Sarapshylar tarapynan Qytaıdan shyqqan epıdemııa, OPEK, AQSh-tyń kelisimge kele almaýy syndy faktorlar munaı baǵasyna áser etetini talaı ret eskertildi. Qoldanbaly ekonomıkalyq zertteý ortalyǵynyń (AERC) basqarýshy dırektory Oljas Tóleýov qazir qor naryǵynyń damýy týraly pikir aıtý qıyn deıdi. Naryq qazir belgisizdik jaǵdaıynda tur. Bul faktor úmittenýge nemese pozıtıvti pikir bildirýge múmkindik bermeıdi. «Bir kún buryn AQSh prezıdenti Donald Tramptyń epıdemııa kezinde áleýmettik qashyqtyq qajet ekenin aıtqannan AQSh bırjalaryndaǵy baǵa 12%-ǵa tómendedi. Aıtpaqshy, ótken beısenbige qaraǵanda eń úlken quldyraý oryn aldy. Bul óz kezeginde 1987 jyldyń 19 qazanynan bastap eń nashar saýda kúni boldy, sol kezdegi qor ındeksteri 20-22% tómendedi», dedi ol.
Munaı arzandap, dollar qymbattaǵanyn úsh kún syrttan baqylaǵan Ulttyq bank tórtinshi kúni teńgeni qoldan qoldaı berý nıetinen bas tartty. Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova aıyrbastaý baǵamyn burynǵy deńgeıde ustap turý memlekettiń valıýtalyq rezerviniń aıtarlyqtaı tómendeýine, dollarlanýǵa, ótimdilik daǵdarysyna jáne ekonomıkadaǵy jaǵdaıdyń odan saıyn nasharlaýyna aparatynyn ashyq moıyndady. Qazaqstan qor bırjasyndaǵy saýda-sattyq nátıjesinde dollardyń resmı baǵamy qazir 1 AQSh dollaryna shaqqanda – 435,73 teńge. Iаǵnı, eki kúnde ulttyq valıýta 30 teńgeden astamǵa álsiredi. Bul Ulttyq bank belgilengen mólsherlemeden resmı túrde bas tartqannan bergi eń tómen jaǵdaı. Qalaı bolǵanda da, qarjylyq turaqtylyqqa qater tóngen jaǵdaıda ulttyq valıýta baǵamynyń aýytqýyn túzetý quqyǵy Ulttyq banktiń qolynda.
Ulttyq banktiń syrttaı baqylaýy ǵana emes, memlekettik deńgeıde qolǵa alynǵan áreketterdiń 80 paıyzy qor naryǵyn, tutyný taýarlarynyń qymbattaýyn toqtata almaıtyny sezilip qaldy. Mamandar pandemııa jáne munaı naryǵyndaǵy baǵa arasyndaǵy teketires bırjalardy bir aptadan artyq jabýǵa shamasy jetetinin eskertip jatyr. Qor bırjasy 2 saǵatqa qalǵyp ketken 17 naýryz kúni tańerteń Qazaqstanda AQSh dollary 410 teńgeden 440 teńgege deıin óskenin bárimiz kórdik. Sol kúni arada 2 saǵat ótkende aıyrbastaý pýnktteri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Archın Galımbaev kópshilik aldyna shyǵyp, KASE ashylý sátine aıyrbastaý baǵamy 410 jáne odan da joǵary bolǵanyn, 10:15-ten 12:00-ge deıin Qazaqstannyń aıyrbastaý pýnktterinde baǵamnyń qaı deńgeıde bolatyny týraly túsinik bolmaǵandyqtan teńge quldyrap ketkenin aıtyp berdi. Bankter arasynda mámileler sodan keıin ǵana bastalyp, baǵa qalypqa túsipti.
Otandyq sarapshy Andreı Kochetkov qazir qor naryqtarynyń negizgi máseleleriniń biri koronavırýs emes, qarjy júıesiniń turaqtylyǵy, birinshi kezekte osyǵan nazar aýdarý qajet deıdi. Onyń paıymdaýynsha, munaı baǵasyn turaqtandyrý úshin energetıka naryǵyndaǵy usynys pen suranys deńgeıin teńestirý kerek. Sebebi eksporttaýshy elderdiń jasaýǵa tıis reformasyna qaraı baǵa ózgeredi. Ol óssin desek, tek halyqaralyq naryqqa shyǵatyn munaı kólemin azaıtýǵa tıis ekenbiz. Qazir naryqtaǵy usynys suranystan táýligine bir mıllıon barrelge kóp. Bul naryqtaǵy onsyz da turaqsyz jaǵdaıdy ýshyqtyryp jiberdi. Saldarynan ınvestorlarda úreı paıda bolyp, dúrbeleń týdy.
Makroekonomıkalyq turǵydan qaraǵanda bizge bir sáttik ne qysqa merzimde munaı baǵasynyń tómendegeni mańyzdy emes. Sarapshylar ekonomıkalyq agentter men bılik organdarynyń áreketteri ekonomıkadaǵy daǵdarystyq qubylystardyń kóbeıýine alyp kelgenin aıtyp jatyr. «Qazir qor naryǵy tek koronavırýs nemese arzan munaı ǵana emes, aqparattyq soǵystyń qysymynda qaldy. Sondyqtan, ishki naryq osy úsh kúshtiń áserin áli uzaqqa deıin sezetin bolady», deıdi A.Kochetkov.
Teńge bıýdjet úshin salystyrmaly túrde yńǵaıly dep eseptelgen deńgeıge deıin álsireıdi. Onyń qandaı deńgeı ekeni de ázirge belgisiz. Munaı óndirýshilerdiń qolynda óndirilgen artyq munaıdy saqtap qoıýǵa múmkindik beretin tehnologııa jetkilikti, bul baǵanyń kenetten qymbattap ketýine jol bermeıdi. «Koronavırýstyń álemdik IJО́-ge áser etetini belgili. Alaıda indettiń beti qaıta bastaǵanyn, onyń taralý aýmaǵy tarylyp kele jatqanyn baıqap otyrmyz. Biraq ishki naryqta indetke qatysty feık-aqparattardy jeke múddesine paıdalanyp qalǵysy keletinder bar. Bul damýshy elder valıýtasynyń quldyraýyna áser etedi. Onyń qatarynda Qazaqstan da bar», deıdi A.Kochetkov.
Qarjyger Jaras Ahmetov suranys pen usynys arasyndaǵy tepe-teńdik qalyptasqansha bizdiń valıýta álsireıtinin tilge tıek etip ótti. Onyń aıtýynsha, teńgeniń naryqtaǵy quny qansha bolady degen saýalǵa qazir Ulttyq banktiń ózi jaýap bere almaıdy. «Teńgege degen suranysqa ShOB-tyń damýy, IJО́ áser etedi. Munymen qosa syrtqy jáne ishki faktorlardyń yqpaly basym. Teńge biz oılaǵan deńgeıden de tómen quldyrap ketpeý úshin ishki óndiristiń kúretamyryna qan júgirtýdi búginnen bastap oılaý kerek. Sonymen qatar ishki naryqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn kóterý de mańyzdy faktor», deıdi ol.
Sarapshy-qarjyger Ánýar Úshbaev árbir jańa daǵdarysqa ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıyndyqtardyń aldyn ala eskerilmegeni sebep bolyp jatqanyn aıtty. Ol ulttyq valıýta reseılik valıýta baǵamyna sáıkes bolady deıdi: «Júıeli mańyzy joq jáne negizgi aktıvteri memlekettik baǵaly qaǵazdardaǵy bes-alty qarjy ınstıtýtyn qysqartý qısyndy qadam bolar edi. Olar teńgege qaýip tóndiredi. Sondyqtan bank osy qarjy ınstıtýttaryndaǵy aqsha naryqqa áser etpeýi úshin mólshermeni kóterdi».
Á.Úshbaev Ulttyq bank valıýta naryǵyn qalyptastyrýda óte tıimdi quraldarǵa ıe ekenine senimdi. «Ulttyq banktiń aldyna qandaı maqsattar qoıylyp otyrǵany týraly jan-jaqty aıtyldy. Qazir birqatar ishki jáne syrtqy faktorlar teńgege qysym jasap jatyr. Sondyqtan qazaqstandyq valıýta kez kelgen jaǵdaıda memlekettiń qoldaýy bolmasa, álsireı beredi. Aldaǵy ýaqytta Ulttyq banktiń qarjylyq-ekonomıkalyq saıasatyna ózgerister engizý kerek», deıdi ol.
Karantındegi Qazaqstannyń qor jáne qarjy naryǵy tek koronavırýs pen arzan munaıdyń ǵana emes, aqparattyq soǵystyń qysymynda qalǵany sezile bastady. Sońǵysy Úkimettiń jáne osy taqyryptyń aq-qarasyn ajyrata alatyn kásibı moderatorlardyń biliktiligine táýeldi bolyp tur. El taǵdyryna áser etetin durys sheshimder sol kezde ǵana qabyldanady.
ALMATY
