TО́LEShEV

Ult basylymdarynyń aby­zy bo­lyp esepteletin “So­sıalıstik Qa­zaqstan” (búgingi “Egemen Qa­zaqstan”) gazetiniń Uly Otan so­ǵysynan keıingi oqyrmandary Seı­dilda Tóle­shevtiń esimin jaqsy bi­ledi. Kózi ashyq, kókiregi oıaý kún­delikti basylymdardy sholyp shyq­paı as batpaıtyn qaýym atal­ǵan gazet betinen álgi aza­mattyń maqalasyn kórse, oqyp shyq­qan­sha asyǵatyn bolǵan. Gazettiń ol sany qoldan-qolǵa kóship, áp-sátte gý-gý áńgimege arqaý bolyp kete barady eken. Osy oraıda, búgingi oqyr­man “Sonda ol kisiniń jaz­ǵan­dary ne­simen qymbat, qandaı ereksheligi bolǵan?” deýi ábden múmkin. Seı­dil­da Tóleshev kó­bine satıralyq synı maqalalar jazǵan. Tili asa shuraıly, ár sózi men sóılemderi, obrazdy keskindeý ádisi ájýaly sarkazmge toly, oıly da ótkir, maqtamen baýyzdaıtyn jeńil ázil­men keıip­kerin aldymen erkele­tip, sosyn naqtyly dálel-dáı­ekpen jelke­lep jazatyn bolǵan. Satı­rık (feletonıst) – osy janrdyń ­ál­em­dik aıtýly ókili Ezop­tyń aı­týynsha, óz zaman­yn­daǵy keleńsiz qyrsyq ataýlyny sylyp tastaı­tyn almas pyshaq. Bul mazmundas pikirdi orys sa­tırıgi N.Krylov ta aıtyp ketken. Seıdilda Rahatuly Tóleshev – ­óz dáýiriniń kóriksiz kórinisterin áshkereleıtin, ulttyq baspasózdiń aq semseri bolǵan adam. Qazaq Keńes ensıklopedııasynda atap kórsetkendeı, ol synı maqalalar men feletonnyń sheberi, sý tógilmes jorǵasy. Seıdilda Syr boıyndaǵy “Tóń­keris” aýylynda dúnıege kelgen. Jetijyldyq mektepten keıin áýeli parovoz deposynda ju­­mys isteıdi. Sonda júrgen kezinde aýdandyq, oblystyq jáne respýb­lı­kalyq gazetterge halyq sharýa­shy­lyǵynyń kúre tamyry sanala­tyn saladan problemalyq tolǵam­dy pýblısıstıkalyq ocherkter, syn maqalalar men bultartpas aı­ǵaqtarmen ádiptelgen feletondar jazyp keńinen tanyla túsedi. Ol óziniń keleshekte daý-damaıy kóp janrǵa bes qarýyn ábden saılap kirý úshin óziniń bilimin jetil­di­rýdi kózdeıdi. Sóıtip, ekinshi oqý or­nyna – zań tehnıkýmyna tú­sedi. Ony úzdik bitirgen Seıdilda biraz jyl sot tergeý oryndarynda tergeýshi bolyp, bul saladaǵy bi­liktiligin de jetildiredi. Sóıtip, par­tııa qataryna (Shıeli topyra­ǵynan shyqqan tuńǵysh RSDRP múshesi) ótedi. Ondaǵy maqsaty kom­mýnıstik jýrnalıstıka ınstı­týtyna túsip, joǵary bilim alý edi. Baspasózge belsene qatysyp, qa­la­my tósele bastaǵan S.Tóleshev partııa organdary joldamasymen atalǵan joǵary oqý ornyna túsip, ony da oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Sákeń atalǵan oqý ornynyń Qa­zaqstan boıynsha tuńǵysh túlegi. Kásibı jýrnalıst degen jo­ǵary bilim alǵannan keıin joǵary partııa organdary S.Tóleshevti 1931 jyly baspasóz salasyna ji­beredi. Biraz jyl “Eńbekshi qa­zaq” (qazirgi “Egemen Qazaqstan”) gazeti redaksııasynda baspasózge sholý, partııa turmysy, nasıhat, ádebıet jáne syn bólimderinde meń­gerýshi bolyp, óziniń bilimi men talantynyń, tájirıbesi men tabandylyǵynyń arqasynda gazet jumysynyń jandanýyna, Qazaq­standaǵy jýrnalıstıka salasy­nyń qalyptasyp, keń qanat ja­ıýy­na mol úles qosady. Osyndaı qabilet-qarymymen tanylǵan S.Tó­leshevti joǵary oryndar “Kom­­mý­nıst” jýrnalynyń bas redaktory etip taǵaıyndaıdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, jeńispen oralǵan soń, Tó­leshev ómiriniń sońyna deıin “So­sıalıstik Qazaqstan” gaze­tindegi qyzmetin jalǵastyrady. Gazet janrlarynyń bárine qalam tartady. Alǵan taqyrybyn shu­raı­ly tilmen kórkemdep, ár sózi men sóılemin sulý quryp, oqyr­mandy qyzyqtyryp, yntyqtyra túsedi. Joǵaryda biz onyń ámbebap jornalshy ekenin aıttyq. Desek te osylardyń ishinde onyń esimin elge keńinen málim etken, artynda ólmes iz qaldyrǵan óneri ­– onyń feletonıstigi. S.Tóleshev – qa­zaq baspasózindegi derekti fele­tonnyń kánigi sheberi ári osy sa­lada teorııalyq ǵylymnyń ne­gizin salýshy kóshbasshylarynyń biri boldy. Eger “Sosıalıstik Qazaqstan” ga­zetiniń 1945-1955 jyldar bede­rin­degi tigindilerine kóz júgirt­seńiz, S.Tóleshevtiń feleton­da­ryn apta saıynǵy sandarynan qy­zyǵa oqısyz. Ol kóbine ma­te­rıal­da­ry­na gazet praktıkasynda bar tá­ji­rıbege oraı, basylym qu­pııasyn jáne etıka saqtap S.Shy­narov, S.Aıtýarov jáne T.Kúreń­she dep búr­kenshik atpen qol qoıyp otyrǵan. Soǵystan keıingi on jyl qa­lamgerlik ómirinde janryn tapqan jorǵa jornalshy retinde baspasóz tarıhynan oıyp oryn alǵan. Sekeńniń ár feletonynyń aty oqyrmandy eleń etkizip otyrǵan. Máselen, “Qopań-qopań etedi”, “Bastyqtyń áni, keńseniń sáni”, “Tilińe tyıym sal”, “Al, kettim”, “Kúıeý bas jemeıdi”, t.b. fele­ton­dary áli kúnge deıin el aý­zyn­da júr. Ol feletondaryn bolǵan oqıǵalarǵa qurǵanmen sol naqty derekterge shyrmalyp, qur fakti­lerdi baıandap, eski súrleýge túsip ketýden ózin aýlaq ustaǵan. Ár ma­qalasyn sony da qyzyqty oqı­ǵa­larǵa quryp, keıipkerine, kásibine saı keskin-túr berip, sosyn minez-qulqy men ádet-daǵdysyn da erek­shelendirip otyrǵan. Ár kórinis pen oqıǵaǵa ájýa, mysqyl, shym­shy­maly, shanshymaly til qolda­nyp, keıipkerinen oqyrmandy eriksiz jırendirgen. Oqıǵasy men tili úıirip áketetin derekti fele­tondary tipti kórkem shyǵarma dárejesine kóterilip, qazaq topy­raǵyndaǵy Beıimbet Maılınnen keıingi satıralyq prozanyń shyn sheberi ekenin dáleldep ketken qalamger desek, artyq aıtqandyq emes. Kúndelikti taqyryptarǵa ar­nalǵan pamfletteri beıbitshiliktiń shyrqyn buzýshy búlikshilderge oq bop atyldy. Sol dáýirdiń jegi qur­­tyna aınalǵan jatyp isher jal­qaýlar, daýryqpashyl dańǵoı­lar, jymqyrma jemqorlar, ala­jip attaǵan, aqparshyl kózboıaý­shy­lar, ósektiń órtin tutatqan jel­aýyzdar, nekebuzar nápsi qul­da­ry onyń nysanasyna der ke­zin­de ilinip, sybaǵasyn alyp otyrǵan. Tóleshev ­alǵan taqyrybyn oınatyp túrlendirýdiń, qyzyqty sıýjet qurýdyń da sheberi bolǵan. Keıipkerin bas salyp syn qam­shy­synyń astyna almaı, tus­pal­dap baryp, minin betine basyp otyrǵan. Birer mysal: birde ol Al­maty qalasy Vınogradov sha­ǵyn aýdanyndaǵy bazarǵa barady. Bazar mańynda kópten tartylmaı jatqan shalshyq kólshik bar eken. Avtor, taǵy birneshe adam álgi bal­shyqqa “batyp”, shyǵa almaı qalady. Amaly taýsylǵan soń batpaqqa batqan paqyrlar bizdi uıyqtan shyǵaryp ala gór dep qalalyq keńse bastyǵyna ótken-ketkennen jalynyshty hat jol­daı­dy. (“Samsonovqa sálem­de­me”). Mine, oqıǵa qandaı qyzyq­ty. Feletonshy shalshyqty taza­la­madyń dep qala bastyǵyn til­demeıdi. Qaıta “bizge meıi­rimińizdi túsirip, balshyqtan shyǵara gór” dep muń shaǵý arqyly kóriniske kinálilerdiń býynyna túsedi. Aıybyn ashyp aıtpaı-aq, betine basady. Qandaı tapqyrlyq! Tapqyr­lyǵyna taǵy bir mysal: N. aýdanyna birinshi hatshy bolyp T. joldas keledi. Kelisimen aýdanda mal basy kemip ketken. Endi qo­naq­qa mal soıyl­maı­tyn bolsyn, bas tartylmaıtyn bolsyn dep pár­­men beredi. Jurt onyń da ama­lyn taýyp, hatshy­ǵa mal basyn kór­set­peı qur et tar­tady. Hatshy únemi osy durys dep etke toıyp, taıyp tura­tyn bolǵan. Sóıt­ken hatshyǵa aýdan aýyl­darynda bir jyl ishin­de 160-taı qoı soı­ylady. Bi­raq, basy tartyl­maı­dy. Osy sora­qy­lyqty S.Tóle­shev ádemi áz­il-sıý­jet qura oty­ryp, “hat­shy osy aýdan­ǵa kú­ıeý eken, son­dyq­tan oǵan bas tart­paı-aq qoıyń­dar” (“Kúıeý bas jemeıdi”) dep ájýalaıdy. Seıdilda Tóleshev – jalyq­paı ustazdyq etken jan. Uzaq jyl ulttyq ýnıversıtette (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy) bolashaq jor­nal­shylar men ádebıetshilerge sa­tı­radan dáris oqydy. Onyń aldy­nan talaı kórnekti gazet qyzmet­kerleri tálim alyp shyqty. Seı­dil­danyń feletondary talaı ǵy­lymı eńbekterge, dıplomdyq ju­mys­tarǵa negiz, talapkerlerge az­yq boldy. Osy salanyń bilgiri, bel­­­­­­­­­gili ǵalym, professor T.Qoje­keev, kezinde “Ara-Shmel” jýr­na­lyn basqarǵan jýrnalıst-satı­rık S.Áljikov te Tóleshevtiń “shekpeninen” shyqqan, úmit art­qan shákirti edi. Biz kóptiń birin ǵana atadyq. Áıtpese, elýinshi jyldardyń orta shenine deıin Qa­zaqstanda daıarlanǵan jýrna­lıs­terdiń bul kisiniń aldyn kórmegeni kemde-kem. Ol óte talapshyl, týra jol­dan aýytqymaıtyn jany da, táni de taza edi. Kemshilikti syna­ǵanda ymyrasyz, al shyndyq dese, basyn báıgege tigetin adaldyqtyń aıbyny edi deıdi qyzmettes bolǵandar men kózin kórgender. Qaı ǵasyrda, qaı saıası qo­ǵam­da bolmasyn syn aıtqan adamnyń aı­darynan jel eskenin estigen emes­piz. Isher as, kıer kıimge ja­ry­maı kóz túrtki bolyp Ezop ót­ken dúnıeden. Pýshkın men Go­gol árýaǵyn tóbelerine kótergen­she orys aqsúıekteri uly I.Kry­lovty monah sanap, shyǵarma­la­ryn aıaq asty etip kelgen. Qys­qasy, onyń mysaldaryn ótirik túsinbeıtin aǵym qalyptasypty Reseıde. Mundaı pıǵyl búgin de bar, bola beredi de. Máselen, ózi­mizdiń Asekeń de (Toqmaǵambetov) keshegi sosıalıstik realızm ke­zin­de kóp nárseni aıta almaı, jaz­ǵanyn búgejektep bastyra almaı barmaǵyn shaınap ótti. Búgingi dúnıelik dańqy bar túriktiń uly jazýshysy Ázız Nesın de óz eli men búkil kapıtalıstik qoǵamnan bir jyly sóz estimeı-aq júr. Mun­daı kúıki turmys pen raqat­syz ómir S.Tóleshevtiń basynda da boldy. Jazǵanyn kezinde ujymy men áriptesteri ǵana súısine oqyp, alaqandarynda aıalady. Al is basynda júrgen azamattar oǵan kúdikpen odyraıa qaraǵan kezderi az bolmaǵan. Osyndaı kózqaras­pen qolaıly baspanaǵa jarymaǵan toqal turmys onyń ómiriniń erte úzilýine (49 jasynda) sebepti bolǵan. Jaıbasarlyq minezimizben qa­zaq jýrnalıstıkasynyń abyz ar­dageri S.Tóleshevtiń týǵanyna 100 jyl tolǵanda da shóp basyn qı­myl­datpaı únsiz qaldyq. Jýr­na­lıster odaǵy, ulttyq ýnıver­sı­tet te ún qata qoımady. Týǵan je­rin­degi (Shıeli, Tóńkeris aýy­ly) el basqaryp otyrǵan azamat­tar da árýa­qty azamatty ardaq­taýdy umyt qaldyrdy, mundaıda eshten kesh jaqsy demeske sharań joq. О́tegen JAPPARHAN,  Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi. Qyzylorda.