Memlekettik aýdıtti damytý máseleleri talqylandy

Bıýdjetke qymqyrylǵan 10,4 mlrd teńge qaıtaryldy

Alqaly jıynda sóz bastaǵan Par­lament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isımbaeva Palata maquldaıtyn zań jobalarynyń ishindegi eń mańyzdy ári kúrdelisi respýblıkalyq bıýdjet týraly zań ekenin atap ótti.

– Memlekettik aýdıtti engizý – mem­leket qarajatyn baqylaýdy jetil­di­rýdiń mańyzdy baǵyttarynyń biri. Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý jó­nindegi «100 naqty qadam» Ult jos­pa­rynyń 93-qadamynda aýdıt pen memle­kettik apparat jumystaryn baǵalaýdyń jańa júıesin engizý kózdelgen. Qazir osy mindetterdi oryndaý boıynsha birqatar naqty shara qabyldanyp jatyr. Sonyń ishinde tıisti zańnama jetildirilip, ádisnamalyq baza ázirlendi, memlekettik aýdıtorlarǵa sertıfıkattaý júrgizildi. Nátıjesinde 2019 jyly memlekettik aýdıtorlar anyqtaǵan qarjylyq buzýshylyq kólemi 4 ese azaıdy. Naqtyraq aıtsaq, 2015 jyly mundaı buzýshylyq kólemi 1,9 trln teńgeni qurasa, 2019 jyly ol 478 mlrd teńgege deıin tómendegen. Qarjylyq buzýshylyqtardy joıyp, qymqyrylǵan qarajatty bıýdjetke qaıtarý boıynsha da oń dınamıka baıqalýda. О́tken jyly bıýdjetke 10,4 mlrd teńge qaıtaryldy, aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda 10 esege deıin ósti, – dedi vıse-spıker.

Onyń aıtýynsha, bul oń kórset­kish­termen qosa salada áli de bolsa sheshimin tappaǵan problemalar bar eken. Mysaly, memlekettik organdar bólingen qarajatty esepti jyldyń sońyna deıin formaldy túrde ıgerip qalýǵa umtylýyn toqtatar emes. Bul bıýdjetti atqarýda sapaly nátıje kórsetýge aıtarlyqtaı kedergi keltiredi. Onyń ústine memlekettik organdarda salynǵan qarajattyń josparlanǵan nátıjelerge qol jetkizýdegi tıimdiligin baǵalaý ádistemesi joq. Bıýdjet qarajatyn paıdalaný tıimdiliginiń ólshemsharttary da naqtylaýdy talap etedi.

– Búgingi Úkimet saǵatynda qa­byl­danǵan sharalardyń qarjylyq buzýshylyq faktilerin bolǵyzbaý jáne azaıtý, bıýdjet qarajatyn paıdalaný qanshalyqty tıimdi bolǵanyn, aýdıt pen qarjylyq baqylaý sapasyn arttyrý úshin odan ári qandaı sharalar qabyldaý qajet ekenin talqylaımyz. Biz bul máseleni 2016 jyly Nur Otan partııasynyń Parlament Májilisindegi Fraksııasynyń jınalysynda, sondaı-aq 2017 jyly ótken Úkimet saǵatynda arnaıy talqylap, tıisti usynystar bergen edik. Búgingi taqyryp aıasynda osy usynystardyń oryndalý nátıjesi de qaralady, – dedi Gúlmıra Isımbaeva.

 Elektrondy aýdıt jemqorlyqtyń aldyn alady

Odan ári kún tártibindegi negizgi másele boıynsha atqarylǵan jumystardyń barysy jóninde Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary – Qarjy mınıstri Álıhan Smaıylov depýtattar aldynda keńinen aıtyp berdi.

– 2015 jyly «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» ne­gizgi Zańnyń qabyldanýy Qazaqstanda memlekettik aýdıt júıesin qurýǵa basta­ma boldy. Memlekettik aýdıt jáne qar­jylyq baqylaý organdarynyń sertı­fı­kattalǵan qyzmetkerleri 2017 jyl­dan bastap memlekettik aýdıt jáne qar­jylyq baqylaý organdary qabyl­daǵan jańa standarttar boıynsha memle­ket­tik aýdıtti tolyqqandy iske asyrýǵa kiristi. Depýtattyq korpýspen birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda 2018 jyly zańna­malyq baza jetildirildi jáne memle­kettik aýdıttiń odan ári damýyna túrtki boldy. Túzetýler paketi sybaılas jem­qorlyqqa qarsy mehanızmderdi kúsheı­týge, mem­lekettik aýdıtorlardyń kadrlyq áleýe­tin arttyrýǵa jáne elektrondy aýdıtke kóshýge múmkindik berdi, – dedi mınıstr.

Jaýapty organ basshysynyń aıtýyn­sha, memlekettik aýdıtti engizý jáne onyń nátıjeleri boıynsha 4 jyl ishinde Ulttyq komıssııa 1,5 myńnan astam memlekettik aýdıtordy sertıfıkattaý­dan ótkizgen. Sonymen qatar barlyq memlekettik jáne atqarýshy organdarda 54 ishki aýdıt qyzmetteri qurylyp, memlekettik aýdıt jáne táýekelder jónin­degi keńesterdiń 79 otyrysy ótken. Al qashyqtan tekserý ádisterin engizý jáne damytý aýdıt obektileriniń quqyq­tyq saýattylyǵyn arttyryp, sybaılas jem­qorlyq táýekelderin barynsha azaıt­qan. Satyp alýda anyqtalǵan buzýshy­lyq­tardyń kórsetkishi 19%-dan 2%-ǵa deıin kemigen.

– Byltyr Ishki memlekettik aýdıt komı­teti 245 mlrd teńge somasynda qarjy­lyq buzýshylyq jaǵdaıyn anyqtap, bul kórsetkish qarjylyq buzýshylyqtar jalpy somasynyń 39%-yn qurady. Júrgi­zilgen taldaý nátıjesi boıynsha qar­jylyq buzýshylyqtardyń negizgi kó­lemi býhgalterlik eseptilikti júrgizý tár­tibine (77%), josparlaý men basqa da shy­ǵys­tardy paıdalaný kezinde bıýdjettik qarjyny asyra kórsetýge (12%), kvazı­­memlekettik sektor sýbektileri aktıvterin basqarýǵa (4%) baılanys­ty bolyp tur. Atalǵan máselelerdi mem­leket­tik satyp alýlarda júrgizilgen jumysqa uqsas barlyq negizgi prosesti avtomattandyrý arqyly júıeli sheshýge bolatynyna kóz jetkizdik. Ýákiletti organnyń qyzmetin memlekettik aýdıtke kóshirý arqyly Táýekelderdi basqarý júıesin qoldana otyryp, aldyn alý aýdıtin damytý kózdeldi. Bul turǵyda josparly tekserýler 6,5 esege azaıdy jáne aýdıtorlardyń aýdıt obektilerin aralaý merzimi qysqartyldy, – dedi Álıhan Smaıylov.

Qarjy mınıstri bıyl alǵash ret res­­pýblıkalyq bıýdjettiń shoǵyrlan­dy­rylǵan qarjylyq eseptiligine aýdıt júrgizetinin habarlady. Sonymen qatar ol saladaǵy problemalar týraly sóz qozǵap, sybaılas jemqorlyq táýekelderine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, 2017-2019 jyldar aralyǵynda 16 aýdıtor men kómekshi bólimsheniń bir qyzmetkeri ustalyp, sottalǵan. Aýdıtorlardyń jemqorlyqqa shatylýyna tekseretin nysandarmen tikeleı baılanysýy yqpal etedi. Búginde aýdıttiń 44%-y onlaın túrde júrgizilip jatyr.

 Aýdıtorlyq qyzmetti aýtsorsıngke berýge asyqpaý kerek

Parlament Májilisi Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy Gúljan Qara­ǵusova búginde memlekettik organ­dardyń, ásirese jergilikti atqarýshy bılik organdarynyń basshylarynyń ózi Memlekettik aýdıt jáne táýekelder jónindegi keńes sııaqty quraldardy paıdalanýǵa qyzyǵýshylyq tanytpaıtynyn atap ótti. Sondaı-aq ol 2017 jyly Úkimet saǵatynda aıtylǵan depýtat­tardyń usynymdaryna sáıkes Qarjy mınıstrligi ishki aýdıt qyzmetiniń tıim­diligin baǵalaý ádistemesin naqty krıterıılermen ázirlegenin, memlekettik organdardy baǵalaý ádistemesin pysyq­taǵanyn, osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyrýdyń mańyzdylyǵyna nazar aýdarǵanyn má­limdedi.

– Qarjy mınıstrliginiń quqyq qorǵaý organdarynyń bastamasymen tek­seristerdi aýdıtorlyq uıymdarǵa aýtsorsıngke berý týraly usynysyn qaras­tyrýǵa áli erte. Halyqtyń shaǵym­dary men ótinishterine jaýap berý jáne sol boıynsha tekserýge shyǵý – bul memlekettiń tikeleı mindeti. Bul qyz­metti aýtsorsıngke berýdiń 2007 jyldan bergi halyqaralyq tájirıbesi boıynsha aýtsorsıngte belgili bir sybaılas jemqorlyq táýekeli bar ekenin kórsetedi, – deıdi Gúljan Qaraǵusova.

Buǵan qosa depýtat respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń atqarylýy men josparlanýynda ashyqtyqty arttyrýdyń mańyzdylyǵyna mán berdi.

Talqylaý barysynda Májilis depýtattary Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – Qarjy mınıstri Álıhan Smaıylovqa jáne Esep komıtetiniń ókili Konstantın Plotnıkovqa suraqtaryn qoıyp, pikirlerin bildirdi.

Solardyń qatarynda depýtat Jek­sen­baı Dúısebaev kvazımemlekettik sek­tordaǵy birqatar iri kompanııanyń qyz­metine kóńili tolmaıtynyn jetkizip, mem­lekettik holdıngter, ulttyq kompa­nııa­lardyń tıimdiligine júrgizilgen tal­daý­dyń qorytyndysyn surady. Onyń aıtýynsha, bıýdjet qarajatynyń mıllıard­taǵan teńgesi tıimsiz paıdalanylady, ýaqytyly jumsalmaıdy, keıde arnaıy shottarda múldem paıdalanylmaı jatady. Mysaly, «QazAgro» holdıngine sońǵy tórt jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjetten shamamen 473 mlrd teńge bólingen. 2016 jyly holdıng shyǵyndary 92,3 mlrd teńgeni, 2018 jyly 126 mlrd teń­­geni qurady. Osy jyldary olar memle­ketke bir teńge de dıvıdend tólemegen eken.

Bul suraqqa jaýap bergen Álıhan Smaıylov Memleket basshysynyń tapsyr­masy boıynsha tıisti jumys toby qu­rylǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Ulttyq holdıngter boıynsha «Sa­muryq-Qazyna», «Báıterek» jáne «QazAgro» jumystaryna taldaý júr­gizildi. Atalǵan holdıngterdiń keıbir ınves­tısııalyq jobalary tıimsiz, sondaı-aq boryshtyq mindettemeleriniń ósýi baı­qalady. Birinshiden, memlekettik hol­dıngterdiń strategııalyq josparlaý jumystaryn jetildirý kerek jáne olardyń kórsetkishterin memlekettik josparlaý júıesiniń kórsetkishterine sáıkestendirýimiz qajet. Ekinshiden, olardyń satyp alýlaryn biryńǵaı zańmen qamtamasyz etýimiz kerek.

– Qazir biryńǵaı satyp alý zańnamasy boıynsha joba ázirlep jatyrmyz. Osy baǵytta birqatar usynys byltyr jel­toqsan aıynda Prezıdent Ákimshiligine engizildi. «QazAgro» holdıngine arnaıy toqtalsaq, byltyr bul holdıngke ońtaılandyrý boıynsha mańyzdy tapsyrmalar berildi. Nátıjesinde, qazir shtat sany qysqarǵanyn kórip otyrmyz. Bıyl taǵy da «QazAgronyń» shyǵyndary 2 mlrd teńgege azaıady. Jalpy, shyǵyndar 15 ese azaıyp, bıyl olar taza tabysqa shyǵady. Salany qarjylandyrý 77 mlrd teńgege, ıaǵnı 400 mlrd teńgeden 477 mlrd teńgege ulǵaıdy. Endi bul – alǵashqy nátıjeler, – deıdi Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary.

Úkimet saǵatynda talqylanǵan máseleler boıynsha depýtattar tıisti usynymdar qabyldady.