Aýyl arasha surap tur

Mamandar esebi kór­se­tip otyrǵandaı, Agro­ón­er­­kásip keshenin damytý baǵ­dar­lamasy adamzat den­saý­lyǵynyń basty kepi­li – gendik ózgeristerge ushy­ra­maǵan, gerbısıdsiz, antı­bıo­t­ıksiz azyq-túlik ekenin al­dyń­ǵy qatarly elderdiń tú­sine bastaǵan sátine dál ke­lip otyrǵanyn erekshe atap aıtýǵa bolady. Búgingi tań­da álemde organıkalyq ónim óndirýge tabıǵı-klımat­tyq múmkindigi bar elder kóp emes. Bul oraıda qazaq jeriniń agrarlyq ále­ýe­tin ýaqy­tynda paıdalaný kóre­gen­­dik bolar edi.

Árıne tabıǵı taza aqýyz kózi – keń baıtaq jaıylym­dar­da etti baǵyttaǵy mal. Iаǵnı, tórt túlik sanyn kóbeı­tip, mal sharýashylyǵyn jańa jolǵa qoıyp, salany ór­kendetý kerek. Salany órken­detý úshin tolyqqandy jańa­sha tásilderdi qoldaný kezek kúttirmeıdi. Osy oraıdaǵy keı­bir oılarymyzdy bir ǵana mysal tóńireginde órbitip kór­eıik.

Jaıylymdyq jeri bar fermerdiń basty maqsaty – óri­sin malǵa toltyrý, biraq ony memleket tıimdi túrde qoldamasa, ol maqsatyna óz betinshe jetýi múmkin emes deýge bolady. Osyǵan deıingi shetelden mal satyp alýǵa arnalǵan baǵdarlamalardyń qıyn­dyǵy, sharýalarǵa yń­ǵaı­­syz tustary kóp boldy. Máselen, jańadan ashylǵan fermer Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qorynyń kómegimen «Sybaǵa» baǵdarlamasy ar­qy­­­­ly is bastaǵysy keldi de­lik. Beriletin aqshanyń shegi kepilge qoıatyn múlkiniń kólemine qa­raı 70 mln teńgege deıin jetedi. Al osynsha múlik sharýamen shuǵyldanǵysy kelgen adamdardyń basym bóliginde joq. Kepilge qoıatyn múlik – iri qalalardaǵy úı-jaı bolmasa, aýyldyq jerdegi jyljymaıtyn múlikterdiń quny tym tómen. Kepilge sharýaǵa tıesili múlik qunynyń 50 paıy­zyna deıin ǵana qabyl­da­nady. Qysqasy, 70 mln teńge nesıe alý múmkin emes.

Jaraıdy, 70 mln-dy aldy delik. Onyń 60-65 mln teńg­esi shet elderden 100 bas tuqymdy analyq mal alýǵa ketedi, qalǵan 5-10 mln shóp shabatyn tehnıka alýǵa da jetpeıdi. Al qora, úı, basqa da ınfraqurylym salýǵa, shóp shabýǵa, alǵashqy jyly eńbek­aqy tóleýge qarjysy qalmaıdy. Sonda maldy kim, qalaı baǵady? Adamdar qaıda turady? Buǵan de­ıin­gi aýyl­shar­ýashylyq salasyn­da­ǵy baǵdarlamalardyń or­yn­­­dalmaı qalýynyń ne­giz­­­g­i sebebi osy. Al satyp aly­­n­atyn mal basy jáne sol mal basyna shaq keletin jer telimi ǵana óz qunymen ke­pil­ge alynyp, tıisinshe qar­jy berilse – bul nesıe berýshi úshin de, sharýa úshin de tıimdi bolar edi. Munan basqa da nesıelerdiń túrleri – taýarly lızıng, «Qazagro» kepildigimen bólip tóleý syndy joldary qarastyrylsa quba-qup. Táýekel etpeı tabysqa jetý múmkin emes. Jer teliminiń artylyp qal­ǵan bóligi qora-qopsy, úı-jaı salýǵa, jem-shópke, adam­dar­ǵa bastapqy eńbekaqy tó­leý maqsat­taryna nesıe qa­ra­jatymen qamtamasyz etý úshin kepildikke alynýy ke­rek.

Eger fermer ári qaraı damý maqsatynda je­rine qosymsha qurylys júr­gizip, jańa nysan salmaq bolsa, basqa múlikteri ese­binen nesıe berý joldaryn oılas­tyrý qajet. Bul jerde fermer tólemeı qoıady dep qor­qý­dyń da qajeti joq, sebebi fermada salynǵan nysan eshqaıda ketip qalmaıdy. Artyl­ǵan jer telimi salynatyn, salynǵan nysandar fermerlerdiń álde­qan­daı táýe­kelder jaǵda­ıy­na re­zer­­­vi retinde bolýy kerek. Olaı deıtinimiz, qolda baryn túk qaldyrmastan kepilge qoıý psıhologııalyq jáne materıaldyq jaǵynan adam­nyń kóńil kúıine keri áser etedi. Al jaqsy kó­ńil kúı bolmasa, sharýany qy­zyǵý­shylyqpen júr­giz­bese, ju­mys júrmeıtini aıqyn. Qosymsha qory joq bıznes qaýip-qaterge beıim keledi jáne mundaı kórinis­ter ınves­tor­lar úshin de jaǵymdy bola qoımaıdy.

Mal sharýashylyǵyna ar­nal­­ǵan nesıelerdiń jeńil­de­tilgen kezeńi 3 jyldan kem bol­maǵany jáne merizimi kelgen­de onyń qaıtarymyn natý­raldy jolmen óteý jol­dary oılas­tyrylsa, bul eki jaqqa da jeńil bolyp, beril­gen nesıe qarajatynyń qaı­ta­rymy jeńilder edi.

Árbir is bastaıtyn sharýa­nyń jaǵdaıyna tıisti meke­me­ler jiti nazar aýdaryp otyr­ǵany jón. О́ıtkeni aýyl sharýa­­shylyǵynda, ásirese mal shar­ýashylyǵyna qatyp qal­ǵan qaǵıdalar jaramaıtyn, jalpyǵa birdeı standattar kel­meı­tin jaǵdaılar jıi kezdesedi. Ár fermerdiń jer kólemi, sharýashylyǵynyń múm­kindigi árqıly bolady. Fermerlerge yńǵaıly jaǵ­daı týǵyzý sala úshin jetis­tik kepili bolary sózsiz.

Ǵalymdardyń paıymda­ýyn­sha, aldaǵy ýaqytta mal ba­synyń ósý qarqynyna jem-shóp óndirisi ilese almaı qalýy ǵajap emes. Son­dyq­tan jerinde shóp qory mol sharýalarǵa jeńildikter qa­ras­tyrylyp, analyq maldy kóbirek satyp alýlaryna qoldaý kórsetý úderis qar­qy­nyn kúsheıtedi.

Aýyl sharýashylyǵy eko­nomıkanyń draıveri bol­ýy kerektigi Memleket bas­shysynyń tarapynan meje­le­nip, Úkimetke tıisti tap­syr­­malar júkteldi. Bul sa­­la­nyń órkendeýiniń eko­­no­­mıkalyq qana emes, ha­lyq­tyń áleýmettik jáne mo­raldyq-psıhologııalyq asta­ry bar. Jas urpaq ata-baba­nyń tarıhı mekenin, aýyl­dyq jerdi kórip-bilip, aýyldyń órkendegenine kýá bolyp ósýi kerek. Sonda ol qaı qıyrda, qandaı bıikte júrse de aýylyn saǵy­nysh­pen, maqtanyshpen eske alyp júrer edi. Bul jas azamattardyń boıy­­na pat­rıot­­tyq dánin sebý­diń bir kóri­nisi.

Qaraǵandy oblysy Aq­to­ǵaı aýdany týraly aqyn­nyń:

Qaıran, Qarashańyraq ,

Ketipsiń alasaryp-aq,

Turysyńdy qarashy,

Menen arasha surap, – degen óleńi túrli oılarǵa jete­leı­di. Aýyl qazir zamannyń qys­paǵynda qalyp, azamattarynan arasha surap tur. Al oǵan arasha bolýdyń birden-bir joly – atakásipti órken­de­tý bolmaq.

Shúkirbaı TOKEEV,

veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty