Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, Ortalyq komıtet hatshysy, Úkimet basshysy qyzmetterin atqarǵan jyldaryńyz jaıyndaǵy áńgimeńizde 1986 jyly Qazaqstandaǵy bıliktiń almasýyna baılanysty jaǵdaılarǵa jeke toqtalý jón bolatynyn aıtyp edińiz. Rasynda da, bul arnaıy sóz etetin, úlken taqyryp. Endi sol Kolbın kezeńi týraly sóılesýdiń oraıy kelip turǵan sııaqty.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, Ortalyq komıtet hatshysy, Úkimet basshysy qyzmetterin atqarǵan jyldaryńyz jaıyndaǵy áńgimeńizde 1986 jyly Qazaqstandaǵy bıliktiń almasýyna baılanysty jaǵdaılarǵa jeke toqtalý jón bolatynyn aıtyp edińiz. Rasynda da, bul arnaıy sóz etetin, úlken taqyryp. Endi sol Kolbın kezeńi týraly sóılesýdiń oraıy kelip turǵan sııaqty.
– «Kolbın kezeńi» deısiń be? El tarıhyndaǵy bir kezeńdi Kolbındeı kisiniń atymen ataý artyq bolady. Másele Kolbınniń ózinde emes. Kóldeneń kók atty kelip, bir respýblıkany bıleı beretin jaǵdaı qalaı qalyptasty? Másele mine osynda. 1986 jylǵy jeltoqsanda jastar shyn máninde alańǵa Qonaevty jaqtap ta shyqqan joq, naqty Kolbınge qarsy bolyp ta shyqqan joq, jastar alańǵa eń aldymen ulttyq namysty qorǵap, qoǵamdy jaılap alǵan jalǵandyqqa, qazaq eli bar dep eseptemegenine, bizdi múldem bilmeıtin adamnyń basshylyqqa kelýine qarsy shyqty. Odan on jyl buryn respýblıka bıligine syrttan adam ákelinse, ol tańdaý basqa ulttyń ókiline tússe, mundaı jaǵdaı oryn almaýy da ábden múmkin edi. Negizinde, Qazaq SSR-niń tarıhyndaǵy jetpis jyldaı ýaqyttyń ishinde respýblıka Kompartııasynyń birinshi hatshylyǵyna ulty qazaq úsh-aq adam saılanǵan ǵoı. Soǵystan keıingi jaǵdaıdy alsaq ta, Qazaqstanǵa Skvorsov, Borkov, Ponomarenko, Brejnev, Iаkovlev, Belıaev sııaqty talaı basshylar Máskeýdiń uıǵarymymen birinen soń biri kelip, ketip jatatyn. Olardyń eshqaısysynyń birinshi hatshylyqqa saılanýy oqys oqıǵaǵa aınalmaǵan edi. Jeltoqsan oqıǵasy bizde el namysyn, er namysyn bárinen bıik qoıa biletin jańa býyn ósip shyqqanyn, tyń turpatty ulttyq sana-sezim qalyptasqanyn kórsetip berdi. Eń bastysy – ol jańa býyn óz tizginimizdiń óz qolymyzda bolmaýy nege soqtyratynyna nazardy shyndap aýdarta aldy.
Keńestik federalızm qaǵıdaty boıynsha respýblıkalardyń bári Odaqtyń teń quqyqty sýbektileri dep sanalǵanymen, is júzinde olaı bolǵan joq. Máskeý shý shyǵady-aý, narazylyq týady-aý degen respýblıkalarǵa ózgeshe óbektep qaraıtyn. Momyn, kónbis qazaqtar kóteriledi-aý degen oıdy olar qaperine de almaǵan. Odaqtyq óndiristiń qurylymy da tizginge qol sozýǵa tipti múmkindik bermeıtin. Respýblıkadaǵy barsha ónerkásiptiń, aýyl sharýashylyǵynyń 95 paıyzy Máskeýden basqarylatyn. Bizdiń tikeleı qaraýymyzǵa tek tamaq, jeńil ónerkásip jáne halyqqa turmystyq qyzmet salalary ǵana qaldyrylatyn. О́z jerimizdegi keı nysandarǵa da bara almaıtynbyz. Mysaly, Baıqońyr ǵarysh aılaǵyna qazaqstandyq jýrnalısterdiń tabany táýelsizdik jaqyndaǵanda, 1989 jyly ǵana tuńǵysh ret tıdi.
Ulttyq respýblıkalardyń ózinde ulttyq kadrlarǵa tıisinshe múmkindik berilgen joq. Ol zamanda bıliktiń qaı satysynda da birinshi basshy qazaq bolsa, ekinshi basshy orys nemese kerisinshe etip qoıylatyn. Eń negizgi sebep qashanda ekonomıkada jatady. Qazaq jastaryn óndiriste jumys isteýge daıyndamady. Is júzinde ultty qalyptastyratyn jumysshy taby ekeni eskerilmedi. Nemese naǵyz ulttyń qalyptasýyna múddelilik bolmady degen de oryndy shyǵar. Tipti zaýyt jumysshylarynyń ishinde biliktiligi joǵary mamandyqtarǵa, tabysy mol oryndarǵa qazaq jastaryn qoımady. Ony men óz kózimmen talaı kórdim. Osy arada sol kezdegi jaǵdaıdyń áli kúnge túzelmeı kele jatqanyn da aıta keteıin. О́ndiristegi máni sheshýshi mamandyqtardy ıgergen qazaq jastary áli de az. Bir kezdegi sebep, jańa aıt
