Bul da aıtarǵa bolmasa, árkim túsinip, rýhanı azyq eterge azdyq etetinine kózim jetti.
О́tken ómirime sheginis jasap, oı júgirtip kórsem, meniń Abaı esimin estip, óleńderimen tanys bola bastaǵanyma tup-týra 67 jyl bolǵan eken. Osynaý ýaqyt ishinde Abaı taǵylymyn, Abaı poezııasynyń sharapatyn sezinip, rýhanı azyq etpegen sátterim bolǵan joq desem orynsyz maqtanǵandaı bolmasyma kámil senemin. Solaı bola tura kúni keshege deıin uly Abaıdyń jumbaqtaryn sheshýdiń ne ekenin tolyq túsinbegenime qaıran qaldym. Oǵan sebep bolǵan bir kezdeısoq jaǵdaıdy aıtpas buryn ózimniń uly adamnyń rýhanı murasymen qashan, qalaı tanysqanym jóninde aıtqym keledi.
Meniń ákem Dáýlethan Shylby Álimahunuly Shyǵys Túrkistan jumhurııaty (1945-1949) tusynda astana bolǵan Qulja qalasynda hadımshe ári jádıtshe bilim alǵan muǵalim edi. Ákesi Shylby Álimahun Kóbekuly Ile óńirin mekendegen Mataıdyń «tórt qyzaı, tórt samasynyń» muftııaty taǵaıyndaǵan (1898 jyldan) aǵlamahun edi. Meshit, medrese salý jolynda aıanbaı ter tógip, el qurmetine bólengen dinı ǵulama, aqyn, sazger ári zerger-usta bolǵan adam. Qazan tóńkerisine deıin qazaq eline keń taralǵan «Aıqap», «Qazaq», «Shora» basylymdaryn alyp turǵan.
Ahmet Baıtursynov álipbıimen shyqqan qıssa-dastandardy, oqý quraldaryn alyp turǵandyqtan ákem de olarmen jasynan tanys bolǵan. Ákemniń qobdıshasynda saqtalǵan ol basylymdardy men saýat ashqannan bastap túrtinektep oqı bastaǵam. Biraq olardyń arasynda hakim Abaıǵa qatysty bir nárseler bolǵan-bolmaǵany esimde joq. Biraq 1953 jyldyń qysqy aılarynyń birinde bizdiń shańyraqqa jetken múbárak kún búgingideı kóz aldymda.
Ákem Yrymbaıdyń Muqany degen Quljadaǵy uıǵyrlardyń kóterme saýdasyn jasaıtyn qudandaly adamnan bir toqtyǵa alǵan syrty qap-qatty muqabaly bir kitapty ákelip kúni-túni bas almaı oqýǵa kiristi. Tóte jazýmen basylǵan kitaptyń ishki betinde oń qolyn keýdesine qoıǵan kelisti adam – Abaı Qunanbaıuly degen aqyn eken. Almaty. «Jańa ómir» baspasy. 1951 jyly dep jazylypty. Men 1952 jyly úıden saýat ashyp alǵandyqtan 1-synypta oqymaı, 2-synypqa attap ótip oqyp júrgen edim.
Ákem mektepte muǵalim bolyp isteıdi. Qaıda barsa Abaıdy ózimen birge alyp júrip, ózi ǵana oqymaı mańaıyndaǵylarǵa da oqyp beretin. О́leńderdi oqyp otyryp: «Myna óleń pálenshege, ana óleń túgenshege arnalǵandaı eken» dep aıtyp, kúle otyryp taldap ta beretin. Sóıtip qasıetti Quran Kárimdi jatqa biletin Dáýkeń, endi uly Abaıdy jatqa aıtatyn abaıshyl adamǵa aınaldy. Sóıtip júrip menen úlken apaıym Darıǵa ekeýmizge Abaıdyń qysqa óleńderin jattatqyza bastady. Ákemizdiń úıi eki-aq bólmeli qorjyn tam. Eresekteý tórteýmiz tór aldynda bir kórpe astynda jatýshy edik. Ákem uıyqtar aldynda aldymen Qurannyń qysqa aıattaryn jattatqyzatyn, qashan bir aıatty maqamymen jattap bolǵansha uıyqtatpaıtyn. Arasynda qalǵyp ketsek kórpeniń syrtynan qamshymen tartyp jiberip oıatatyn. Sol aýyrtpalyqty kótere almaı ábirjip júrgende, endi Abaı óleńderin jatqa aıtý tapsyrmasy qosyldy. Kezinde qansha aýyr azaptaı kóringen sol jattaýlar, meniń keıingi ómirime qymbat azyq bolaryn qaıdan bileıin. Alǵashynda zorlanyp, ákemizden qoryqqannan oqyǵan Abaı jyrlaryn 70 jyldyq myna ómirimde san márte qaıtalap oqyǵan shyǵarmyn. Al jatqa biletin Abaı óleńderiniń 90 paıyzyn 1955 jyly aýdan ortalyǵy Bestóbedegi orta mektepke barǵansha jattap alǵanym anyq. Qytaıdyń qudaısyz kompartııasy men keńestik qudaısyzdar qoǵamynda ómir súrgen jyldarda Qurannan da, Abaıdan da alystap qalsam da, bastaýysh mektep jasynda ákem úıretken ilim-bilimderge negiz bolǵan qasıetti ıman men taǵylymdyq Abaı ónegesinen qol úzbedim.
Abaıdy bir kisideı bilem dep kóńilimde toq sanap júrsem de, hakimniń áli de sheshilmegen jumbaqtary kóp ekenine kózim jetken bir mysaldy aıta otyryp, Abaı jylyn ótkizgeli jatqan otandastarymmen óz oı-tolǵanysymdy bólissem dep otyrmyn.
Meniń osy jyldardaǵy (2007 jylǵy aýyr onkologııalyq otadan shyqqannan bergi) bar ýaıymym da, bar oı-qııalym da densaýlyǵyma baılanysty bolyp qalǵan edi. Kópten kútken О́skemen – Katonqaraǵaı saparynyń sáti túse qaldy. Aqyn baýyrym Qasymhan Begmanovtyń uıymdastyrýymen buǵan deıin de eki ret emdelip qaıtqan bolatynmyn. Qazaq qalamgerleri men ǵalymdaryna qamqorlyq jasaýdy azamattyq paryzyna balaǵan sol kezdegi oblys basshylarynyń qoldaýymen 15-20 belgili qazaq aqyn-jazýshylary men ǵalymdardy buǵynyń múıizi kesiletin shilde aıynda arnaıy ushaqpen О́skemenge aparyp, on kún demaldyryp, saýyqtyryp qaıtarýshy edi. Bul rette jubaıym Márııam ekeýmiz ǵana jolǵa shyqqanbyz. 21 shildede О́skemennen 360 shaqyrym shalǵaıdaǵy Katonqaraǵaıǵa basshylarynyń tapsyrmasy boıynsha Muhametkárim degen azamat óz mashınasymen alyp júrdi. «Janat» atty demalys ornyna barǵansha qasıetti Altaıdyń bar sulýlyǵy men ásemdigine kózimizdi sýaryp, jer-sý attarymen tanysyp, Ertis, Buqtyrma, Naryn ózenderin órli-qyrly jaǵalap, kók-jasyl álemdi kózben de, kóńilmen de tamashalap kelemiz. О́zim erekshe syılap, qurmetteıtin aıaýly qalamgerler Oralhan Bókeı, Qalıhan Ysqaq, Dıdahmet Áshimhan, Álibek Asqardyń týǵan ólkesi, áıgili atbegi Boshaı Kitapbaıdyń el-jurty, áıgili Ábdikerim bolys pen Sultanmahmuttyń izi qalǵan Qarataı eliniń qut mekeni jaıly biletin estelikterim kóz aldymnan kólbeı ótip jatty.
Jol boıyndaǵy úlkendi-kishili eldi mekenderdiń syrt jaǵyndaǵy beıitterdiń tusynan óterde kóliktiń júrisin baıaýlatyp, arýaqtarǵa Quran oqyp otyrdyq. Qarataı eliniń beıit-mazarlarynyń kólemi shaǵyn ári túgel derlik aǵash sharbaqtarmen ǵana qorshalady eken. Birinen-biri asqaqtaǵan kúmbezdi beıit munda múlde joq. Ol árıne jer jaǵdaıyna, qurylys materıaldaryna da baılanysty bolar. Meniń nazarymdy erekshe aýdarǵan bir kórinis boldy. Kópshilik qorymdardan keminde birer júz metr shette – kóbinshe beıitterdiń shyǵys jaǵynda bir, keıde eki aǵash qorshaýly beıitter kózge oǵash kórinedi eken.
– Mynaý, oqshaý qorshaýda adam jerlengen be, álde basqasha bir jaǵdaılarǵa qatysty nárseler me? – dep suradym jolserigimnen.
Ol maǵan tańdanǵandaı jymıyp bir qarady da:
– Oı, aǵasy-aý, ol baqsylardyń beıiti ǵoı. Sizder jaqta mundaı beıitter bolmaı ma? – dep ózime suraý saldy.
Men, árıne, ondaıdy osy jaqtan ǵana kórgenimdi aıtyp:
– Sonda baqsylardy nege oqshaýlap tastaǵan, olar musylman emes pe? – dedim.
– «Baqsylar jynmen, peri qyzdarymen tildesip, solarmen birge ómir súredi, Qudaıǵa serik qosady» dep moldalar baıaǵydan osylaı jerleý rásimin ustanady. Bizde solaı, – dedi.
Sol sátte meniń qulaǵyma uly Abaıdyń «Segiz aıaǵy», ondaǵy: «Aǵaıyn bek kóp, aıtamyn eptep, sózimdi uǵar elim joq. Molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym tap shynym», - degen zarly daýsy jańǵyryp jetkendeı boldy.
Meniń kóz aldymda dúnıe shyr aınalǵandaı, ýaqyt shirkin álgi oqshaý beıitter mańynda birjola toqtap qalǵandaı, qasiret qursaýynan qutylý úshin «Betti bastym, tura qashtym jalma-jan» dep jantalasqan uly tulǵanyń sulbasyn kórgendeı boldym.
Qudaı-aý, Abaıdy 70 jylǵa taıaý ýaqyttan beri bilemin, «Segiz aıaqty» seksen ret oqyp ta, ándetip te júrgen men paqyr uly Abaıdyń óleńderin 10 jasymnan jatqa bilemin dep qalaı aıtqanmyn?!
Uıat-aı, tirliginde túgil, ólgennen keıin de týǵan halqymen tabysyp-qabysa almaı alastalǵan baqsylarǵa ózin teńegen sherli Abaı arýaǵynan uıaldym. Sodan beri Abaıdan qalǵan óleń, dastandar men qara sózderin zerttegen úlkendi-kishili abaıtanýshylardyń eńbekterin shola qarastyrǵanymda, hakim Abaıdyń nege «molasyndaı baqsynyń» degenine anyqtamany kezdestire almadym. Sonda ǵana Abaıdyń biz áli sheshe almaǵan nemese sheshýin izdeýge talpynbaǵan beıǵamdyǵymyzdyń az emes ekendigine nazar aýdardym.
Sonaý IH ǵasyrda ómir súrdi delinetin uly oıshyl, qobyzshy-sazger hám baqsy-balger Qorqyttyń ólimnen qashsa da qutyla almaı qaza bolǵan Syrdarııa jaǵasyndaǵy jalǵyz molasy on ǵasyrdan beri qalqaıyp turǵany esime tústi. Qańly, kerderi, oǵyz taıpalarymen qypshaqtarǵa qut meken bolǵan Syr boıynda qasıetti Qorqyt baba nege japadan-jalǵyz jatyr? Onyń basty sebebi – Máýrennahrǵa keń tarala bastaǵan Islam dini burynǵy shamandyq-táńirlik nanym-senimder men salt-dástúrlerdi yǵystyryp, musylmandyq sharıǵat zańdary boıynsha ómir saltyn ornyqtyra bastaǵan tusta qaıtys bolǵandyqtan taǵdyrǵa – haq ólimge moıynsal bolmaı, qobyzyn sarnatyp, jyn-perilerden medet-qoldaý suraǵan shamandy kópshilikten alastap, beıitin ońashalap tastaǵany ótken tarıhtyń bir esteligi bolyp qalsa kerek.
Islam ońtústikten soltústikke, shyǵystan batysqa qaraı tarala kele, Joshy, Shaǵataı ulystary aýmaǵynda musylmandyqty jappaı qabyldaǵan ata-babalarymyz adam jerleýdi ıslamdyq rásimder boıynsha atqara bastady. Sóıtip keń-baıtaq qazaq dalasyndaǵy mazar-qorymdardan oqshaýlap jerlenýge turarlyq ataqty baqsy-balgerler múlde qalmady deýge bolady. Al Islam dini, eń kesh jetken shalǵaıdaǵy Altaı, Boǵda, Qalqany mekendegen sońǵy túrik taıpalary, onyń ishinde kereı, naımandardyń bir bóliginde HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysyna deıin táńirlik-shamandyqtyń sarqynshaǵyndaı bolǵan jyn-perilerdiń ıesi – baqsylardyń el ishindegi bedeli men qyzmeti jalǵasyp kelgeni belgili.
Taýly Altaı, Boǵda óńirine Islam dini taralyp, adam jerleýdiń jańa talaptary ornyǵa bastaǵan zamanda baqsylardy musylman qorymdarynan oqshaýlap jerleý salty paıda bolady. Ol baqsylardyń musylman ekeni, ózderiniń týǵan-týysqandary ekeni eskerilip baryp oılap tapqan qazaqılyq bolsa kerek.
Qalaı bolǵanda da qazaq rýhanııatynda, dindik nanym-senimderi aıasynda alastalǵan, oqshaýlanǵan, jalǵyzdyqtyń, baqytsyzdyqtyń beınesi bolyp qalǵany anyq.
Uly Abaıdyń jalǵyzdyǵy men qasiretti kóńil kúıine etene jaqyndyǵyna budan artyq teńeý, «tap shyny» tabyla qoımas.
«Segiz aıaq» halqymyzdyń dástúrli tolǵaý jyry úlgisinde jazylǵan. Abaıdaı danyshpan synshyl aqynnyń, oıshyl aǵartýshynyń, myńmen jalǵyz alysqan kúresker qaıratkerdiń búkil shyǵarmashylyq ǵumyrynyń ózegi – baǵdarlamalyq qaǵıdalarynyń kórkemdik jıyntyǵy desek bolǵandaı.
Iá, «Segiz aıaqty» búgingi jappaı saýattanǵan qazaqtyń bári de biledi, ándetip jatady, ásirese 175 jyldyǵy atalyp jatqan tusta búkil qazaqtyń balabaqshadan bastap, jas-kárisi jappaı jarysqa túsip, eleýrep-ereýildep turǵandaı. Ulttyq, memlekettik máni bar osynaý keleli naýqanǵa men jańashyrlyqpen qaraıtyndardyń birimin. «Segiz aıaqty» oqyp, onyń ishine boılaǵan saıyn osydan shırek ǵasyr buryn jazyp, «Juldyz» jýrnalynyń 1994 jylǵy №5-6 sanynda jarııalaǵan «Maǵjan jáne qazaq poezııasy» atty kólemdi zertteý maqalamyzda aıtylǵan oılarymyzdyń durystyǵyna kózim jete tústi.
Uly Abaıdyń jumbaqtaryn sheshýdi ómirlik maqsat etken sanaýly abaıtanýshy aǵa býyn ókilderi Qulmat О́mirálıev pen Mekemtas Myrzahmetterdiń birlikte jazǵan «Abaıtanýdyń jaıy men mindetteri» atty maqalasynda: «...Osynaý ári qat-qabat jatqan tegi bar, ári til asty mazmunǵa, tereń de astarly oıǵa qurylǵan, ári sheshý bermes jumbaǵy, syrly syry mol jáne de bulardyń barshasy sonshalyqty kórkem túri sheber til tapqan shyǵarmalardyń kiltin taba qoıý da, ishine boılaı kire qoıý da qıyn. Ol úshin Abaıdyń qoly jetip, aqyly tabysqan, syrlas bolǵan arǵy-bergi dáýirdiń barsha oı ıeleriniń dúnıelerimen tanysyp baryp, sodan soń aqynnyń ózine kelý kerek bolady jáne sol Abaıdan sol oı ıelerine qaıta jol salý talap etiledi. Bularsyz Abaı bizge ózi aıtqandaı «Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla» degen kúıinde qala bermek», dep jaýapkershiligi asa zor isti mindettegen bolatyn.
Bul kúnderi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev barsha qazaq azamatyna tapsyrǵan abaıtaný degenimizdi osylaı túsinip, osylaı zerdeleý dep qabyldadyq.
Abaı jumbaǵynyń bir kilti 200 jol, 25 shýmaqtan turatyn «Segiz aıaq» tolǵaý jyrynda jatyr. Búgingi qoǵamdyq sanamyzǵa qozǵaý salar máńgilik qubylystyń kilti de sonda dep bilemin.
Álimǵazy DÁÝLETHAN,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Tarıh jáne etnologııa
ınstıtýtynyń professory
