Mahambet Batyrbaev: Adamdy shyńdaıtyn eńbek

– Aǵa, áńgimeni balalyq shaǵyńyzdan bastasaq. Bola­shaq munaıshy qandaı otbasynda dúnıege keldi?

– Men 1943 jyly 24 qańtarda Gýrev qalasynda ómirge keldim. Ákem 1942 jyly qazan aıynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanyp, oralmady. Ákem ketkende ishte qalǵan alty aılyq balamyn, aldymdaǵy apam 12 jasta, al aǵam 5 jasar bala edi. Bizdi ósirgen, jetkizgen anam – Qaly. Denesinde meńi bolǵan bolý kerek, qazaqy yrymda ondaı adamdarǵa Aqqal, Qalı dep at qoıyp jatady. Ol kisi 1907 jyly týǵan, kúıeýi soǵysqa ketkende jalǵyz ózi bir otbasynyń tiregi bolyp qalǵan. 35 jastaǵy áıel ǵoı. Qasynda súıenishi kúıeýi bolmasa, ózi oqymaǵan bol­sa ne isteı alady? Onyń ta­bandylyǵy men qaısarlyǵyn únemi aıtyp kelemin. Anama tart­qan óńim aqshyl. Ol kisi tý­mysynan óte taza, úıdiń ishi-syrtyna yqtııatty jan edi. Árip tanymaǵany bylaı tur­syn, qol qoıa almaıtyn. Biraq aqyl­dy, kórgeni kóp. Bizdi kóp er­ke­let­peı­tin, esesine talapshyl edi. Mek­tepishilik jınalystardan qalmaı baratyn. Túsinbese de, tyń­daıdy. Úıge kelgen soń ana sabaqtan kemshiligiń mynadaı, myna sabaqtan bilmeıtin tusyń mynadaı dep aıtyp keledi. Úne­mi qamshylap otyrdy. Soǵys, so­ǵystan keıingi ýaqytta ómir súrý qaı-qaısymyzǵa da ońaı tıgen joq.

– Sol kezderdegi tirshilik tynysy qandaı edi?

– Qoǵam óte jupyny bolǵa­ny­men, aǵaıynshyldyǵy men baýyrmaldyǵy basym bolatyn.­ Kórshi-kólem, týǵan-týys jylyna bir úı kórsetip, dámge sha­qyratyn. Ár ýaqytta das­tar­qan jaıýly. Et bolmasa da,­ naýryz kezinde kúrishten kóje jasap, úlken kisilerdi sha­qyryp shaı beretin. Sary maı­ salyp, soǵyp alatynbyz. So­nyń ózi maǵan jetip jata­tyn. Sóıtip júrgenimizde aldymdaǵy ápkem jumys istep, birte-birte turmysymyz túzele bastady. Aǵam kólik aıdady, júrgizýshi boldy. О́zimiz turǵan qaladaǵy qazaq orta mektebine baryp, onjyldyqty sonda aıaqtadym. Mektepte úzdik boldym dep aıta almaımyn, áıtse de fızıka, hımııa, geografııa pánderin una­typ oqydym. Qalǵandaryn da qaldyrmaı oqısyń, óıtkeni kún saıyn sabaq suraıdy. Ási­rese mektep dırektory Ǵınaıat Abdrahmanov degen tarıhtan sabaq beretin ustazymyz «Ke­ńes Odaǵy Kommýnıstik par­tııasynyń páleninshi sezi qashan ótti?»  dep tótesinen suraq qoıyp qalyp, sastyratyn. Sodan amal joq gazet-jýrnal aqtarystyryp qoǵammen qatynasýǵa týra keldi. Pıoner boldyq, komsomolǵa qabyldandyq. О́mirdiń talaby sol, ózińdi qoǵamda ustaı bilýiń kerek. Sonymen mektepti aıaqtaǵan soń qatarlas balalar Almaty, Aqtóbe sııaqty qa­la­larǵa ketip jatty. Ondaı alys­­qa bara almaıtynymdy túsindim.  Mekteptiń qasynda 50 metr jerde Gýrev munaı teh­nıkýmy ornalasqan. Onda qujat tapsyrý úshin mektep dırektorynan minezdeme kerek­ eken. Jaǵdaıymdy aıtyp, tú­sindirdim. Emtıhan tapsyryp, túsip kettik. Árıne tehnıkýmǵa túskende munaıshy bolam dep aldyma maqsat qoıǵan joq edim. Biraq oqyǵan mamandyǵymyz munaı salasyna jatady eken. Iаǵnı, burǵy uńǵymasyn qazady, qolyńa geofızıkalyq quraldar beredi. Sol arqyly qaı jerde, qandaı tereńdikte munaı, gaz, sý bar degendi shyǵaryp berip júrdik. Osydan soń tehnıkýmda qatar oqyǵan tórt balany Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵyndaǵy Fort-Shevchenko qalasyna is-tájirıbege jiberdi. Tehnıkým bitirip kel­genimiz úshin birden tórtinshi dárejeli maman dep jumysqa qabyldady. Bul 1963 jyly bolýy kerek. Dereý barlaý jumystary bastalyp, tapsyrys boıynsha Jetibaı men О́zenge ketemiz. Jol joq, shań-tozań. Jetibaı ken orny Fort-Shevchenko qalasynan 220 shaqyrym, al О́zen ken orny 300 shaqyrym qashyqtyqta jatsa, Gýrev qalasynan 1200 sha­qy­rym­da ornalasqan. Keıde jolda qonyp qalasyń, bir kúnde jetip bara almaısyń. О́ndiris or­nyn kórip, jaqsy shyńdaldyq. Alǵashqy eńbek jolym osylaı bastalyp ketti. Armııaǵa ketpes­ buryn Máskeýdegi syrttan oqy­tatyn Búkilodaqtyq po­lıtehnıka ınstıtýty jer-jer­den úmitkerlerdi shaqyryp jatty. Qujattarymdy ótkizip, tıisti emtıhandy tapsyrǵan soń 1963 jyly 19 qazanda meni áskerge alyp ketti. Keıin áskerı bólimge ınstıtýt qujat anketasyn jiberipti. «Búkilodaqtyq syrttan oqytý polıtehnıka ınstıtýtynyń taý-ken ınjener geolog mamandyǵyna birinshi kýrsqa qabyldandyńyz. Áskerı boryshyńyzdy ótegennen keıin naqty anyqtamalardy tapsyryp, oqýdy jalǵastyra alasyz»,­ degen syńaıda hat joldapty. Sodan áýeli Tashkentte bir jyl, keıin eki jyl Qara­qal­paq­stannyń ortalyǵy Núkiske jaqyn Taqııa-tash degen jerinde áskerı boryshymdy ótedim. Kelgen soń 1969 jylǵa deıin Fort-Shev­chenko qalasynda, Jetibaı, О́zen kentinde jumys istedim. Más­keýge qujattarymdy ótkizip, 1972 jylǵa deıin syrttaı oqy­dym. Kele sala Mańǵystaýda, Je­tibaıda jumystarymdy jal­ǵas­tyryp jatqanmyn, alaıda otbasylyq jaǵdaıym boıynsha Gýrevke qaıtýyma týra kel­di. О́ıtkeni aǵam 29 jasyn­da aıaqastynan qaıtys bolyp,­ úıde anam jalǵyz qalǵan-tu­ǵyn. Apam turmysta. Bul ýaqyt­ta «Mańǵystaýmunaıgaz» ón­diristik birlestiginiń ósip-órken­dep jatqan kezi. Gýrevtegi Qa­zaq munaı ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýtyna (Gıprokazneft) jumysqa qa­byl­dandym. Bul – munaı óner­kásibi salasynda jobalaý-smeta qyzmetterin júzege asyratyn Qazaqstannyń jetekshi ıns­tıtýttarynyń biri. Sol jerde 10 jyldaı aǵa qyzmetker, sektor meńgerýshisi bolyp jumys istedim, biraq barlyq jobalarym Mańǵystaýmen tikeleı baılanysty boldy. Syrttaı oqyp júrgendikten ondaǵy eńbekaqym 10 paıyz kem berilip keldi, keıin oqýdy aıaqtaǵan soń qosyp ber­di. Sonyń ózi ájeptáýir biz­di qy­zyq­tyryp, kóńilimizdi ósi­retin. Bar­lyǵy tekten-tek bola salǵan joq. 

– Al «О́zenmunaı» munaı- gaz óndiristik basqarmasynyń bas geologi qyzmetine qandaı daıyndyqpen keldińiz?

– Basshylyqqa istegen ju­my­sym unaǵan bolý kerek, «Mań­ǵyshlaqmunaı» birles­ti­­giniń bas dırektory, áıgili munaıshy Vıtalıı Iosıfovıch Tımonın meni qabyldaýyna shaqyrdy. «О́zenge jumysqa jiberýge seni uıǵaryp otyrmyz, barasyń» dedi. Artynsha ke­zinde munaı óndirý sheberi bolǵan, Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Jańaózen qalalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Islam Ábenovke qońyraý shalyp, «Osyndaı mamandy О́zenge jiberip jatyrmyn» dep habardar etti. Ol kezde mindetti túrde partııa organdary men bas­shylyqtyń maquldaýy kerek. 1978 jyly naýryzda buıryqpen Jańaózen qa­lasyndaǵy «Mań­ǵyshlaq­mu­naı» óndiristik birles­tigine qarasty «О́zenmunaı» óndiristik basqarmasynyń bas geologi bolyp kete bardym.  Bas geolog degen ataǵy qandaı myqty bolsa, júkteletin jaýapkershiligi odan eki ese zor. Aıanbaı jumys istedim, óıtkeni basqa jol joq edi. Bálen myń uńǵyma, otyzǵa jýyq gorızont, olardy ıgerý ońaıǵa túspedi. Taban aýdarmaı úsh jylǵa jýyq jumys is­teppin. Sodan 1976 jyldan bas­tap munaı óniminiń quldyraý kezeńi bolyp, 1981 jyly mekeme dırektory Iýrıı Sergeevıch Karchagın jumystan aýysatyn boldy. Obaly ne kerek jaq­sy-aq istedi, biraq bir sebeptermen jyl saıyn jospardy oryndaı almady. Tıisti jos­par ýaqytynda oryndalmaǵan soń, joǵary jaq jaýapty adam­ǵa qyryn qaraıdy. Keńes Oda­ǵynyń tiregine aınalǵan alty ken orny boldy. Onyń úsheýi Batys Sibirde (Tıýmen), Ta­tar­s­tan men Bashqurtstanda, endi bireýi Qazaqstandaǵy osy О́zen ken orny bolatyn. Osy aınaldyrǵan alty ken ornyn Máskeý únemi baqylaýda ustap otyrdy. Kór­setkish oıdaǵydaı oryndalyp jatsa mınıstrliktiń esebi tolyq bolady, al bireýi syr berse onyń ornyn toltyratyn basqa ken orny joq. «Qara altynnyń» qaınar bulaǵyna aınalǵan «О́zenmunaı» ken orny jer shalǵaılyǵymen ǵana emes, munaıynyń geologııalyq-teh­­nıkalyq, hımııalyq kórset­kish­teriniń kúrdeliligimen erek­she­­­lenedi. Sondyqtan óndirý úshin de úlken tájirıbe kerek boldy. Al ol kezde ondaı táji­rıbe men jobalaýdyń úzdik úl­gisi álemde joq. 1979 jyly Más­keýden О́zendegi jaǵdaı boıynsha mańyzdy buıryq shyqty. Se­bebi nede, ǵylymı jaǵynan, tehnıkalyq turǵydan jetispeı jatqan tusy qandaı? Ol zamanda mınıstrlikten buıryq shyǵa bermeıdi. Birinshi №595 buı­ryǵy Keńes Odaǵyndaǵy búkil jerasty munaıyn kóbeıtý sha­ra­laryna baǵyttalsa, ekinshi №680 buıryq tek О́zenge ar­naldy.

Sonymen Keńes Odaǵynyń mu­naı ónerkásibi mınıstri
N.Mal­­­­sevtiń 1981 jylǵy 19 maý­symdaǵy №777 buıryǵymen «О́zenmunaı» óndiristik basqar­masyna basshy bolyp taǵaıyn­daldym. Abyroı bolǵanda jos­pardy kemitpeı, kórsetkishti bel­gili bir shektik mólsherde ustap turdyq. 1990 jylǵa deıin jylyna 10 mıllıon tonnadan munaı óndirildi.

– О́nimdi qabattyń temperatýrasy men qysymyn ystyq sý aıdaýmen kóterý arqyly mu­­naı óndirýdiń tehnıkasyn jetil­dirýge úles qostyńyz. Mun­­daı nátı­­jeli sheshim qalaı is­ke asy­­rylǵan edi? Osyndaı aı­tý­ly jetistik úshin Qazaq KSR mem­­lekettik syılyǵy men aka­de­mık I.Gýbkın atyn­daǵy ar­­­naýly dıplom berilgenin bi­le­miz.

– О́zen ken ornyn tıimdi paıdalaný maqsatynda osy jyldary óndiriske jańa tehnıkalar kóptep engizile bastady. Jerdiń astyna sý aıdaýdyń ártúrli ádisteri bolady. Birlestiktiń bas mamandary V.Tımonın, Iý.Iýferov, A.Dergachev, L.Dmı­trıev, S.Asylhanov Más­keý­degi VNII ınstıtýtynyń ǵa­lym­dary G.Vahatıov, S.Safronovtardyń kómegimen aldymen tájirıbelik aýmaqqa paıdalanyp, keıin aýqy­myn keńeıte berdik. Osylaısha О́zen ken orny sý aıdaý ádisine tolyqtaı kóship, táýliktik ystyq sý aıdaý kólemi 150 myń tekshe metrge jetti. О́ndiriske engizilgen jańa tehnıka men tehnologııalyq ádister munaı ónimderiniń kúrt tómendeýin toqtatyp, bir­qalypty deńgeıde ustaýǵa kóp septigin tıgizdi. 1985 jyly tamyz aıynyń 29-nan 30-na qaraǵan túni 200 mıllıon tonna munaı Otan qoımasyn toltyryp, tarıhı dataǵa aınaldy. Osy ýaqyttarda Qaramandybas munaı-gaz ken ornynyń jańa júıesin qurýdy basshylyq maǵan tapsyrdy. Gorızont qurylymy men munaı quramy týra О́zenniń balamasy deýge bolady. Gýrevte ınstıtýtta júrgenimde Qaramandybas munaı-gaz ken ornynyń jobasyn jasaǵanym bar edi. Kóp oılanbastan iske kirisip kettik. Árbir gorızontyn jekelegen nysan retinde alyp, 7 dáldik júıesimen sý aıdadyq. Odan soń dıfferensıaldy qysymmen rettep, satyly-termaldyq aıdaý ádisin bir júıege túsirdik. Máselen, 1980-jyldary Qaramandybas ken orny jylyna 95 myń tonna ǵana munaı berip kelse, keler jyldary óndiris kólemin 750 myń tonnaǵa jetkizdik ári ulǵaıta berdik. Bul – taza tıimdi ystyq sý aıdaý júıesiniń qurylýy. Osylaısha qysym men temperatýrany bir qalypta túsirmeı ustap turýǵa múmkindik beredi.

– Sizdi tanıtyndar úl­ken­di syılaıtyn, kishini mań­daıynan sıpaı biletin, qa­taryna qur­metti jan dep aıtady. О́z-ózi­ńizdi tárbıeleýge, je­tildirýge qan­shalyqty mán berdińiz?

– Adamdy shyńdaıtyn eńbek. Durys qoıylǵan maqsatqa je­tý jolynda eńbek etý adamdy ósiredi. Kez kelgen orynda bi­­rinshi basshynyń áreketi qa­ra­maǵyndaǵylarǵa úlgi bolady. Qyzmet barysynda tártipke kónbegenderdi jumystan shy­ǵarǵan, tártipke shaqyrǵan ke­zimiz de boldy. Aldymyzǵa kelgen keı muqtaj jandarǵa kezek­ten tys kómektesip, aıtqan máse­lesin mu­qııat tyńdap, barynsha oń she­shi­lýine yńǵaı jasaýǵa tyry­s­­tyq. Demalys saıyn aza­mat­tar­dyń jeke máseleleri boıynsha qabyl­daý ótkizip, betinen qaqpaı, múm­kindik týǵyzǵandy durys kórdik.

– Jańaózen munaıshylar men gaz óndirýshilerdiń qa­lasy retinde Mańǵystaý túbe­ginde, shól­ dala tósinde tur­ǵyzyl­dy. О́tken men búginniń sa­baq­­tas­tyǵy týraly ne aıtar edi­ńiz?

– 1990-1994 jyldary Qazaq­standaǵy munaı óndiri­sinde úlken toqyraý boldy. О́zen, Jetibaı, Qalamqas, Qarajanbas ken oryndarynda munaı kólemi kúrt tústi.  Mysaly, О́zen munaı ken ornynda osy jyldary jyldyq munaı kólemi 10 mıllıonnan 3 mıllıon tonnaǵa deıin qulady. О́zen ken ornynyń óndiristik qýatyn qalaı arttyramyz degen suraq memlekettik deńgeıde qoz­ǵalyp, barlyǵymyzdy alań­­­­datqan máselege aınaldy. 1994 jyly maýsym aıynda «Mu­naıgaz» memlekettik holdıng kom­panııasynyń birinshi basshysy bolǵan Bolat Elamanovtyń buıryǵymen qurylǵan úlken komıssııa Mańǵystaý oblysyna jumys saparymen keldi. Komıssııa quramynda men de jumys istep, ken ornynyń túıtkildi suraqtaryn birjaqty júıeleý maǵan júkteldi. Jan-jaqty zertteý jumystaryn júrgize kele, bir toqtamǵa keldim. «О́zenmunaı» óndiristik basqarmasyn «Mańǵystaýmunaı» birlestiginen bólip, óz aldyna derbes birlestik retinde qaı­ta qurý kerektigi týrasynda mınıstrlikten tıisti sheshim shy­ǵarýdy suradym. О́ıtkeni О́zen ken ornynyń derbes ju­mys isteýi óndiristiń adymyn keńeıtip qana qoımaıdy, qalanyń áleýmettik jaǵdaıyn túpkilikti jaqsartý úshin mańyzdy edi. Munaı-gaz óndirisiniń jaǵdaıyna úlken qamqorlyq tanytqan Prezıdent Nursultan Nazarbaev 1994 jyly óziniń Jarlyǵymen Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstrligin quryp, onyń bi­rinshi mınıstri etip Ravıl Shyrdabaevty ta­ǵaıyndady. Artynsha ol Atyraý oblysynyń ákimi bolyp aýysyp, sol jyly mınıstrlikti AQSh-ta bilim alǵan, Máskeýde kóp jyldar jumys istegen, tájirıbesi mol,­ ın­jener, munaıshy Nur­lan Balǵynbaev basqardy. Mu­nyń barlyǵy aıtqanǵa ońaı kóringenimen, is júzinde tarıhı mańyzy zor oqıǵalardyń qyzǵan shaǵy edi. Sodan 1994 jyly kúzde mınıstr Nurlan Balǵynbaevtyń buıryǵymen «О́zenmunaıgaz» óndiristik birlestigi derbes mekeme bolyp qurylyp, onyń birinshi basshysy bolyp Jaqsylyq Janǵazıev, bas ınjeneri Murat Qurbanbaev taǵaıyndaldy. Osydan keıin ónerkásiptiń jańa kezeńi bastalyp, óndiristiń jyldyq qýaty 6 mıllıon tonnadan asyp jyǵyldy. Sondyqtan búgingi gúldengen Jańaózenniń kórkeıýi, óńir ekonomıkasynyń damýy osy derbes birlestiktiń qurylýynan bastaldy deýge ábden negiz bar. О́tkendegi qıyn ýaqyttarda aldyńǵy shepte bolǵan keshegi qart munaı­shy­­lardyń urpaqtary qazir de osy salada eńbektenip keledi. Ken ornyn ıgerýde eń aýyr, jaýapty jumystardy atqarǵan munaıshylardyń, geologtardyń, qurylysshylardyń eńbeginiń arqasynda jetistikke jetip otyr­myz. 55 jyldyń ishinde 387 mıllıon tonna munaı óndirildi, al mundaı kórsetkishke elimizde tek «О́zenmunaıgaz» óndiristik birlestigi ǵana ıe bolyp otyr. О́tkende aralap kórdim, barlyǵy jap-jas, ysylǵan jigitter. Sonshama qyzmetker óndiris pro­sesin toqtatpaı kúni-túni eń­bek­ etedi. Keleshekte mundaı qar­­qynmen munaı óndirý kó­lemin 400 mıllıon tonnaǵa jet­kizýge tolyq múmkindik bar. Ǵı­marattary ońdy, turmys edáýir tú­zelgen. Barlyǵymen tanys­tym, kórsetti, kórdik. Halyqtyń  kóńili kóterilgen. Meniń qalam, meniń jerim, meniń munaıym dep janashyrlyqpen jumys istese barlyǵy sheshiledi. Jas tolqyn aldyńǵy býyn aǵalardyń eńbek dástúrin laıyqty jalǵastyryp, adal is atqarsa, munaıymyz kóp, baılyǵymyz orasan bolady. Al onyń ıgiligin kóretin ózimizdiń halyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıa О́mirtaı,

«Egemen Qazaqstan»