ǴYLYM MEN BILIMNIŃ JAŃA KО́KJIEGI

Joǵary bilimniń ǵylymmen jáne saıa­satpen ushtasýy, ózara baılanystary men qarym-qatynastary jańa reformanyń árqashanda negizi bolyp tabylatyny tarıhı tájirıbede dáleldengen. Bul úsheýin ási­rese, tarıh ǵylymynda derbes baǵyttar re­tinde jeke dara damytýǵa talpynys óziniń ná­tıjesin bere qoımaıtyndyǵy HH ǵa­syr­daǵy Keńes Odaǵynyń tarıhı tájirı­be­sinde aıqyndalǵanyn jaqsy bilemiz. Jo­ǵary mektepke jáne ǵylymǵa saıasat tikeleı yqpal jasaǵan atalmysh qoǵamda Ǵylym aka­demııasynyń tóńiregine toptasqan ǵy­lym salalary derbes órkendegenin bastan ótkerdik. Edáýir tabystarǵa qol jetkenine qaramastan, mundaı ustanym túptiń túbinde joǵary bilimniń jáne ǵylymnyń alshaq­taýyna jáne birte-birte tuıyqqa tirelip, toqyraýǵa ushyraýyna alyp keletinin ótken ómir dáleldedi. Kezinde jabyq bolǵan bizdiń bilim berý júıemiz shyn máninde táýelsizdik tusynda jan-jaqty damýǵa múmkindik alyp otyr. Ǵylym týraly da osylaı deýge bo­lady. Ásirese, batys elderiniń joǵary bi­lim men ǵylymdy damytý tájirıbeleri jańa jaǵdaıda nazar aýdarýǵa ábden la­ıyqty dep oılaı bastadyq. Osy máseleni alǵash ret memlekettik tilde jan-jaqty taldaǵan tolymdy da irgeli monografııalyq zertteý jaryq kórdi. Onyń avtorlary belgili ǵalym-tarıhshylar Hangeldi Ábjanov pen Ǵabıt Kenjebaev. Batys elderindegi joǵary bilim men ǵylymnyń basty-basty negizderi salys­tyrmaly túrde tereń zerttelgen osy eń­bek­tiń búgingi tańda asa qajettigi ony oqı bastaǵanda aıqyn baıqalady. Onda batys ýnıversıtetteriniń ózindik erekshelikteri naqty mysaldar negizinde jan-jaqty qarastyrylǵan. Sonymen birge avtorlar olardaǵy erekshelikterdi taldaı kelip, bilim berýdiń ýnıversıtettik jáne ýnı­ver­sıtettik emes sektorlaryn naqty tá­jirıbe retinde qabyldaýdy usynady. So­ǵan oraı batystaǵy syrttan oqytý jáne keshki bólimderde bilim berý júıeleri de naq­ty derektermen sıpattalǵan. Batys elderindegi, dálirek aıtsaq, AQSh-taǵy, Ulybrıtanııadaǵy, Fransııadaǵy jáne Japonııadaǵy oqýǵa stýdentter tartý júıesiniń 1980 jyldan bastalatyn jáne qazirgi táýelsizdikke deıin sozylatyn naqty tájirıbeleri 100 myń adamǵa shaq­qan­daǵy stýdentter sanyn taldaý arqyly naqtylana túsken. Monografııanyń Qazaqstandaǵy bilim men ǵylymdy damytýdyń erekshelikterin múmkindiginshe tarıhı hronologııalyq negizde taldap kórsetýi de nazar aýdar­ta­dy. Bul jerde totalıtarızm qys­pa­ǵyn­daǵy atalmysh salalardyń alǵashqy je­tis­tikteri men kedergileri naqty my­sal­darmen túsinikti jáne naqty kórsetilgen. Eń­bekte buryn aıtyla bermeıtin kóp­tegen kem­shilikter joǵary bilim men ǵy­lymdy da­mytý barysyn zertteýde aıqyn kórinis bergen. Tarı­hy­myzd­a zertteýden tys qalyp kele jatqan HH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastalatyn bilim men ǵylymdy orystan­dyrý saıasaty alǵashqy joǵary oqý oryn­darynyń oqytý júıesin sıpattaý arqyly aıqyndala túsken. Tipten, 1960 jyl­­dardyń ortasynda da Qa­zaq­standaǵy stýdentterdiń jartysynan kóbiniń slavıan tektesterden turǵandyǵyn jáne belgili ǵalymda­ry­myz­dyń ana tilimizde bilim berýdi armandaǵanyn ta­rıh­shy E.Bekmahanovtyń “qashan ózi­mizdiń ana tilimizde sóıler ekenbiz” degen arman-tileginen aıqyn baıqaýǵa bolady. Stýdent qazaqtardyń sany tómen bol­ǵan­dyqtan, oqýdy bitirip shyqqan maman­dar­dyń úlesiniń de sondaı bolǵany zertteýde atap kórsetilgen. Degenmen de eńbektiń qundylyǵy tabystar men kemshilikterdi shuqshııa taldap, qatar qarastyrýynda bolsa kerek. Onda qazaq ıntellıgensııasynyń qaıshylyqty jaǵdaıda HH ǵasyrdyń 60-70 jyldar to­ǵysynda qalyptasýynyń aıaqtalǵany týraly tu­jyrym naqty derektermen bekitilgen jáne bul asa qundy qorytyndy. 70-80 jyldary stýdent qazaqtardyń san jaǵynan ósý tendensııasynyń ulttyq ıntel­lı­gen­sııany qalyptastyrýǵa úlken yqpal ja­saǵany zertteýde aıqyn baıqalady. So­nymen birge 1948-1952 jyldary uzyn yr­ǵasy 200-den astam qazaqstandyq ǵalym­dar­dyń saıası senimsizder retinde qýǵynd­al­ǵan­daryn oqyrmandar osy kitaptan naqty bile alady. Akademıkter Sh.Esen­ov­tyń Ǵylym aka­demııasynyń prezıdenti qyzmetinen, E.Bóketovtiń Qaraǵandy mem­lekettik ýnı­ver­sı­tetiniń rektory qyzmetinen bosatylýy da osy qýǵyn-súrginniń jalǵasy edi. Zertteýdi qundy etetin taǵy bir nárse – Qazaqstandaǵy ǵylym jáne bilim máse­leleriniń basqa TMD elderi kórset­kish­te­rimen salystyrý negizinde zerttelýi. Jo­ǵary bilimdi qarjylandyrý saıasatynyń qyry men syry, saıasattyń uıymdyq jáne normatıvti-quqyqtyq negizderi eń­bekte arnaıy zerttelgen. 90-shy jyl­dar­daǵy eńbek naryǵyndaǵy jumys kúshine degen usy­nys pen suranys máseleleri, jumys­syz­dyq, jumyssyzdar arasyndaǵy áıelderdiń úlesi naqty sandyq málimetter negizinde kór­se­til­gen. Joǵary bilimdi damytýdyń qol­da­nystaǵy zańnamaǵa táýel­diligi, osyǵan baı­lanysty alda tur­ǵan naqty mindetter de ǵy­lymı tal­daý­lar­dyń málimetterin qorytý ná­tıjesinde jan-jaqty taldanǵan. Zertteý­shi­lerdiń nazarynan 1991-2006 jyldar ara­lyǵyndaǵy Qazaqstan Respýblı­ka­syndaǵy joǵary oqý oryndary men olar­daǵy stýdentterdiń sanyn (oblystarǵa shaqqan málimettermen) arnaıy keste túrinde taldap kórsetilgen. HH ǵasyrdy jáne táýelsizdik tusyn­daǵy kezeńdi jan-jaqty jáne sapaly tal­daǵan zertteý memlekettik ǵylymı saıa­satty jáne onyń nátıjelerin arnaıy qarastyryp, qazirgi kúnniń tártibinde turǵan ǵylym salasyndaǵy reformalar alǵa qoıyp otyrǵan mindetterdi naqtylaı túsken. Ǵylym salasyndaǵy refor­ma­lar­dyń barysy men tájirıbesin qarastyrǵan avtorlar osy baǵytta qoldanylǵan táýelsizdik tusyndaǵy jańa qaýlylardyń negizgilerin túgelge jýyq qamtýǵa kúsh sal­ǵan. Onda 1991-2002 jyl­dardaǵy eli­mizdegi ǵylymı zertteý júrgizgen uıymdar sanyn salalyq baǵyttar boıynsha sı­pattaı otyryp, ǵylymı-tehnıkalyq sala uıymdarynyń aımaqtar boıynsha or­na­lasýyn da arnaıy keste boıynsha bergen. Ǵylymnyń damýynda oǵan negizdelgen ónimniń halyqaralyq aýqymda joǵary damyp kele jatqanyn, mundaı ónimderdi satý kóleminiń sońǵy 20 jylda 5 esege kóbeıip, 1 trln. evrodan asqany barlyq basty elderde ǵylymı zertteýlerge basa nazar aýdaryla bastaǵanynyń mysaly retinde atalyp ótedi. Qazirgi kezeńniń basty máseleleri retinde zertteýshiler jahandanýdaǵy álemdik ǵylymı-tehnologııalyq keńistikti qalyp­tastyrý máselelerin, basqa damyǵan el­dermen Qazaqstannyń halyqaralyq deń­geıde ǵalymdar men mamandar almasý ná­tı­jelerin, álemdik keńistikte bá­se­ke­lestikke tótep berý úshin Qazaqstannyń 2015 jylǵa deıingi ishki ónim qury­ly­myn­d­aǵy ǵylymı jáne jańashyl ǵylymı qyzmettiń sıpatyn tereń taldaǵan. Alda turǵan basty min­det­terdiń biri Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zarbaevtyń 2012 jylǵa deıin ǵy­lymdy damytýǵa ınvestısııany 25 ese kóbeıtip, ony jylyna 350 mlrd. tengege deıin jetkizý mindetiniń shyn máninde júzege asyp kele jatqany da naqty zertteýlerdiń nátıjesinde baı­qa­la­dy. Bul maqsatty júzege asyrý úshin júr­­gizilgen reformanyń memlekettik baǵ­dar­lama túrinde qabyldanǵany, onda ma­man­dardy shetelde oqytýmen qatar teh­nı­kalyq, jaratylystaný jáne qoǵamdyq ǵylymdar salasynda tııanaqty zert­teýlermen aınalysatyn oqý oryndaryn, ıaǵnı ýnıversıtetterdi damytý basty min­detterdiń biri retinde naqtylanǵan. Zertteýshilerdiń joǵary bilim men ǵy­lym salasyndaǵy memlekettik saıasattyń taǵylymy men bolashaǵyna arnaıy kóńil bólýi de asa mańyzdy. Munda avtorlar jo­ǵary bilim men ǵylymdy uıymdastyrý tá­jirı­belerin qoryta kelip, olardy damytýdyń múmkindikterin de naqtylap kórsetedi. Iá, mańyzdy máseleniń san qyrly jaqtaryn kótergen zertteýshi ǵa­lym­dar bul monografııalyq zertteýde búkil qazaq ıntellıgensııasyn tol­ǵan­dyr­ǵan bú­gingi dáýirdiń asa ózekti máselelerin tal­daǵan eken. Kóptegen derekterdi jáne sandyq málimetterdi ekshep, ǵylymı aınalymǵa qosý avtorlardyń bul máseleni jan-jaqty jáne tereń biletindikterin de baıqatyp otyr. Zertteý kóp jyldarǵa sozylǵan ǵy­ly­mı izdenistiń naqty ná­tı­jesi jáne onda bo­lashaǵymyzǵa baı­la­nysty kóptegen sa­lı­qaly pikirler jáne ornyqty oılar men ba­sal­qaly tu­jy­rym­dar bar. Osyny eskere kele, zertteý ju­mysy joǵary bilim men ǵy­lym máselesin basqarýmen aınalysatyn aza­mattardyń jumysyn tıimdi uıym­das­ty­rý­ǵa jaǵymdy yqpal jasar degen oıǵa tireldik. Talas OMARBEKOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń kafedra meńgerýshisi.