Qytaı men AQSh qarym-qatynasynyń buzylǵany búgin emes. Buǵan deıin «Egemen Qazaqstan» gazetinde eki el arasyndaǵy saýda soǵysy týraly, onyń ekonomıkalyq áseri jóninde talaı márte jazdyq. Koronavırýstan týǵan daý da sonyń jalǵasy ispetti.
Eki taraptyń indetke bir-birin jıi aıyptaǵany sonshalyq, bul alaýyzdyqty kim bastaǵanyn tap basyp aıtý qıyn. Áıtse de, Qytaı Syrty ister mınıstriniń ókili Chjao Lıszıan amerıkalyqtardy kinálady. Ol týıtterdegi paraqshasynda birneshe márte vırýstyń shyǵý tegine kúmánmen qaraıtynyn jazǵan-dy.
«AQSh-ta alǵashqy naýqas qashan tirkeldi? Qansha adamǵa vırýs juqqan? Naýqastar jatatyn aýrýhana qalaı atalady. Ýhanǵa epıdemııa ákelgen amerıkalyq sarbazdar sekildi. Ashyqtyq saqtańdar! Derekterińdi kórsetińder! AQSh bizge túsinikteme berýi tıis!» dep jazdy Ch. Lıszıan.
Budan bólek, Qytaıdyń shetelderdegi elshileri de vırýstyń taralýyna AQSh-ty kinálaǵan syńaıda pikir bildirdi. Máselen, osy eldiń Ońtústik Afrıka respýblıkasyndaǵy elshisi týıtterdegi paraqshasyna «Epıdemııa Qytaıda bastalsa da, vırýstyń Qytaıdan shyqqanyn kórsetpeıdi» dep jazdy.
Mundaıda amerıkalyqtar qarap qala ma? Ásirese, týıtterdi jetik meńgergen Aq úı basshysy Donald Tramp ta vırýsqa qatysty birneshe jazba salyp, shý shyǵaryp úlgerdi. Máselen, AQSh Prezıdenti buqaralyq aqparat quraldaryna jasaǵan málimdemesinde koronavırýsty «qytaılyq vırýs» dep atady. AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo da vırýstyń taralýyna Beıjińdi kinálaıtynyn jetkizdi.
Qytaılyq dıplomattardyń amerıkalyqtardy aıyptaýy ózdiginen paıda bolǵan joq. AQSh-tyń indetti baqylaý jáne taratpaý ortalyǵy (CDC) dırektory Robert Redfıld Kásipkerler palatasynyń otyrysynda sóılegen sózinde buǵan deıin Amerıkada koronavırýstyń sımptomyna uqsas jaǵdaılar tirkelgenin aıtqan-tuǵyn. Qytaılyq sheneýnikter R.Redfıldtyń osy sózine súıenip otyr. Qazirgi tańda onyń sózi qytaılyq jeli Weibo-da keń taralyp, qoldanýshylar kóptep bólisip jatyr.
Buǵan qosa, aqpannyń aıaǵynda ótken baspasóz jıynynyń birinde tanymal epıdemıolog Jong Nanchan vırýstyń alǵash Qytaıdan shyqpaýy múmkin ekenin aıtqan. Bul da otqa maı quıǵandaı boldy. Áıtse de, epıdemıolog keıinirek óz sózine túsinikteme berip, vırýstyń syrttan kelgenin kesip-piship aıtý qatelik ekenin, naqty shyǵý tegin anyqtaýǵa ýaqyt ketetinin málimdedi. Alaıda konspırologııaǵa senetinder buǵan mán bergen joq.
«Jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıtyny» belgili. Jalpy, Covid-19 vırýsynyń ózdiginen paıda bolmaǵanyna senetinder kóp. Osydan 5 jyl buryn Nature Medicine jýrnalynda koronavırýsqa jasalǵan tájirıbe týraly ǵylymı maqala jarııalandy. Sol maqalaǵa súıensek, ǵalymdar jarqanatta kezdesetin SHC014 koronavırýsyn gendik turǵyda ózgertip kórgen eken. Nátıjesinde atalǵan vırýs adamnyń tynys alý joldaryn zaqymdaıtyny, jarqanattan tikeleı adamǵa juǵa beretini anyqtalǵan.
Bir qyzyǵy, bul zertteýdi Soltústik Karolına ýnıversıteti men Ýhandaǵy bıologııalyq ınstıtýt ǵalymdary birlesip júrgizipti. Bes jyl buryn jasalǵan tájirıbe de vırýstyń shyǵý tegine kúmánmen qaraıtyndar sanyn arttyra túspese, kemitken joq. Endi she, Covid-19 alǵash Ýhanda taralǵan-dy.
Alaıda 2015 jyly jasalǵan vırýstyń qazirgi koronavırýsqa qatysy shamaly. Ǵalymdar Covid-19-dyń SHC014-ke múldem uqsamaıtynyn, kerisinshe jarqanattaǵy koronavırýstyń basqa túrine uqsas ekenin anyqtaǵan. Sondaı-aq vırýstyń gendik tizilimine júrgizilgen zertteý de onyń qoldan jasalmaǵanyn, tabıǵı jolmen paıda bolǵanyn kórsetip otyr.
Qoryta aıtqanda, jańa koronavırýstyń shyǵý tegi birazǵa deıin daý bolmaq. Joǵaryda ǵalymdardyń júrgizgen zertteýi týraly aıttyq. Olardyń zertteýi qazirgi Covid-19-ǵa qatysy shamaly bolsa da, koronavırýs tobyna jatatyn vırýstardyń adamǵa qaýipti ekenin dáleldegeni anyq. Biraq ádettegideı ǵalymdardyń sózin der kezinde eshkim tyńdamaǵan sekildi...
