Men qaıtalap kórgim kelmeıtin sol fılmniń fınaly – shym-shytyryq tús, apan-topan álem balanyń aq armanyn ǵana emes, oǵan ilesken kórermen – biz paqyrdyń da janashyr kóńilin tyǵyryqqa tirep, belgisizdikke bastap keter edi...
Bolat Shámshıev... Qyrǵyz halqynyń ǵana emes, qazaq halqynyń da kıno ónerin bir belesten asyryp, shyńǵa tartqan sýretker. Qyrǵyz jurtynda kınorejısserler Melıs Ýbýkeev baıke men Tólómýsh О́keev baıkeniń izin basqan, ózindik iri fılmderi egiz halyqtyń ǵana emes, búkil keńes eliniń rýhanı kólin toltyrǵan sýretker. Ol kisiniń fılmderi shyn máninde blokbasterge aınalyp, keńes ókimetiniń keń qarjy qazanyn da máımildetken bolatyn.
Dańqty rejısserdiń atyn estip, ónerin qyzyqtaǵanym tym erte bastalǵan edi.
Meni kıno ónerine yntyq qylǵan eki fılm bar. Ekeýi de ulttyq fılm. Eki dúnıege de uly Muhańnyń – Muhtar Áýezovtiń shyǵarmalary negiz bolǵan. Biri – T.О́keevtiń «Kókserek» fılmi. Alǵash ret týǵan aǵam Baqytbekke erip, jańa klýbtyń qarańǵy zalynda, kishkene adymyma shaq emes, taýdaı baspaldaqtaryna shalynyp júrip baryp, otyryp, tamashalaǵan týyndym. Ekinshisi sol, boıym úırengen soń, klýbqa ózim baryp kórgen «Qarash-qarash oqıǵasy».
Aýylda óstik. Oqıtynymyz – kitap, qyzyqtap kóretinimiz – kıno. Ol kezde ekranǵa ár shyqqan fılm úlken oqıǵa-tyn. Bolat baıkeniń «Qarash-qarash oqıǵasy» fılminiń dúnıege kelgenine biraz jyl bolsa da jyl aralatyp aýyl klýbyna kelip turatyn. Kelgen saıyn kóremiz. Esh jalyqqan emespiz. Onyń óz sebebi bar edi. Alǵash úlken ekrannan tamashalap úıge oralǵanymda ákem júzime barlaı qaraǵan:
– Qaı kınony kórip keldiń?
– «Qarash-qarash» qoı...
– Jaqsy fılm, ıá?
– Kúshti fılm! – deımin men masattanyp. Ary qaraı onyń «kúshti» jerlerin áńgimeleı bastadym. О́zine (Baqtyǵulǵa) qarsy shapqan baıdy (Jarasbaı ǵoı) qaq júrekten atyp salatynyn. Oǵan qarap qasqaıyp turatynyn. Sosyn aty sýǵa aǵyp ketkende onyń qalaı eńkildep, janýar da qımaı jylaıtynyn áńgimeleımin. Onyń ǵajap batyrlyǵyn sýretteımin. Ákem lekitken meniń sózimdi bólýge májbúr:
– Ol kıno bizdiń aýylda túsirilgen ǵoı?
– Qoıyńyzshy, – deımin men tańǵalyp, – Shynymen be?
– Iá, myna «Shubarbaıtalda» túsirilgen.
«Shubarbaıtal» – bizdiń aýylǵa, sol kezdegi Jambyl oblysy, Krasnogor aýdany, Kırov kolhozyna tıesili (qazir Qordaı aýdany, Kenen aýyly) qystaý. Almaty qalasynan Bishkekke qaraı jol tartsańyz, taspadaı tartylǵan tas joldyń oń jaǵyn ala qart Alataýdyń silemi biriniń baýyryna biri tumsyq tyǵyp, sozylyp júredi de qoıady. Bizdiń aýyldy shekeleı ótetin úlken tas jolǵa jaqyn bir ańǵarda «Shubarbaıtal» buıyǵyp jatar edi. Bir jaǵy betegeli bel, ary qaraı órkeshti taý, kógaldy, kórikti bir tamasha jer.
– Ana Baqtyǵuldyń aty aǵyp ketetin jer de bizdiń aýylda túsirilgen be? – deımin men úmittenip.
– Joq, ol basqa jerde túsirilse kerek, bizdiń óńirde ondaı asaý, býyrqanǵan ózen joq qoı... Qyrǵyzstan-aý shamasy...
«Shubarbaıtaldaı» shuraıly jerde nege ondaı ózen joq dep sál-pál ókinip qalam.
– Onda bizdiń aýyldan Nysanbaı aǵań oınaǵan, – deıdi ákem.
– Qaı jerinde?
– Ana «súıinshi» dep shaýyp kelgende, atyn jetektep ketetin she? Sol Nysanbaı ǵoı?
Nysanbaı biziń aýyldaǵy dańqy asqan ozat shopan edi. Qaq-soqpen isi joq, birtoǵa adamdaı kórinetin, ondaı úlken kınoda qalaı oınady eken dep tańǵalady bala kóńil.
Keıin ol kınony neshe qaıtara kórsem de Nysanbaı aǵamdy baıqaı almaı-aq qoıdym. Qyzyq kınonyń shytyrman oqıǵasyna elitem be, joq, top adamnyń (massovkanyń) arasynan adasyp qalam ba, áıteýir, kózime ile almadym. Tipti, keıin taspasy qolǵa túsken soń jaı aınaldyryp, toqtatyp baıqadym: shekesi jalt etedi eken de murtynan kúlip, attyń basyn bura jetektep, kadrdan ǵaıyp bolady eken. Ol da qýanysh.
Jas kezden oqyǵan kitap, kórgen kınomnyń avtorlaryn kóńilge túıip júretin edim, fılmdi jazǵan ssenarshylardyń qatarynan Ákim Áshimov degen esim-soıdy kóńilge jazyp alǵanmyn. Biraq meniń Kıno ınstıtýtynda ustazym bolatyn, úlken jazýshy-dramatýrg, kınoger – Ákim Tarazı ekenin keıin bildik árıne.
T.Júrgenov atyndaǵy Teatr jáne kıno ınstıtýtynyń kınodramatýrgııa bólimine oqýǵa túsken soń, burynǵy bala kóńilmen sıpaı kórgen fılmderimizdi qaıyra, saralap qaraı bastadyq. Negizgi taqyryp «Qarash-Qarash oqıǵasy» bolǵan kelesi bir sabaqta Ákim aǵaıdan fılm týraly keńirek suraýdyń reti túsken. Aǵaı da ol fılmniń qalaı dúnıege kelgenin erekshe rızalyqpen esine alar edi. Fılm ssenarııiniń jazylý úrdisi, qurylymy men formalyq izdenisterine deıin táptishtep túsindiretin. Rejısserǵa degen iltıpaty da erekshe-tin:
– Onda ol jap-jas, sender quralyptas jigit edi, eliktiń asyǵyndaı shıryǵyp, úıirilip turatyn, – deıdi Ákim aǵaı.
– Jas bolǵanda neshede edi, – deımiz biz.
– Jıyrma bes... jıyrma altylarda bolar...
Men ishteı saýsaq búgip sanaı bastaıtynmyn. «Qazir jıyrma tórttemin. Ýaqyt kelipti ǵoı. Bir-eki jyldyń aınalasynda biz sondaı dárejege jete alamyz ba?».
– Ol oǵan deıin «Manasshy» degen keremet derekti-kórkem fılm túsirip, odaq kóleminde báıgeden kelip, aýyzǵa ilinip edi, – dep, aǵaıymyz odan beter «qorqytyp» qoıady.
Atalǵan oqý ornynda «kınodramatýrgııa stılıstıkasy» men «rejıssýradan» dáris oqyǵan jazýshy, kınorejısser Satybaldy Narymbetov ustazymyzdyń da Bolat baıkeniń shyǵarmashylyǵyna degen yqylasy erekshe edi. Alpysynshy jyldardyń orta sheninde «Qazaqfılm» kınostýdııasynda erekshe rýhanı silkinis bolǵany belgili. Sol jyldarda kıno ónerine ulttyq órnek, qazaqy qalyp bergen biraz qadamdar jasaldy. Kınostýdııanyń redaksııa alqasyna ýaqytynda-aq attary aýyzǵa ilinip, qazaq ádebıetine iri tolqyn retinde qosylǵan bir shoǵyr talanttar: Ákim Áshimov (Tarazı), Ábish Kekilbaev, Qalıhan Ysqaqov, Asqar Súleımenovter kelgen edi. Máskeýde quptalǵanymen «Qyrǵyzfılmde» turaq tappaı, «Qazaqfılmde» boıyna qan júgirgen «Qarash-qarash oqıǵasy» fılminiń joly dańǵyl bola ketken joq. Birinshi kúdik Bolat Shámshıevke túsken edi. Buryn úlken kórkem fılm túsirip kózge túspegen, stýdent oryndyǵynan jańa turǵan, túbit murt bozbalaǵa qazaq ádebıetiniń klassıkalyq týyndysy sanalatyn Muhtar Áýezovtiń uly shyǵarmasyn op-ońaı ustatyp jibere qoıýǵa tartynǵan edi. Sol tusta árıne joǵaryda atalǵan qazaq ádebıetiniń búgingi ańyzdary rejısserdi qoldaı bildi. Asqar Súleımenov fılm redaktory bolyp, jas rejısserge qoldaý bildirip, rýhtandyryp otyrdy. Asqarǵa etene, bar-joǵy Máskeýdiń kıno ınstıtýtynyń ekinshi kýrs stýdenti, búgingi metr Satybaldy Narymbetovti Bolattyń janyna qosqan da sol Asqar Súleımenovtiń qamqorlyǵy. Jalyndap turǵan, túsirilim alańyna degen yqylasy órt – Satybaldy aǵaıymyzdy túsirilim tobyna qalaı qosaryn bilmegen Asqar men Bolat baıke ony «bala tárbıeshisi» degen qısynmen engizipti. Satybaldy aǵa búginde qazaq-qyrǵyz kıno óneriniń klassıkasyna aınalǵan dúnıeni jasaýshylardyń quramynda – úlken mektep bolǵanyn árdaıym aıtyp otyrady.
Qazaq-qyrǵyzdy rýhanı qundylyqtarmen sýsyndatqan «Qarash-qarash oqıǵasynan» ózge Bolat baıke talaı qunarly dúnıelerdi ómirge ákeldi. «Qasqyrdyń apany» fılmi nege turady?! Bir baıqaǵanymyz, sonaý alǵashqy fılminen bastap Bolat Shámshıev qazaq pen qyrǵyz akterleriniń basyn qosyp, toqaılastyrǵan dúnıeler týdyrdy. El kıno ónerinde asa baıqalmaǵan talanttardy bir qazanda qaınatyp, talanttaryn jarqyrata kórsetýge jaǵdaı jasady. Kenenbaı Qojabekov, Lıdııa Kádenova, Venera Nyǵmatýllına, Qudaıbergen Sultanbaev sekildi akterler qyrǵyz fılmderinde jańa qyrynan kórinip, qos el kórermenderiniń, ol ǵana emes, búkil odaq kórermenderiniń ortaq kóz qýanyshyna aınalyp jatty. Bolat Shámshıev túsirgen fılmder shyn mánindegi ulttyq dúnıeler edi. Ulttyq minez ben ustanymnyń keni – ult ádebıetin ol kisi bastaý bulaq retinde qabyldady. Uly Muhańnyń shyǵarmasynan bastalǵan bul úrdis keıin de tolasyn tapqan joq, sol kezde ataǵy álemdi kezip ketken qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovtyń qalamynan týǵan dúnıeler kezek-kezegimen ekranǵa jol tartyp, kıno tiline qotarylyp jatty. «Aq keme», «Erte kelgen tyrnalar», «Betpe-bet», «Kóktóbedegi kezdesý» fılmderi sonyń dáleli. Bolat Shámshıevtiń biz baǵalaǵan bir ereksheligi – negizi myqty, tastuǵyry berik dúnıelerdi taba biletininde, baǵalaı biletininde, ony jańa túr, jańa pishin berip usyna alatynynda edi.
«Meniń boıymda ata-babamnyń amanaty, rýhy qaınap jatyr, sony urpaqqa berýim kerek», deıdi Bolat Shámshıev. Onyń haltýraǵa, jeńil oljaǵa, ushpa ónerge jany tózbeıtin. Keıin otyz jylǵa jýyq ýaqyt Bolat baıke kıno ónerinen qol úzip qaldy. Bul onyń qajyrynyń muqalǵany emes, onyń talantynyń sarqylǵany emes, bul – onyń joǵarǵy ustanymyna beriktiginiń dáleli edi.
Qos elge de táýelsizdik keldi. Sol ólara jyldary kıno óneri jańa jolǵa tústi. Balapan basymen, turymtaı tusymen ketti. «Shóp te óleń, shóńge de óleń» boldy. Bul úrdis kıno ónerine, onyń jasalý joldaryna keńes zamanyndaǵydaı asa jaýapty qaraıtyn Bolat baıke úshin tosyn jáne bóten edi. Qyrǵyzstanda kıno óneri «erkin júzý» jaǵdaıynda edi. Árkim hal-qaderinshe qarjy taýyp, ózindik fılmderin jaryqqa shyǵaryp jatty. Kórermenderge arnalǵan jeńil ázil men usaq sıtýasııaǵa qurylǵan fılmder kıno dep qabyldanyp jatty. Ras, jeke stýdııalarda shet elmen baılanysyp, festıvaldarda jeńiske jetken, avtorlyq fılmderdiń damyǵan kezderin de joqqa shyǵara almaımyz. «Oı art» sekildi birlesken jeke stýdııa quryp, jemisti eńbek etken: Aqtan Abdyqalyqov (Aktan Arym Kýbat), Temir Birnazarov, Ernest Abdyjapparovtar ózgeshe bir tóbe árıne, biraq olar topan arasyndaǵy qaltqydaı ǵana top edi.
Sol bir apash-qupash jyldarda da Bolat Shámshıev qyrǵyz halqynyń rýhanı joqshysy boldy. Bedelin salyp, el basshylaryna arnaıy kirip, «Halyqaralyq kóshpendi jurt oıyndarynyń» jobasyn jasap, úlken, dúbirli jarys uıymdastyrdy. Sol kezderde múldem qurdymǵa ketýge aınalǵan kóshpeli jurtqa ortaq kókpar oıynyna olımpıadalyq mártebe alyp bere almasa da, erejeli oıyn retinde qaıta jańǵyrtty. Osy kúngi qos qazandyq quryp tartysatyn «kók borý» erejesin Bolat baıke alǵash qaǵazǵa túsirip, túzip shyqqan bolatyn. Áli kúnge sol ereje oıynnyń negizi sanalady. Kók borý búginde qyrǵyz aǵaıyndardyń ómiriniń bir bólshegine aınalǵan. Sol arqyly baba rýhymen tabysyp, eńselerin bıiktetip tuǵyrlaryn bekite túsken. Ol oıyn boıynsha qyrǵyz kókparshylary osy kúnge deıin ózinen eshkimdi ozdyra qoıǵan joq. Bul da bir Bolat báıkeniń «babalar rýhynyń amanaty» ıesi ekendiginiń kózge túsken kórinisi.
Bolat baıke kınodan úmitin úzgen joq. Biraq túsirmedi de. Ataqty orys-grýzın rejısseri G.Danelııanyń «qazirgi kınolarym qaǵazdan talpynyp shyqpaı jatyr» degen syńaıda aıtqan sózi bar edi. Keıingi jyldar Bolat Shámshıevtiń de kóp dúnıeleri qaǵazda tunshyǵyp qalyp qoıdy. Sondaı jobalarynyń biri – qyrǵyz jurtynyń ataqty balbany týraly – «Qojamqul» kınossenarııi edi. Ol ne jazsa da, qandaı kınonyń jobasyn qaǵazǵa túsirse de, urpaqqa ne beredi, qandaı jan azyǵy bolady degen suraqty aldyǵa qoıatyn. «Ataqty Qojamquldy bireý atty ıyǵyna salyp júrgen deıdi, biri túıeni uıyqtan shyǵaryp alǵanyn áńgime etedi, endi biri som temirdi ıgenin aıtady. Men úshin onyń bári – syrtqy kórinis. Men birinshi keıipkerimniń jan dúnıesine úńilemin. Onyń ishinde ne qaınap jatyr? О́miriniń máni ne? Nege umtylady? Sol qyzyq. Men úshin ol – adam. Maǵan adam zertteý mańyzdy» deıtin edi.
Onyń bári arman kúıi ketti.
Bolat baıkeniń jobalary sol kúıi memleket tarapynan qoldaý taba alǵan joq. Sebebi – belgisiz. Múmkin, Bolat baıke indetip qýmaǵan bolar. Múmkin, eshkimge kishireıip barǵysy kelmegen bolar... Múmkin... Biraq eli qadirledi. Bolat Shámshıev qaıtys bolǵanda memlekettik dárejede aza tutty. Kóptiń ishinde el prezıdenti de júrdi...
Maǵan Bolat baıkem óziniń kórikti qoryǵynda aq kemesin saryla kútken bala sekildi elesteıdi... Dál sol óziniń «Aq keme» fılmindegi jeti jasar baladaı...
Danııar SALAMAT,
kınorejısser
