Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda Úkimet aldyna mıtıngter týraly zańnamany jetildirý jóninde naqty mindetter qoıǵan bolatyn. Osyǵan sáıkes Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi beıbit jıyndar týraly zań jobasyn ázirlegen edi. Atalǵan zań jobalarynyń tanystyrylymyna Májilis depýtattary, qoǵam belsendileri men belgili saıasattanýshylar, BAQ ókilderi qatysty.
– Zań jobalaryn «Ashyq derekter» portalynda jarııalaǵannan beri azamattardan 261 usynys kelip tústi. Sondaı-aq elimizdiń 9 qalasynda tyńdalym júrgizildi. Qazaqstandaǵy halyqaralyq uıymdar men dıplomatııalyq ókilder úshin zań jobalarynyń jeke tanystyrylymy uıymdastyryldy. Sonymen qatar qoǵamdyq kózqaras zerdelenip, áleýmettik jelilerdegi pikirler de eskerildi. Áleýmettik zertteý jasadyq. Qarama-qaıshy pikirler óte kóp boldy. Memlekettik ýákiletti organ retinde bizge barlyq múddeli taraptardyń kóńilinen shyǵý ońaı bolǵan joq, – dedi vedomstvo basshysy.
Onyń aıtýynsha DEMOSCOPE qoǵamdyq pikirge jedel-monıtorıng júrgizý bıýrosy Konrad Adenaýer qorynyń qoldaýymen qazaqstandyq azamattardyń arasynda elimizdiń barlyq aımaqtarynda saýaldama júrgizdi. Nátıjesinde, saýaldamaǵa qatysqandardyń 40%-y mıtıngter eldegi jaǵdaıdy tek turaqsyzdandyrady dep jaýap qatsa, 73%-y mıtıng ótkizýde bılikpen kelisý qajet dep esepteıdi.
Al Qazaqstannyń qoǵamdyq damý ınstıtýty júrgizgen áleýmettik saýaldama barysynda oǵan qatysqan otandastarymyzdyń 87,7%-y sherýge shyqqylary kelmeıtinin jetkizgen. Bul rette Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi júrgizgen áleýmettik saýaldamaǵa súıensek, qazaqstandyqtardyń 53,7%-y mıtıng ótkizýge ruqsat alý osy mıtıng ótkizýshiler úshin mindetti bolýy tıis dep sanaıtyndar eken. Aıta keteıik, saýaldamaǵa qatysqandardyń tek 21,4%-y ǵana Qazaqstanda mıtıngter ótkizýge oń kózqaras ustanǵan.
Zań jobasyn talqylaý kezeńinde úkimettik emes jáne halyqaralyq uıymdardyń pikirin eskere otyryp, birqatar ózgerister engizildi. Jekelegen normalar qoldanystaǵy zańnamamen úılestirilip, uıymdastyrýshylardyń keıbir mindetteri alynyp tastaldy. Retteletin tártip túsinigi kúshin joıdy.
Keıbir jekelegen máseleler boıynsha asa qyzý pikirtalas júrgizilgen kezder de bolypty. Máselen buǵan deıin mıtıngke qatysýshylardyń sany 250 adamnan aspaý kerek degen pikir bolǵan edi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy máselege qatysty óz ustanymyn bildirip, aldyn ala eskertilgen beıbit jıyndarǵa qatysýshylardyń sanyn shekteý orynsyz qadam ekenin jetkizgen bolatyn. Solaı bola tura uıymdastyrýshylar mıtıngke qatysýshylardyń sanyn aldyn-ala eskertýleri tıis. D.Abaevtyń aıtýynsha, bul qadam qatysýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin asa mańyzdy.
Osylaısha mıtıngti uıymdastyrýshylar da, jergilikti bılik te qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa qatysty ortaq jaýapkershilik arqalaıtyn bolady. Bul rette demonstrasııalar men sherýler ótinish berip, kelisim alǵannan keıin tek arnaıy oryndarda ótkiziledi. Bul norma Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 32-babyna sáıkes keledi.
Sonymen qatar BUU Bas Assambleıasynyń 1966 jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldaǵan qararyndaǵy azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń 21-babyna sáıkes, beıbit jıyndarǵa qatysty quqyq moıyndalady.
– Biz halyqaralyq tájirıbeni barynsha tyńǵylyqty zerdelep shyqtyq. Sonyń ishinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń tájirıbeleri bar. Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, álemniń kóptegen elinde beıbit jıyndardy uıymdastyrý jáne ótkizý barysyndaǵy basty basymdyq qoǵamdyq qaýipsizdikke beriledi. Qoǵamdyq-saıası ahýaldyń nasharlap ketýine baılanysty beıbit jıyndar ótkizý jónindegi zańnamalaryn qatańdatýǵa barǵan birqatar demokratııalyq elder de bar. Sonymen qatar lıberalızasııa jolymen júrip kele jatqan memleketter de az emes, – dedi D.Abaev.
Zańdaryn yryqtandyrýǵa barǵan mundaı memleketterdiń qatarynda Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Polsha, postkeńestik keńistikte Qyrǵyzstan men Armenııa syndy elder de bar. Atalǵan memleketterde beıbit jıyndardy ótkizý barysy eskertý júıesi arqyly júzege asady. Al ruqsat berý júıesi AQSh, Shvesııa, Japonııa, Sıngapýr elderinde qoldanylady. Elimizde beıbit jıyndardy uıymdastyrý men ótkizýdi retteıtin qoldanystaǵy zańnama osydan 25 jyl buryn – 1995 jyly qabyldanypty. Iаǵnı qoǵam sanasyna beıbit jıyndar mádenıetin sińiretin ýaqyt keldi. Sondyqtan qoldanystaǵy zańnamany ózgertý ǵana emes, tujyrymdamalyq turǵyda jańa zań jobasyn ázirleý qajettiligi týyndaýda. Atalǵan zań beıbit jıyndardyń barlyq túrlerin uıymdastyrý men ótkizý máselelerin retteýge negizdeledi. Solaı bola tura mıtıngter ótkizý – azamattyq quqyq qana emes, jaýapkershilik ekenin de umytpaý qajet.
Májiliste talqylanǵan zań jobalaryna qatysty pikirler de san alýan boldy. Sarapshylardyń biri qujatqa engen baptardyń quqyqtyq normalaryna toqtalsa, endi biri halyqaralyq tájirıbege súıendi. Zań ǵylymdarynyń doktory, saıasattanýshy Marat Bashımov zań jobasynyń qoǵamda úlken talqyǵa túskenin alǵa tartty.
– Qujat ókiletti organdardyń, táýelsiz sarapshylardyń, memlekettik emes uıymdar ókilderiniń qatysýymen keńinen talqylandy. Barlyq pikirler eskerildi. Sol sebepti de bul zań jobalaryna úlken senim bildiremin. Mıtıng ótkizýge arnaýly oryndardy belgileý týraly memlekettiń usynysyn qoldaý kerek. Buǵan birneshe sebep bar. Eń aldymen, arnaýly oryndardyń bolýy mıtıng ótkizýge ótinish bildirgen adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge yqpal etedi. Mıtıng saıası, ekologııalyq, áleýmettik, mádenı maqsatta ótýi múmkin. Ár adam oıyn erkin jetkizýge múmkindik alýy tıis, – dedi M.Bashımov.
Onyń aıtýynsha, beıbit jıynǵa shyǵatyn azamat belgilengen alańdarda orynnyń baryna senimdi bolyp barady. Sondaı-aq adam kóp jınalatyn oryndarda densaýlyq saqtaý máselesi nazardan tys qalmaý kerek degen pikirdi de ustanyp otyr. Iаǵnı mıtıng ótkizýdiń arnaıy oryndary bolsa, dárigerdiń kómegi qajet bolǵan jaǵdaıda mamandar da daıyn turady. Bul rette qoǵamdyq tártipti saqtaý da ózekti másele bolyp otyr. Marat Bashımovtiń aıtýynsha, belgili bir máselege qoǵam nazaryn aýdartýǵa umtylǵandar úshin arnaýly alańdar tıimdi bolmaq. Sebebi uıymdastyrýshylar sherý týraly habardy aldyn ala taratyp, BAQ ókilderi men qoǵam belsendilerin shaqyra alady.
Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýle Amandyqova zań jobasy halyqaralyq tájirıbege saı daıyndalǵanyn atap ótti.
– Halyqaralyq-quqyqtyq qujattar men Ulybrıtanııa, AQSh, Fransııa, Germanııa jáne ózge de elderdiń tıisti zańdaryna tereń taldaý jasaldy. Shetel zańnamalarynda mıtıng uıymdastyrýshylar men oǵan qatysýshylardyń jaýapkershiligine úlken mán beriletinin aıta ketý kerek. Bul memleketimiz ben otandastarymyzdyń ózara jaýapkershiliginiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq qaǵıdasyna sáıkes keledi. Eger memleket atalǵan sharalar el zańnamasynda kórsetilgen talaptarǵa saı bolýyna jaýapty bolsa, uıymdastyrýshylar da elimizdegi zańdardyń oryndalýyn qadaǵalaýy qajet. Bul – halyqaralyq tájirıbege saı áreket, – dedi S.Amandyqova.
Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi, saıasattanýshy Erlan Saırov beıbit jıyndarǵa qatysty zań jobasy Májiliske deıin qoǵamda uzaq ýaqyt talqylanǵanyn aıtty.
– Bul zań jobasy bir aıdan astam ýaqyt talqylanyp keledi. Jalpyulttyq pikirtalas týdyrdy deýge tolyq negiz bar. Qujat elimizdegi demokratııany damytyp, azamattyq qoǵam qalyptastyrýda úlken ról atqarmaq. Talqylaý barysynda aıtylǵan syn-eskertpeler nazarǵa alynyp, ózgertýler engizildi. Qujattyń bastapqy nusqasy men qazirgisin salystyrsaq, birqatar ózgeris baryn baıqaýǵa bolady. Azamattyq qoǵam músheleri men belsendilerdiń usynystary negizinde zań jobasy jetildirildi, – dedi E.Saırov.
Zań jobalaryn tanystyrý barysynda Májilis depýtattary D.Abaevqa birqatar saýaldaryn joldap, oılaryn ortaǵa saldy.
Raýan QABIDOLDA,
Merýert BÚRKITBAI,
«Egemen Qazaqstan»
