Qazaqstannyń jeńil ónerkásibin jandandyrýǵa bola ma?

Bul suraq bárimizdi oılandyryp tas­tady. О́ıtkeni biz ondaǵan jyldar boıy beıbitshilik pen tynyshtyqta ómir súrip kelemiz. Bári basqasha bolýy múmkin ekeni eshqashan eshkimniń qaperine de kelgen emes... Koronavırýs pandemııasy planeta adamdary úshin, búkil qarjy-ekonomıkalyq jáne áleýmettik júıe úshin úlken synaq boldy. Karantınniń engizilýi, shekaralardyń jabylýy adamdar qozǵalysynyń toqtatylýyna ǵana emes, ekonomıkalyq baılanystardyń quldyraýyna ákeledi. Shetelden qajetti dári-dármekter men qural-jabdyqtar, qarapaıym zattar men azyq-túlikterdi tez satyp alýǵa bolady degen úmitter úzildi.

Eń qarapaıym zat – medısınalyq mas­kalar – nómiri birinshi tapshy taýarǵa aınaldy. Jeńil ónerkásiptegi iri jáne orta kásiporyndar az bóliginiń ózi qysqa merzimde bar kúshterin maska shyǵarýǵa baǵyttaı almaıtyndaı jaǵdaıda bolyp shyqty. Tipti ózimizdiń dáke óndirisimiz de joq.

Qalypty ýaqytta maskamen oıdaǵy­daı qamtamasyz etip kelgen shaǵyn kásip­oryndar daǵdarys kezinde máse­leni sheshe almady.

Bul eshqaıda asyqpaı, kóp nárseni oılaný úshin jaqsy ýaqyt. Eń bastysy, barshamyzdyń ǵajap ortaq úıimiz – Qazaqstannyń qaýipsizdigi týraly, bizdiń ómir súrýge beıimdiligimiz jáne kez kelgen daǵdarysty jeńe bilýimiz týraly oılanatyn kezeń.

4 naýryzda Senatta «Qazaqstan­daǵy jeńil ónerkásip: qazirgi jaǵdaıy jáne ónimdiligi joǵary bıznesti damytý pers­­pektıvalary» taqyrybynda parla­menttik tyńdaý ótti.

Depýtattar sala ókilderiniń, sarap­shylardyń, ǵalymdardyń kómegimen osy saladaǵy jaǵdaı týraly kólemdi, obektıvti aqparat aldy. Tyńdaýdan keıin eki apta ýaqyt ótpesten pandemııa bárimizdi ekonomıka qurylymyndaǵy jeńil ónerkásiptiń róli men ornyna, ony ártaraptandyrý josparlaryna jańa kózqaraspen qaraýǵa májbúr etti.

Jeńil ónerkásip el azamattaryn qa­jetti taýarlarmen qamtamasyz etip qa­na qoımaıdy – bul sonymen bir­ge áleý­mettik mańyzǵa ıe sala. Ol ha­lyq­ty joǵary deńgeıde jumyspen qam­ta­masyz etip keledi, ásirese áıel­derdi. Búgingi tańda elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznestegi barlyq belsen­di sýbektilerdiń 44%-yn áıelder basqa­ra­dy. Osy sektordaǵy jumys oryn­da­ry­nyń 31%-y solarǵa tıesili. Jeńil ónerkásiptegi startaptardyń negizgi úlesi de dál osy áıelderdiń en­shi­sinde. Solardyń belsendiliginiń arqa­synda ǵana sala jandanyp keledi.

Bizde bul salanyń tarıhy qandaı?

Qazaqstan úshin jeńil ónerkásip – dás­túrli sala. Qazaq KSR-i kezinde ol 14 sa­lany, 69 ónerkásiptik kásiporyn men bir­lestikti qamtydy.

Bul salada 1985 jyly 202,8 myń adam jumys istedi, 2000-nan astam ónim túri shyǵaryldy, respýblıka óndi­ri­siniń jalpy kólemindegi sala ónimi­niń úlesi – 15,2%-dy, al KSRO jeńil óner­kásibindegi úlesi 4%-dy qurady.

1985 jyly sala kásiporyndary 130 mıllıon sharshy metr maqta-mata ónim­derin (2019 jyly 14 mıllıon sharshy metr); 22,6 mıllıon birlik toqyma syrt kıim, 68 mıllıon birlik toqyma jabdyǵyn (qazir shyǵarylatyn ónim kóleminen 90 ese kóp); 30,6 mıllıon aıaq kıim (2019 jyly 1 mıllıon 270 myń); 74,7 mıllıon jup shulyq (qazir 15-16 mıllıon) shyǵardy.

Biz 90-jyldary ulttyq jeńil óner­­ká­sibimizdi is júzinde joǵaltyp aldyq. KSRO respýblıkalarynyń ekono­­mı­kalyq baılanystary úzildi, óner­kásiptiń shıkizat bazasy buzyldy, ashyq shekaralar arqyly ákelinetin arzan taýarlar qaptap ketti, sondyqtan bul sala túbegeıli toqyrady.

Qazaqstanda qazirgi ýaqytta 1071 je­ńil ónerkásip kásiporyny jumys isteıdi, olardyń nebári 40-y iri jáne orta sanatqa jatady (12 iri jáne 28 orta). Iаǵnı jeńil ónerkásiptiń sa­la­­­lyq kásiporny – tigin jáne aıaq kıim fabrıkasy emes, atele nemese artel.

Jeńil ónerkásiptiń keıbir ishki salalarynda bir ǵana iri nemese orta kásiporyn bar.

Bul rette barlyq kásiporyndar qýat­tylyǵynyń ortasha júktemesi 26 paıyzdan sál ǵana asady.

Saladaǵy qyzmetkerler tizim boıynsha 12 700 adam bolsa, ol shyndyǵynda – 9 300 adamdy (bul kórsetkish keńes ýa­qytynda 200 000 bolǵan) quraıdy.

Biz jeńil ónerkásip ónimderin eks­portqa satqannan góri, 17 ese kóp ımporttaımyz.

 Al basqa elderde qalaı?

KSRO ydyraǵannan keıin kóp elder­diń jeńil ónerkásibi qıyn jaǵdaıda qaldy, olardyń árqaısysy bul problemany óz betinshe sheshti. Máselen, Reseı aýqymdy ishki naryqtyń artyqshylyǵy men proteksıonızm saıasatyn paıdalandy. Kólemdi memlekettik tapsyrys­tyń bolýy sheteldik ınvestorlardy óndiristi tasy­maldaýǵa yntalandyrdy jáne biren-saran keńestik óndiris kúshterin saq­tap qalýǵa múmkindik berdi.

Qyrǵyzstanda bul sala kóptegen jyl­ boıy kóleńkede – salyqsyz, ke­den­dik tólemdersiz jumys istep, aman qaldy.

Teńdesi joq memlekettik qoldaý men óz shıkizatynyń bolýy, sondaı-aq ja­byq ishki naryq Belorýssııa men О́zbek­stan­nyń óndiris salasyn aman alyp shyqty.

Degenmen álemde jeńil ónerkásip eń belsendi damyp kele jatqan salalardyń biri bolyp tabylady.

Kıim men aıaq kıim naryǵynyń álem­dik kólemi 1,7 trıllıon AQSh dollaryn quraıdy, bul – Kanadanyń ishki jalpy óniminiń kólemimen birdeı. Jyl saıyn taýarlardy qaıta óndirý kólemi 210 mıllıard dollardy quraıdy.

2019 jyly álemdik tigin óner­­kásibi naryǵynyń kólemi 961,5 mıl­lıard AQSh dollaryna baǵalandy.

Dúnıe júzinde bir jylda 150 mıllıard kıim-keshek túri óndiriledi, ıaǵnı adam basyna 20 kıimnen keledi. Bul rette shyǵarylǵan kıimniń 30%-y múldem satylmaıdy.

460 mıllıard dollar – kııýge jaramdy bolsa da laqtyryp tastaıtyn kıimniń kólemi.

«Tutyný fılosofııasy» men «jyldam ózgeretin sán» júıesi salanyń da­mýyn yntalandyryp keledi. Báseke­les­tik deńgeıin baǵalaý úshin oǵan tehno­lo­gııalardyń damý qarqyny men sıfrlyq kommersııanyń damýyn qosyńyz.

Salany damytýǵa ne kedergi?

Eń aldymen, óndiristiń qym­bat­tyǵy. Bizdiń otandyq kásiporyndar za­manaýı jabdyqtar men arzan jumys kúshin paıdalanyp otyrǵan azııalyq óndirýshilermen básekeles bolýǵa máj­búr. Sol sebepti bizde ónim qymbat jáne qajetti mólsherden áldeqaıda az.

Qajetti jabdyqtyń joqtyǵy. Keńes­tik jabdyqtardan basqasynyń bári ım­porttyq jáne olardyń kóbisiniń to­zyǵy jetken. Otandyq kásiporyn­dardaǵy jabdyqtardy jańartý koef­fısıenti jylyna 3-4 paıyzdy quraı­dy jáne kredıt qarajaty men kásip­orynnyń óz qarajaty esebinen júzege asyrylady, al sheteldik fırmalarda bul kórsetkish 15-17 paıyzdy quraıdy jáne birazy mem­lekettiń ınvestısııalyq qoldaýyna baılanysty.

Shıkizat tapshylyǵy. Elde is jú­zinde sıntetıkalyq materıaldar óndi­rilmeıdi, otandyq tabıǵı shıkizat tap­shylyǵy da sezilip otyr.

Memlekettik qoldaý shara­lary­nyń tıimdiligi tómen. Jeńil ónerká­sip kásiporyndary aınalym qaraja­tynyń jetispeýshiliginen jáne óndiristi jań­ǵyrtý men qaıta qurylymdaýǵa arnalǵan ınvestısııa deńgeıiniń tómendiginen zardap shegip otyr. Kásiporyndar kóbi­nese bankterden kredıt ala almaıdy. Ekinshi deńgeıdegi bankter bıznes­ten túsken ótinimderdi qaraǵan kezde kepil múlkin óte tómen mólsherleme boıyn­sha baǵalaıdy, keleshektegi kelisim­shart­tardy kepil múlki retinde qarastyr­maıdy. Kredıt alǵannan keıin kásip­oryndar ǵımaratty salyp bitirmeı, jab­dyqtardy alyp kelmeı turyp tólem tóleýdi bastaýǵa májbúr.

Kóleńkeli ımporttyń bolýy kásip­kerlerdiń barlyq kúsh-jigerin joqqa shy­ǵarady. Sapasynyń tómendiginen, salyq pen baj tólemderiniń joqtyǵynan  kontrafakt zattar arza­ny­raq.

Qazirgi kezde Qazaqstanda jeńil óner­kásipke kóbinese vedomstvolyq memle­kettik tapsyrystar arqyly qoldaý jasalyp otyr, solardyń esebi­nen kásip­oryndar eptep jumysyn jalǵas­tyrýda. Biraq túrli sebepterge baılanysty kásip­oryndarǵa bul tehnologııalyq tur­ǵydan damýǵa, assortımentti keńeıtýge jáne t.b. múmkindik bermeıdi.

Memlekettik satyp alýǵa alypsatar­lar kóp qatysady. Tapsyrys berýshi tó­men baǵaǵa qyzyǵyp, sapasyz ımport­tyq taýar alady. Nátıjesinde, bıýdjet qara­jaty elden shyǵarylyp, basqa elderdiń eko­nomıkasyn damytýǵa demeýshi bolady.

Búgingi kúni jeńil ónerkásip kásip­oryndarynyń kópshiligi úlken tapsyrystardy oryndaýǵa daıyn emes jáne taýarlardyń kóp túrlerin shyǵarýǵa kóshe almaıdy, ónim túrleriniń qataryn jylyna birneshe ret maýsym saıyn ózgertýge qaýqarsyz.

Kásiporyndar iri kólemde shıkizat (matalar, fýrnıtýra jáne t.b.) satyp ala almaıdy, sebebi olarda úlken tapsyrystar joq. Osydan kelip joǵary baǵa paıda bolady, óıtkeni tapsyrys kólemi shaǵyn, al jeńildikter az. Osy tu­ıyq­talǵan sheńberdi jaryp shyǵý kerek.

О́tkizý máseleleri. Satý kóle­mi boıynsha shaǵyn kásiporyndar ba­symdyqqa ıe, olar bólshek saýdanyń 72,7 paıyzyn qamtıdy. Jeńil óner­kásip ónim­deri monobrendtik jelilik dúkenderde nemese jelilik emes shaǵyn dúkenderde satylady. О́ndirýshige kóptegen usaq ta­ýar satýshylarmen kelisýge týra kele­di, al bul basqarýǵa, marketıng pen jar­namaǵa kóp shyǵyn ketedi degen sóz.

Taýar ótkizýshiler jarnamaǵa kóp qarjy jumsaıtyn jáne sapasyna ke­pildik beretin belgili sheteldik brend­terdi tańdaıdy. Sonymen birge olar saý­da alańdaryn jalǵa alý úshin shetelden memlekettik qoldaý alady.

Jol kartasy osydan týra bir jyl buryn qabyldandy. Úkimettiń ese­binde kórsetilgendeı barlyq is-sharalar atqarylǵan. Alaıda bul qujat jeńil ónerkásiptiń aldynda turǵan problemalardy keshendi túrde sheshpeıdi.

Ol órt qyzmetin atqaratyn sııaqty. Bir jerdiń órtin bassa, basqa jerde órshitip jiberedi. Máselen, BAQ aqpa­rattaryna sáıkes, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń aýmaǵynan avtomobıl kóli­gimen iri qara mal terisin shyǵarýǵa 5 jylǵa deıingi ýaqytqa tyıym salý teri jınaýmen aınalysatyn keıbir kásip­kerlerdiń kedeılenýine jáne malshy­lardyń shyǵyndalýyna alyp kelgen. Bul rette shıkizatty satyp alatyn jáne osy sharanyń engizilýine múd­deli kásiporyndar úshin talaptar naqty jazylmaǵan. Nátıjesinde, ónim berý­shilerdiń tyǵyryqqa tirelgen jaǵdaıyn paıdalanyp, olar satyp alý baǵasyn tómendetip jibergen.

Bizdiń osy salanyń ókilderimen ót­kizgen kezdesýlerimiz problemalardyń óte kóp ekendigin kórsetedi jáne olardyń kópshiligi strategııalyq sıpatqa ıe.

Sonda biz nátıjesin kórmesek te ártúrli baǵdarlamalar men jol kartalaryn jańadan qabyldaı beremiz, biraq salany damytýdyń uzaq merzimdi keleshegi týraly eshqandaı kózqarasymyz joq.

Búgingi tańda ulttyq jeńil óner­kásipti damytýdyń mańyzdylyǵy men ımportqa táýeldiliktiń úlken qaýipteri týraly suraqtar kúmán týdyrmaıdy.

Barlyq naryqtar men sektorlardaǵy básekelestikke qaramastan, bizde bar artyqshylyqtardy paıdalaný qajet:

Birinshiden, Qazaqstannyń jeńil ónerkásibiniń ósý áleýeti joǵary, ol tutyný taýarlarynyń naryǵynan tu­ratyn jeńil ónerkásip ónimderi ishki naryǵynyń syıymdylyǵymen aıqyn­dalady. Ol tutyný taýarlary nary­ǵynan turady (adam basyna ortasha jyldyq shyǵyn 350 myń teńge jáne halyq sany 18,3 mln adam bolsa naryq syıymdylyǵy 6,4 trln teńgeni qu­raıdy). Sonymen qatar bıýdjet qa­rajaty esebinen satyp alynatyn ónimderdiń aýqymdy naryǵy bar.

Ekinshiden, biz sońǵy jyldary kóp aıtyp júrgen ártaraptandyrý bul­tartpas shyndyqqa aınaldy. Qazaqstan úshin óńdeý salalaryn damytý – balamasyz qural. Bul jeńil ónerkásipke de qatysty. Salaǵa belsendi kúsh salýdy neǵurlym kesh bastasaq, keıin qýyp jetý soǵurlym qıynǵa soǵady.

Úshinshiden, jeńil ónerkásip eńbek resýrstaryna degen uzaq merzimdi jáne durys boljanǵan suranysty qalyptastyrady. Sonymen qatar jumyspen qamtýdy arttyrý turǵysynan alǵanda onyń damýyna baılanysty basqa da birqatar salalarǵa qosymsha mýltıplıkatıvti áser beredi. Ásirese bul áıelder men jastardy jumyspen qamtýǵa qatysty.

Tórtinshiden, Qazaqstanda otandyq shıkizat bazasyn agrarlyq keshenge, ásirese mal sharýashylyǵyna súıene otyryp ilgeri damytý úshin jaǵdaı bar. Sebebi tek jaıylymdardyń kólemi bo­ıynsha biz álemde 5-oryndamyz.

 Strategııaǵa kózqaras

Senatorlar atqarǵan jumystar, ın­dýstrııadaǵy jáne aralas salalardyń jaǵdaıyna júrgizilgen taldaý, ónim ón­di­rýshiler, kásipkerlermen ótkizilgen kez­­desýler nátıjesinde salany damy­tý­dyń uzaq merzimdi memlekettik baǵ­dar­lamasy qajet ekenine kóz jetkizip otyrmyn.

Ol saladaǵy jaǵdaıǵa egjeı-teg­jeıli taldaý júrgizip, makroeko­no­mı­ka­lyq esep­teýlerdiń negizinde qabyl­danyp, aýyl sharýashylyǵyn jáne hımııa óner­kásibin damytý baǵdarla­mala­ry­men tyǵyz baılanysta úıles­tirilýi tıis, sondaı-aq zańdarmen, or­nyq­ty qaǵı­da­larmen jáne qarjymen qam­ta­ma­syz etilýi qajet. Bul strategııa­lyq qu­jat kelesi sharalardy qarastyrý kerek.

1. Shıkizat bazasyn damytý

Bastapqy damý úshin sheteldik shıki­zatty satyp almaı, óndiriske teh­nolo­gııalyq qaıta óńdeýden ótken ózimiz­diń ónimderdi paıdalaný úshin maqta, tazalanǵan jáne óńdelgen jún men ılengen daıyn terini óndirýdi uıymdastyrý qajet. Bylǵary óndirisine erekshe nazar aýdarý kerek.

Bul úshin memleket jeńil óner­kásiptiń óńdeýshi qýattaryn iske qosý maqsatynda teri men júndi fermerlerden kásiporyndarǵa deıin jetkizý úshin jınaý, satyp alý júıesin sýbsıdııalaýǵa nemese uzaq merzimdi jeńildetilgen kre­dıt­termen qamtamasyz etýge tıis. Kásip­oryndardyń otandyq shıkizatty alýy ónimniń ózindik qunynyń tómendeýine alyp keledi. О́z kezeginde bul mal sharýa­­shy­lyǵynyń ósýine yqpal jasaıdy (jeke sýbsıdııalar bolýy tıis, ásirese merınos qoıyn ósirý úshin).

Memlekettik tapsyrys alýǵa múm­kin­digi bar kásiporyndardyń birigýin, klasterlerdiń, konsorsıýmdardyń qury­lýyn yntalandyrý kerek. Tıimdi salaaralyq baılanystar ornatyp, jergilikti bankter men qarjy qury­lymdaryn tarta otyryp, óńirlik saý­da palatalaryn qurý qajet. О́ndiris pen sán álemin shoǵyrlandyrýǵa, taýarly tujy­rym­damaǵa ótýge tutyný­shylardyń jeke suranysyna qaraı baǵdarlanýǵa qajetti jaǵdaı týdyrý kerek. Logıstıkalyq shyǵyndardy tómen­detý boıynsha sharalar qabyldaý qajet.

Birlesken kásiporyndardyń paıda bolýy úshin qolaıly jaǵdaı jasaý kerek.

Ulttyq brendterdiń elimizde jáne shetelderde taralýyna qoldaý kórset­ken jón.

2. Kadr daıarlaý

Jańa jumys oryndaryn qurýdy sýbsıdııalaý. Kásibı biliktilik deń­ge­ıin arttyrýǵa, maqsatty qaıta oqytýǵa kómektesý qajet. «Bolashaq» baǵ­dar­lamasy jeńil ónerkásip mamandaryn daıarlaý úshin kvota qarastyrý kerek. Memlekettik granttar esebinen oqy­ǵan jáne agrarlyq sektor men jeńil ónerkásip mamandyqtaryn alǵan ınstı­týt pen kolledj túlekteri úshin úsh jyl boıy jumyspen óteý júıesin nor­ma­tıvti túrde bekitý qajet.

Sala qazirgi zamanǵy kásibı stan­darttarǵa, jańa oqý ádebıetterine jáne oqytý ádistemesine muqtaj bolyp otyr. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttary­nyń, JOO-nyń, kolledjderdiń, kásip­oryndardyń kooperasııalanýyn yn­talandyrý, olardy zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý kerek. Oqý oryndarynyń janynda praktıkalyq daǵdylardy tıimdi oqytý úshin óz kásip­oryndary bolýy tıis.

3. Marketıng jáne ǵylymı zertteýler

Taýarlardy ilgeriletý men satý úshin júıeli marketıngtik jáne ǵylymı zertteýlerdi qoldaý, marketıngtik qural­dardy endirý qajet. Aqparattyq tehno­logııany damytýǵa jáne olardy ón­diriske engizýge baǵyttalǵan ǵylymı-zerttemelerge ınvestısııa salyp, ká­siporyndardyń ınnovasııalyq qyzmetin kótermeleý kerek. Qaldyqtardy tazalap, olardy kádege jaratýdyń jańa tehnologııa­laryn endirýdi sýbsıdııalaý, energııa únemdeıtin tehnologııa qurý, qalypqa keltiriletin energııa kózderin paıdalaný qajet.

4. Sapany baqylaý

Ishki naryqqa sapasy tó­men, dekla­rasııalanbaǵan, sertıfı­kat­tal­maǵan, taýarlardyń tómen baǵamen kelip túsýi de ımporttyń úles salmaǵynyń jo­ǵa­ry bolýyna ákelip otyr. Taýardyń bir túriniń ornyna basqasyn ákelýi múmkin.

Taýar sapasyn baqylaý fýnksııalaryn kúsheıtý, sanıtarlyq-gıgıenalyq normatıvterge, tehnıkalyq reglamentter men standarttarǵa sáıkes kelmeıtin ónimdi satqany úshin jaýapkershilikti qatańdatý qajet.

Importtalatyn taýardy mindetti túrde tańbalaý, taýarlardy shyǵarǵanǵa deıin de, odan keıin de laboratorııalyq zertteýler júrgizý úshin ónimdi irikteýdi júzege asyrý kerek (kedendik baqylaý aýmaqtarynda), tehnıkalyq reglamentterge sáıkes kelmeıtin taýarlardy alyp, joıý qajet.

Jeńil ónerkásip óniminiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý, ımporttalatyn, zańsyz jáne adam densaýlyǵy úshin qaýipti ónimdi shekteý maqsatynda tolyq synaı otyryp, ónimniń sáıkestigin anyqtaý úshin akkredıttelgen synaq zerthanalaryn kóbeıtý kerek.

Otandyq ónimniń sapasyn jaq­sar­tý máselesi erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Bul úshin qysqa merzim­de halyqaralyq sapa standart­taryn qabyldap, erejelerdiń saqta­lýyna qatań baqylaý ornatý qajet. Sala­daǵy memlekettik saıasat bizdiń kásip­oryndarǵa qazirgi zamanǵy sapa stan­darttaryna qınalmaı kóshýine kómek­tesýge baǵyttalǵan bolýy kerek. Bul óz keze­ginde bizdiń ónimderimizdiń syrtqy naryqqa shyǵýyn aıtarlyqtaı jeńilde­tedi. Kásiporyn tarapynan túsken shaǵym­­dar sapa sertıfıkatyn berý fýnk­­sııa­syn memleketke qaıtarý qajet­tigin kórsetedi. Tehnıkalyq retteý men teh­nı­kalyq reglament máseleleri mem­le­kettiń erekshe nazarynda bolýy tıis.

Ulttyq akkredıttelgen zerthanalar jelisin qurýdy qoldaý qajet. Zert­ha­na­lar keden beketterinde de bolýy kerek.

5. Memlekettik qoldaý. Mem­le­kettik tapsyrys

Salyqtyq, qarjy-nesıelik, kedendik saıasatty jetildirý qajet. Eksportty tıimdi qoldap, jańa ótkizý naryqtaryn ıgerý kerek.

Úı jaǵdaıynda jumys isteıtinder men qolónershilerge qoldaý kórsetý úshin jeńildetilgen kredıtter men salyq arqyly kásiporyndardy jań­ǵyrtýdy, klasterler qurýdy qoldaý kerek. Innovasııalyq kásiporyndardyń qu­rylýy men jańa tehnologııalardy satyp alý kótermelenýi tıis. Ákim­shilen­dirý rásim­deri jeńildetilip, jańa tehno­logııa­lar men taýarlardy óndi­riske endirý merzimi qysqartylýy qajet. In­ves­tı­sııalardy qorǵaý saıasatyn ázirleý kerek.

Shıkizat jetkizýshilerge qatysty aqsha saıasaty óńdeý kásiporyndaryn qamtamasyz etýge, kásiporyndardy otan­dyq shıkizatpen jumys jasaýǵa ynta­lan­dyrýǵa, buıymdardyń sapasyna talaptardy kúsheıtýge baǵyttalýy tıis.

Kásiporyndar uzaqmerzimdi memle­kettik tapsyrys pen turaqty jumys erejelerine muqtaj. Konkýrs kezinde tómengi baǵa men basqa da ólshemsharttar qaǵıdalaryn joıý kerek. Barlyq áleýetti qurylymdardy shoǵyrlandyrǵan mem­lekettik tapsyrys júıesine kóshirip, bul úshin biryńǵaı ýákiletti organdy belgileý kerek. IIDM basqa da ortalyq jáne jergilikti vedomstvolardyń tapsyrysty ornalastyrý qaǵıdalaryn ba­qylaýy tıis. Memlekettik tapsyrysqa qol jetkizgen kásiporyndardyń ınves­tısııalyq mindettemelerine qoıylatyn talaptardy jetildirý qajet.

Sonymen qatar tapsyrys ornalas­tyrý men konkýrs ótkizýdiń kúntiz­belik merzimderi de qaıta qaraýdy talap etedi. Memlekettik organdarǵa ónimderge qo­ıylatyn talaptar men erejelerdi qaıta qaraýdyń bitpeıtin tájirıbesine tyıym salǵan jón. Erejeler men salyq-nesıe saıasatynyń turaqtylyǵy ekonomıkanyń barlyq salalarynyń ósýiniń negizgi faktory bolyp tabylady.

MIIDB aıasynda salynǵan kásip­oryndardyń turyp qalýy men ban­krottyǵyn anyqtap, taldaý úshin Mem­lekettik komıssııa qurý qajet. Dál ja­salǵan dıagnostıka keleshekte qate­lik­terdi boldyrmaýǵa múmkindik beredi.

Qazaqstanda múmkindigi shekteýli 600 myńǵa jýyq azamat bar. Memleket olarǵa jabdyqtar men ortopedııalyq aıaq kıim satyp alý úshin qyrýar qarjy jumsaıdy. Táýelsizdik jyldarynda osy quraldardy satyp alýǵa jumsalǵan qarjy bul salada tutastaı ındýstrııa qurýǵa jeter edi. Bul salaǵa da nazar aýdarý kerek.

6. О́tkizý jáne kontrabandaǵa qarsy áreket

Ishki jáne syrtqy saýdany damytý, naryqty qorǵaý, eksportty jan-jaqty qoldaý, kontrabandaǵa qarsy jalǵan emes shynaıy kúres úlken mańyzǵa ıe.

Satý jáne ótkizýdi qoldaýdyń tıimdi quraly – elimizde jáne shetelderde bólshek saýda alańyn jalǵa alýdy sýbsıdııalaý. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qubylmaly naryqqa tolyqtaı senýge bolmaıdy. EYDU-nyń damyǵan elderi ishki naryqty qorǵaý jáne ónimderiniń básekege qabilettiligin qoldaý úshin retteý tetikterin jasaýǵa jáne oǵan belsendi túrde aralasýǵa májbúr. Bizge otandyq taýarlardyń ústeme baǵasyn retteýdi engizý kerek. Búgingi tańda ol 30% deńgeıine jetken.

Kontrabandamen kúres – memlekettik saıasattyń salaǵa qoldaý kórsetý jáne ishki naryqty qorǵaý jónindegi mańyzdy mindeti.

Kontrabanda men kontrafakt birin­shi kezekte shaǵyn jáne orta bıznes­ke jasalatyn soqqy bolyp tabylady, olardy básekege qabiletsiz etedi. Jasandy jáne sapasyz ónimnen tutynýshylarymyz zardap shegedi. Ásirese kontrabanda arqyly elimizge sapasyz, keı jaǵdaıda balalardyń densaýlyǵyna óte zııandy taýarlardyń keletini alańdatady.

О́z kezeginde, memlekettik qazynaǵa qomaqty qarajat túspeıdi, al salany qoldaý úshin bólinetin sýbsıdııalar is júzinde qunsyzdanyp ketedi. Osylaısha úsh ret zııan shegemiz.

Bizge kedendik zańnamaǵa, normatıvter men keden­dik resimderge tereń tal­daý jasaý kerek, shıkizatqa, qural-jab­dyqqa, fýrnıtýraǵa, árleý materıaldaryna alynatyn baj kólemi­ne saraptama júrgizilýi tıis. Qol­da­nys­taǵy retteýshi aktilerden jemqor memlekettik qyzmet­kerler men kontrabandashylarǵa paıda ákelip júrgen olqylyqtardy tabý jáne túpkilikti joıý qajet.

Kedende tártip ornatpaıynsha, aıqyn, ashyq kedendik resimder bolmaıynsha ulttyq jeńil ónerkásibimizdi órkendete almaımyz. Buǵan meniń esh kúmánim joq.

7. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý turǵysynda memlekettik saıasatty ásirese óńdeý salalarynda qaıta retke keltirý.

Básekelestikti belsendi túrde qol­daý, monopolııa men ákimshilik keder­­gi­lerdi joıý, qarjyǵa qolje­tim­dilik­ti jaqsartý, fıskaldyq saıasat, ózin ózi retteıtin uıymdarǵa kómektesý – shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdyń mańyzdy quraldary.

Jaǵdaıǵa turaqty monıtorıng jasaý, Úkimet pen salalyq kásipkerler bir­le­s­tikteri arasyndaǵy turaqty ózara dıalog problemalardy ýaqtyly jáne tez anyqtap, jedel áreket etýge múmkindik beredi.

Memlekettik satyp alýdyń jyl­dyq bıýdjetiniń keminde 30%-y sha­ǵyn jáne orta kásiporyndarǵa berilýi kerek.

Memlekettik qoldaý sharalaryna qol jetkizýge quqyǵy bar kásiporyndar úshin naqty ólshemsharttar ázirlenýi kerek, mysaly:

kásiporynnyń qurylǵan mer­zimi (mysaly, kem degende 5 jyl), kásip­orynnyń da, onyń quryltaı­shylary­nyń da minsiz iskerlik bedeli, kadrlardyń biliktilik deńgeıi, zamanaýı tehnologııalardy engizý, sıfr­landyrý, quryltaıshylar quramyna qoıylatyn talaptar.

Shaǵyn jáne orta kásiporyndar birqatar ákimshilik alymdardan turaqty nemese ýaqytsha negizde bosatylýy tıis. Osyndaı alymdardyń tizbesin tolyq zerdeleý qajet. Sonyń ishinde jerdiń qujattaryn resimdeý, sertıfıkattar alý jáne t.b. bar.

Biz jeńil jáne hımııa ónerkásipterin damytý baǵdarlamasymen tyǵyz baı­lanysty jańa «Agroónerkásiptik keshen» baǵdarlamasyn jasaý jónindegi birlesken komıssııa qurýdy Ulttyq ekonomıka mınıstrligine, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine usynamyz.

Osy oıdyń jalǵasy retinde senatorlar Senattyń janynan qurylatyn Agroónerkásipti keshendi damytý jó­nin­degi keńestiń jeńil jáne hımııa óner­­kásibindegi fýnksıonalyn birden keńeıtip, ony «Agroónerkásiptik keshen­di, jeńil jáne hımııa óner­kásibin damytý jónindegi keńes» dep ataýǵa sheshim qabyldady.

Parlamenttiń joǵarǵy palatasynda ótkizilgen tyńdaýlar bizdiń áli jol basynda ekenimizdi kórsetti. Qys­qamerzimdi perspektıvada otandyq jeńil ónerkásiptiń ishki naryqtaǵy úlesiniń nysanaly kórsetkishin 30%, tipti 50 paıyz deńgeıinde belgileý týraly usynystar da aıtyldy. Eń aldymen, myqty quqyqtyq irgetas qalaý, sala­lyq ishki kooperasııany jolǵa qoıý, josparlaýda aralas salalardyń bir-birimen baılanysyn qamtamasyz etý, masyldyqty týǵyzbaıtyn durys memlekettik qoldaýdy aıqyndaý kerek dep oılaımyn.

Salaǵa búginde birinshi kezekte syndarly memlekettik strategııa men soǵan negizdelgen saıasat qajet. Oǵan qosa, óz kúshimizge degen senim bolý kerek.

Sonda osy maqalanyń taqyrybyn­daǵy «Qazaqstannyń jeńil ónerkásibin jandandyrýǵa bola ma?» degen suraqqa, sózsiz, ıá degen aıqyn jaýap beriledi.

Sonymen...

Koronavırýs pandemııasynyń saldary álemdik jáne otandyq ekonomıkaǵa da aýyr tııýi múmkin. Bul jaqsy emes. Salalardaǵy úı­renshikti baılanystar bu­zyldy.

Ekonomıkanyń barlyq sektorynda jumyldyrý rezervteriniń bolýy eldiń qaýipsizdigi men daǵdarys jaǵ­daıynda ómir súrýdiń ózekti máselesine aınaldy. Naryqqa bárin bere salý­ǵa bolmaıdy. О́nerkásiptik saıasatty túbegeıli qaıta qaraý qajet. Kútpegen jaǵdaılarǵa jaýap berý úshin jumyldyrý qýaty men memlekettik rezervti qalpyna keltirý – ómirlik mańyzy bar máseleler.

Sonymen birge aımaqtar da óz erek­she­likterine qaraı shuǵyl jaǵdaılarǵa jaýap qaıtarýdyń arnaıy tetikterin qarastyrýy tıis.

Bizdiń ekonomıkamyz ıkemdi bolmaı shyqty.

Sońǵy ýaqytta pandemııa men mu­naı­ǵa baılanysty energııa qoryna su­ranystyń tómendeýi Qazaqstan ekonomıkasy úshin buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterler týdyrdy. Endi barlyq ınstıtýttyń beriktigi synalady.

Bar resýrstardy múmkindiginshe óńdeý ónerkásibin damytýǵa jumsaý kerek degen pikir kúmán týdyra qoımas. Bul álbette jeńil ónerkásipke qatysty. Bárinen buryn eldiń azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etetin aýyl sharýa­shylyǵyna qatysty.

Qıyn kezeń keldi. Biz kóp nárseden bas tarta alamyz. Biraq tamaq, kıim, aıaq kıim árqashan jetkilikti bolýy tıis.

Agroónerkásip kesheni eldiń azyq-túlik táýelsizdigin qamtamasyz etetin jáne halyqtyń kúndelikti tutyný ta­ýarlaryna degen negizgi qajettilikterin qanaǵattandyratyn ekonomıka salalary úshin táýelsiz shıkizat kózi bolýy tıis.

Barlyq damý baǵdarlamasyna oryn alýy múmkin daǵdarystar­ǵa baı­lanysty túzetýler engizýge tıis­piz. Bul – pandemııa, klımattyń ózgerýi, dushpandyq áreketter, shıkizat nemese qarjy naryqtaryndaǵy qurylym­dyq quldyraýlar jáne elimiz úshin qalamaıtyn basqa da jaǵdaılar bolýy múmkin. Alaıda biz barlyǵyna daıyn bolýymyz kerek.

Kórip otyrǵanymyzdaı, indet adam­darǵa ǵana emes, sonymen qatar álemdik ekonomıkaǵa da juqpaly áser etti. El basshylyǵynyń vırýstyń taralýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan is-áreketteri, halqymyzdyń tabandyly­ǵy men sabyrlylyǵy, shydamdylyǵy men danalyǵy taıaý ýaqytta bul indetti jeńýge kómektesedi dep senemin. Osy qıyn sátte bir-birimizge barynsha qam­qorlyq jasap, birge bolýymyz kerek.

Shyn júrekten Qazaqstannyń gúldenýi men kúsh-qýatynyń artýyn, al halqymyzǵa myqty densaýlyq pen amandyq, sáttilik pen ıgilik tileımin.

Darıǵa NAZARBAEVA,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy