Foto: Vladıslav Vodnev
Halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan konstıtýsııalyq qurylys standarttaryna sáıkes, Konstıtýsııanyń negizgi qyzmeti – bılik ınstıtýttaryn qalyptastyrý jáne memlekettik ókilettikterdi kim, qalaı jáne qandaı maqsatpen júzege asyratynyn aıqyndaý. 1995 jylǵy Konstıtýsııa da, 2026 jylǵy joba da bul talaptarǵa negizinen saı keledi: onda quqyqtar men bostandyqtardyń keń tizimi, bıliktiń bóliný qaǵıdaty, Konstıtýsııanyń ústemdigi jáne sottyq baqylaý júıesi bekitilgen. Qazaqstan 1995 jyldan bastap quqyqtyq Konstıtýsııa modelin formaldy túrde tańdady, ıaǵnı konstıtýsııalyq normalar zańdyq turǵydan mindetti ári sot arqyly qorǵalatyn erejeler retinde qarastyryldy. Degenmen is júzinde jaǵdaı jıi basqasha boldy: konstıtýsııalyq qaǵıdattar deklarasııalyq sıpatta qalyp qoıdy.
1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa jasalǵan obektıvti taldaý negizgi kemshilikterdi tórt baǵyt boıynsha júıeleýge múmkindik beredi.
Birinshisi, konstıtýsııalyq mátindi qural retinde paıdalaný. Konstıtýsııa kóbine tolyqqandy qoǵamdyq kelisim emes, saıası legıtımasııa quraly retinde qoldanyldy. Bıliktiń beıresmı ıerarhııasy (sheshimderdiń quqyqtyq normalarǵa emes, beıresmı kelisimderge súıene otyryp qabyldanýy) konstıtýsııalyq qaǵıdattar men normalardy kóbine tek sımvoldyq sıpattaǵy elementke aınaldyrdy. Sonyń saldarynan quqyq ústemdigi deklarasııa deńgeıinde qalyp, sot júıesiniń táýelsizdigi shartty, al parlamenttik baqylaý álsiregen kúıde qaldy.
Ekinshisi, jınaqtalǵan túzetýlerdiń júıelik úılesimsizdigi. Sońǵy 30 jyl ishinde Konstıtýsııaǵa jıi engizilgen pakettik túzetýler onyń mátinindegi júıelilikke nuqsan keltirdi. Buǵan Konstıtýsııanyń 91-babynyń tarıhy mysal bola alady: 2017 jyly «ózgermeıtin» erejeler qataryna Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń mártebesin engizý «máńgilik normalardyń» ózgermeıtindigi qaǵıdatyn buzyp, quqyqtyq turǵydan belgisiz jaǵdaı týǵyzdy. Mundaı jaǵdaıdy keıingi túzetýler arqyly joıý is júzinde qıyn boldy. Bul Konstıtýsııa arhıtektýrasyndaǵy ishki qaıshylyqtardy ashyp kórsetip, ony tutas qaıta oılastyryp, júıeli túrde jańartý qajettigin dáleldedi.
Úshinshisi, deklarasııa men ony júzege asyrý tetikteriniń arasyndaǵy alshaqtyq. Keıbir ózgerister, mysaly tabıǵı resýrstardyń halyq menshigi ekendigin bekitý nemese azamattardyń quqyqtaryn keńeıtý, olardy naqty iske asyratyn quqyqtyq mehanızmdermen tolyqtyrylmady. Kóp jaǵdaıda bılik Konstıtýsııada ýáde bergen normalardyń oryndalýy zańnamalyq deńgeıde túrli olqylyqtar, eskertpeler nemese atqarýshy organdarǵa keń discretionary ókilettikter beretin siltemelik normalar arqyly tejelip otyrdy.
Tórtinshisi, Konstıtýsııanyń áleýmettik retteý quraly retindegi shekteýliligi. Konstıtýsııanyń ózi sybaılas jemqorlyqty, ekonomıkalyq daǵdarystardy nemese áleýmettik ádiletsizdikti tikeleı sheshýge qabiletti emes. Ol tek memlekettik saıasat júzege asatyn ınstıtýsıonaldyq sheńberdi qalyptastyrady. Halyqtyń ál-aýqaty Negizgi zań mátininen góri, quqyq qoldaný sapasyna jáne saıası jaýapkershilik deńgeıine kóbirek baılanysty.
Osy tórt máseleniń jıyntyǵy memlekettiń qoǵamdyq qaıshylyqtardy tıimdi sheshý qabiletin álsiretti. Sonyń nátıjesinde shynaıy jańa qoǵamdyq kelisimge suranys qalyptasty jáne soǵan sáıkes jedel áreket etetin, bir mandatty júıege negizdelgen Parlamentke qajettilik týyndady.
Jańa Konstıtýsııa qabyldaý, ádette, saıası rejım aýysqanda, legıtımdilik daǵdarysy kezinde, «máńgilik normalar» buzylǵanda nemese qoǵam jańa qoǵamdyq kelisimdi talap etken jaǵdaıda oryndy sanalady. Qazaqstan jaǵdaıynda osy tórt negizdiń barlyǵy baıqalady. 2022 jylǵy reforma barysynda Konstıtýsııanyń 91-babyndaǵy «máńgilik normalardyń» ózgermeıtindigi qaǵıdaty buzyldy; jınaqtalǵan túzetýlerdiń júıelik úılesimsizdigi Negizgi zań arhıtektýrasyn tolyq qaıta qaraýdy talap etedi; 2022 jylǵy Qańtar oqıǵalary jańa qoǵamdyq kelisimge degen qoǵamdyq suranysty kúsheıtti; al qalyptasqan konstıtýsııalyq model tıimdi memlekettik basqarýdy qamtamasyz etý qabiletin álsiretti.
Olga Qaldybaeva: Konstıtýsııalyq reforma – ýaqyt talabyna saı jasalǵan qadam
2022 jyly Tuńǵysh Prezıdenttiń mártebesine qatysty ereje búkilhalyqtyq referendým arqyly Konstıtýsııadan alynyp tastaldy. Bul bıliktiń belgili bir elementterine absolıýttik sıpat berýge talpynys jasalǵannyń ózinde, olardyń halyq egemendiginen joǵary tura almaıtynyn aıqyn kórsetti. Bıliktiń absolıýttenýine qarsy basty kepildik – normalardyń formaldy ózgermeıtindigi emes, olardy qaıta qaraý múmkindigi. Sondyqtan 2026 jylǵy Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq kezeńdi jańa Konstıtýsııany nólden bastap jasaý emes, demokratııalyq qaǵıdattardyń naqty iske asýyn qalpyna keltiretin «ınstıtýsıonaldyq reanımasııa kezeńi» retinde qarastyrýǵa bolady.
Konstıtýsııalyq legıtımasııa quraly retinde referendýmnyń aıqyn artyqshylyqtary bar: ol Negizgi zańǵa halyqtyq legıtımdik beredi jáne negizgi normalardy ýaqytsha saıası kópshiliktiń erkinen qorǵaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar táýekelder de bar: eger azamattardyń saılaý belsendiligine jasandy kedergiler qoıylsa, halyqtyń formaldy qatysýy shynaıy erik bildirýdiń tolyq kórinis tabýyna kedergi keltirýi múmkin. Sondyqtan búgingi kezeńniń basty mindeti – qoǵamdy popýlıstik urandarmen alańdatpaı, mazmundy dıalogqa nazar aýdarý jáne pikirtalasty Konstıtýsııanyń demokratııalyq negizderinen quqyqtyq iske asyrý mehanızmderine kóshirý.
2026 jylǵy Konstıtýsııa jobasy ınstıtýsıonaldyq jańǵyrýdyń ózara baılanysty úsh baǵytyna naqty múmkindik beredi.
Birinshi baǵyt – Konstıtýsııalyq sot. Bul organ Negizgi zańnyń shynaıy saqtaýshysy bolýy tıis. Ol zańnamalyq jáne atqarýshy aktilerge júıeli konstıtýsııalyq baqylaý júrgizip, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap, birizdi konstıtýsııalyq-quqyqtyq doktrınany qalyptastyrýy qajet. Sonymen qatar Konstıtýsııalyq sot normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmunyn ǵana emes, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn buzatyn memlekettik bılik aktilerin de baqylaýy mańyzdy.
Ekinshi baǵyt – Parlament jáne zańnamalyq qamtamasyz etý. Konstıtýsııa tek normatıvtik sheńberdi belgileıdi, al onyń naqty mazmuny qabyldanatyn zańdardyń sapasyna baılanysty. Sondyqtan Parlament konstıtýsııalyq qaǵıdattardy iske asyratyn zańdar paketin qabyldaýy tıis. Bul ásirese parlamenttik baqylaý, tabıǵı resýrstardyń ashyqtyǵy jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý salalaryna qatysty. Halyqtyq baqylaýdyń negizgi quraldarynyń biri – qazaqtyń dástúrli halyq jınalysyna súıenetin Quryltaı ınstıtýty týraly konstıtýsııalyq zań bolýy tıis. Quryltaıdyń ókilettikteri sımvoldyq emes, naqty bolýy qajet: zań shyǵarý bastamasy quqyǵy; atqarýshy organdarǵa tıimdi suraý salý quqyǵy; azamattyq monıtorıng nátıjeleri boıynsha parlamenttik tergeýler bastaý quqyǵy.
Úshinshi baǵyt – Sıfrlyq Parlament. Bul halyq egemendigin kúndelikti iske asyrýdyń zamanaýı quraly bolýy tıis. Qoǵamdyq tyńdaýlardyń dástúrli tetikteri azamattardyń zań shyǵarý prosesine tek formaldy qatysýyn qamtamasyz etedi. Sondyqtan azamattarǵa naqty yqpal etý múmkindigin beretin sıfrlyq platforma qajet: zań jobalaryna táýelsiz quqyqtyq saraptama júrgizý (jasandy ıntellekt kómegimen), naqty túzetýler usyný jáne zań mátinderin ázirleý quraldary, sondaı-aq zańdardyń retteýshilik áserin baǵalaý júıesi. Memleket basshysy 2025 jylǵy 14 qazanda Parlamenttik reforma jónindegi jumys tobynyń alǵashqy otyrysynda: «Jaqyn ýaqytta e-Parliament elimizde e-Gov júıesi sııaqty keń taraǵan quralǵa aınalýy múmkin», dep atap ótken edi. Sıfrlyq Parlament qurý – tehnologııalyq joba ǵana emes, halyq egemendigin deklarasııadan naqty jumys isteıtin azamattyq qatysý tetigine aınaldyratyn ınstıtýsıonaldyq reforma.
Aldaǵy referendýmda azamattardyń jańa Konstıtýsııany maquldaýy konstıtýsııalyq qurylystyń aıaqtalýy emes, onyń eń kúrdeli kezeńiniń – praktıkalyq iske asyrý fazasynyń bastalýy bolmaq. Dál osy kezeńde 2026 jylǵy Konstıtýsııanyń shynaıy ınstıtýsıonaldyq jańǵyrý quralyna aınala ma, joq pa – ony ýaqyt kórsetedi. Qoǵam aldynda turǵan basty maqsat – jobany deklaratıvti synaý emes, quqyqtyq iske asyrý mehanızmderine nazar aýdarý. О́ıtkeni azamattardyń ál-aýqaty Konstıtýsııa mátinimen emes, quqyqtyń qoldanylý sapasymen, sottardyń táýelsizdigimen jáne bıliktiń halyq aldyndaǵy naqty jaýapkershiligimen aıqyndalady.
K.B. Safınov,
«Memlekettik basqarý jáne quqyq ınstıtýty» JShS dırektory,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor
