdıalardyń jan-jaqty biliktiligin arttyratyn arnaıy baǵdarlama jasaldy. Baǵdarlamaǵa sáıkes qo­ǵamdaǵy bolyp jatqan túrli oqıǵalar men óz­geristerdiń baǵyt-baǵdaryn, ásirese, quqyqtyq saladaǵy álemdik mańyzy bar máselelerdi, elimizdegi sot reformasyn damytýǵa qatysty belgilengen mindetter túsindirilip, úzdiksiz dáris berilýde. Qazir Joǵarǵy Sotpen bekitilgen josparǵa sáıkes oblys pen aýdandardaǵy jáne olarǵa teńestirilgen jergilikti sottardaǵy sý­dıa­lardy kezeń-kezeńmen oqytyp, tájirıbeden ótkizý dástúri qalyptasqanyn jáne onyń bereri mol ekenin kórýdemiz. Kestege saı Prezıdent janyndaǵy Memle­ket­tik basqarý akademııasynyń Sot ádildigi ıns­tıtýtynda oblystyq sottan 5 sýdıa bilimderin jetildirip qaıtsa, Joǵarǵy Sotqa sýdıalar biliktiligin kóterý kýrstaryna jiberilýde. О́tken jyly oblystyq sottan 6 sýdıa, oblystyń aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardan 20 sýdıa, 2 keńse meńgerýshisi biliktilikterin jetildirý baǵdarlamalyq kýrstarynan ótti. Sotta sýdıalardyń tek bilimderin jetil­di­rý­men ǵana emes olardyń kásibı deńgeıine qa­tysty talap ta kúsheıtilýde. Joǵarǵy Sot tór­aǵasynyń ótken jylǵy keńeıtilgen otyrysta bergen tap­syrmasy men mindetterine sáıkes sýdıalardyń óz qyzmetterine laıyqtylyǵyn anyqtaý sot tóreligi sapasyna monıtorıng ja­saý arqyly júzege asyrylýda. Ár sottaǵy sýdıalardyń ishinen jumys kórsetkishi eń tómen, ıaǵnı kúshi joıylǵan nemese ózgertilgen sheshimi eń kóp sýdıa oblystyq sottyń jalpy otyrysynyń she­shimi negizinde sot jıýrıiniń qaraýyna jiberiledi. Onda qaralatyn basty másele – qyzmetin ári qaraı jalǵastyrýǵa sýdıanyń kásibı jaram­dylyǵyn anyqtaý. Eger kásibı jaramdylyǵy jetkiliksiz dep tanylǵan jaǵdaıda sýdıany qyzmetinen bosatý týraly kún tártibine másele qoıylady. Byltyr sýdıa­lardyń sot tóreligin júzege asyrý sapasyna júrgizilgen monıtorıng qorytyndylary ob­lys­tyq sot sýdıalarynyń jalpy otyrys­taryn­da talqylanyp, Sot jıýrıine materıaldar joldanyp, nátıjesinde 1 sýdıa jumysynan bosatyldy. Endi saýalyńyzdaǵy sot jumysynyń ashyq­tyǵyna keletin bolsaq, qazir sot júıesiniń al­dynda turǵan maqsat – sot jumysyn barynsha ashyq, halyqqa uǵynyqty etý. Osyǵan oraı oblystyq sotta “ashyq esik” kúnderi belgilenip, ár aıdyń sońynda turaqty túrde ótkizilip keledi. Onda jeke jáne zańdy tulǵalar, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysyp, kókeılerinde júrgen saýaldarymen erkin pikir bólisýge múmkindik jasalǵan. Joǵarǵy Sottyń resmı saıtynda or­na­lastyrylǵan sot aktileriniń biryńǵaı elek­trondy bazasyn odan ári damytý barysynda sottardyń qyzmetin aqparattandyrýdyń tıimdi júıesi quryldy. Halyqqa qoljetimdi bolý úshin osy júıe arqyly sot aktilerin jarııalaýǵa múmkindik týǵyzylǵan. Sondaı-aq, oblystyq sottyń jeke saıty jumys isteıdi jáne sot ǵımaratynda sot prosesterine qatysýshylarǵa arnalǵan anyq­tamalyq-aqparattyq kıoski óz qyzmetin atqarýda. Proseske qatysýshylar kıoskiden barlyq suraqtarǵa, sonymen qatar zańnama ózgeristerine baılanysty suraqtarǵa jaýap taba alady. – Sýdıa qataryn tolyqtyratyn jastardyń kásibı deńgeıi búgingi talapty qanaǵattandyra ma? – Oıymdy aıtpas buryn taǵy da Elbasynyń sýdıalardyń V sezinde “Alǵashqy deńgeıdegi sýdıalar úshin 25 jas azdyq qylady, sondyqtan tájirıbeli adamdardy tartqan jón”-deı kele, “Sýdıalardyń rııasyzdyǵyna eshkimniń de kúmáni bolmaýy kerek. Al, bul sýdıalardyń ózderine baılanysty. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana qazaqstandyq sot qoǵamdaǵy ádildiktiń basty kózine aınalyp, halyqtyń alǵysyn ıelenedi”, degen sózin jetkizgim keledi. Tarıhta toǵyz jasynan daýǵa, bılik aıtýǵa aralasqan dana bıler bar ekeni belgili. Degenmen, qazirgi kezde zań qoldaný tájirıbesin qalyptastyrý ýaqytty qajet etedi. Sýdıalyqqa qazirgi qoldanystaǵy tártip boıynsha 25 jastan taǵaıyndalý mektepti bitire salyp, odan ýnıversıtetti támamdap, áli oń men solyn ajyratyp úlgermegen maman adam taǵdyry sheshiletin sátpen kezdeskende qıyn soǵýy ábden múmkin. Sondyqtan, aqyl toqtatyp, paıym-parasaty men bilim-biligi jetilgen, kózqarasy men ustanymy qalyptasqan jastardy iriktegen durys der edim. Sýdıa bolý úshin 30-35 jas ta kesh emes dep esepteımin. Ári sýdıalyqqa úmitkerdiń mindetti túrde quqyq qorǵaý salalarynda qyzmet jasaǵany tıimdi bolatynyn da aıtqym keledi. Prezıdent Jarlyǵymen sýdıalyqqa úmitkerdiń kásibı mamandanýy jóninde bekitilgen Erejege saı úmitkerlerdi irikteý, biliktiligin arttyrý baǵytynda baǵdarlama jasalǵan. Biz sýdıalyqqa úmitkerge qorytyndy bermes buryn onyń kelesheginen úmit kúttiretin mamandardyń jan-jaqty tııanaqty daıyndyǵyn qadaǵalaımyz. – Qoǵamdy jemqorlardan tazartý máselesine barynsha nazar aýdarylǵany belgili. Osy oraıda, sybaılas jemqor­lyqqa baılanysty naqty sot úkimi shyǵa­ryl­ǵan isterge toqtalsańyz. Jalpy mundaı  derekter kóp pe? – Oryndy suraq. Búginde sybaılas jemqorlyqpen kúres basym baǵyt­tar­dyń biri bolyp otyr. Jyl ótken saıyn jemqorlyqqa, alaıaqtyqqa barýshy­lar­dyń sany artpasa azaıǵan emes. Elimizde TMD-da alǵashqy bolyp 1998 jyly “Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly” Zańnyń qabyldanýy derttiń aldyn alýdaǵy jasalǵan batyl qadam deýge keledi. Zań aıasynda sybaılas jem­qorlyqpen kúresti tek sot, prokýratýra, quqyq qorǵaý organdary ǵana emes, belgilengen zań negizinde búkil halyq bolyp, ár azamattyń jaýapkershilikti sezinýi arqyly kúreskende ǵana nátıjeli bolmaq. Almaty oblysynyń sottaryna sybaılas jemqorlyqqa baılanysty 2009 jyly 125 adamǵa qatysty 104 qylmystyq is tústi. Sottardyń jaza taǵaıyndaý tájirıbesine qara­ǵan­da sybaılas jemqorlyqqa baılanysty jasa­ǵan qylmystary úshin 79 adamǵa jaza taǵaıyn­dalyp sottalǵan. Sybaılas jemqorlyqqa baı­la­nysty qylmystyq isterdiń jyldan jylǵa kóbeıgenin de aıtýǵa bolady. Statıstıkalyq má­limetterge sáıkes sońǵy úsh jylda sybaılas jemqorlyqqa baılanysty qylmystar úshin sottalǵandardyń sany 29-ǵa kóbeıgen. Sot­tal­ǵandar sanynyń ósýi sońǵy jyly aıryqsha kórinip otyr. Máselen, 2008 jyly 54 adam sot­talsa, al ótken jyly 79 adam sottalypty. Qyl­mystyq isterdiń 90 paıyzy senip tapsy­ryl­ǵan bóten múlikti ıelenip alý nemese ysy­rap etý, qyzmet ókilettigin teris paıdalaný, para alýǵa baılanysty qylmystar. Jeke basy­nyń qamyn ǵana kúıttep, qulqynnyń quly bo­lyp, adamgershilik qasıetterdi aıaqasty etetin­derdiń kópshiligi laýazym ıeleri qatarynan oryn alýda. Sybaılas jemqorlyqqa barǵan laýazym ıe­leriniń  qylmystyq isteri ótken jyly oblys­tyq sottyń apellıasııalyq satysynda qaralyp, Qapshaǵaı qalalyq sotynyń úkimi kúshinde qaldyrylyp, sońǵy núkte qoıyldy.  Almaty oblysy Ile aýdanynyń Jaýǵashty aýylynda LA 155/4 túzeý mekemesinde emdeý-profı­lak­tı­ka jumystary jónindegi bastyqtyń oryn­ba­sary laýazymyn atqaryp júrgen G.Ádilǵalıeva jáne atalmysh mekemeniń jedel bólim bastyǵy A.Bazylbaeva  qyzmet babyn paıdalanyp,  Jambyl oblystyq sotynyń  úkimimen 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, jazasyn osy túzeý kolonııasynda ótep jatqan H.Mansýrova degen sottalýshydan uıymdasqan top bolyp, iri mólsherde para talap etip, ony túzeý kolonııa­synan bosatý týraly usynys tastaǵan. Bul usynysqa H.Mansýrova da kelisedi. H.Man­sýrova rak aýrýymen aýyrady degen ońdy-soldy jalǵan qujattar jasalyp, dárigerlik komıssııanyń saraptamasy daıyndalady. Bul qylmysqa LA-155/4 túzeý mekemesi bastyǵynyń orynbasary laýazymyn atqaryp júrgen ádilet polkovnıgi V.Krestılnıkov qyzmet ókilettigin teris paıdalaný arqyly sottyń atynan min­detinen bosatý týraly Qylmystyq  kodekstiń 73-babyna sáıkes aýrýǵa shaldyǵýyna baı­la­nysty jazadan bosatý týraly qaýlysyn jazyp, jalǵan qujat daıyndaıdy. Bul jedel jumys 4 aıdyń ishinde tyndyrylady. Tipti, jalǵan qaýlyǵa shaǵymdanýǵa jáne narazylyq keltirý­ge nemese kúshine enýge beriletin 10 kún mer­zimdi de kúttirmesten, qaýly daıyndalysymen H.Mansýrovany kelesi kúni jazasyn óteýden  bosatyp jibergen. Temir tordan shyǵysymen H.Mansýrova Qytaı Halyq Respýblıkasyna qonys tebedi. Sol jaqtan qyzy arqyly “óldi” degen anyqtama alyp, atalǵan túzeý mekemesinde ony “o dúnıege” attandyryp ta úlgeredi. Biraq 2007 jyly qarashada Qazaqstanǵa kelgen H.Mansýrova QR UQK qyzmetkerlerimen qu­ryqtalyp, jasalǵan qylmystyń beti ashyldy. Osylaısha úsh qylmysker de zań aldynda jaýap berip, aıyp oryndyǵyna otyrdy. – Sot tóreligin júrgizýde sýdıanyń jeke basynda qandaı basty sharttardyń bolǵanyn qalar edińiz? – Sýdıalar etıkasy kodeksiniń 4-babynda “Sýdıa jumystan tys ýaqytta ózin eshkim de onyń beıtaraptyǵy men adaldyǵyna kúmán keltirmeıtindeı, sýdıanyń mártebeli ataǵyna jáne sot bıligine daq túsirmeıtindeı jaǵdaıda ustaýǵa tıis” dep jazylǵan. Osyny esinde ustaǵan ár sýdıa óziniń qyzmetinde laýazymyna daq túsiretin kez kelgen áreketterden aýlaq bolýǵa jáne óz bedelin qurmetteı bilýi tıis. Kodekste árbir sýdıanyń óz qyzmetinde basshylyqqa alatyn zań ekendigin aıtýdyń ózi artyq. Tek onyń osy zań arqyly sýdıa retindegi ǵana emes, adam retindegi kelbetin qalyptastyrýǵa tıistigin túsiný kerek. Kórnekti ǵalym Salyq Zımanovtyń “Bı – dala tósindegi ádildiktiń basty jarshysy, qara qyldy qaq jarǵan tóreshi, úlgili jol-joralǵylardy túze bilgen zań shyǵarýshy, óreli sózdi órnektegen aqyn, qyzyl tildiń tezimen talaıdy pátýaǵa keltirgen sheshen, qysyltaıań tusta til qarýy men naızasyn qolyna qatar ustaǵan batyr”, dep aıtqanyndaı, sýdıa daýly máselelerdi túıindi sheshe biletin, ádildikti tý etken, jeke basynda adamı jaqsy qasıetterdi jınaqtaı bilýi kerek. Jalpy, áriptesterimniń ár kezde “Aqqa qara joq, qaraǵa shara joq” degen támsildi este ustaǵandaryn qalar edim. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.