Sýyq aqylmen paıymdasaq, búgingideı oqyrmannyń oqýy men talǵamy jutaǵan hám «qalaǵanynsha jazatyn shyn talant» azaıyp, «múmkindiginshe jazatyn kem talant» kóbeıgen ádebı toqyraý qaı zamanda da bolypty. Kórgenimizdeı, kórkem sóz arqalaǵannyń bári klassık bop ketken joq. Kúni búginge deıin qalam ustaǵan myń-mıllıon avtordyń esim-soıy ýaqyt degen uly tóreshiniń synynan ótpeı, sol kezeńniń, sol dáýirdiń óz enshisinde qaldy. Al ýaqyttan keıingi kórkem shyǵarmanyń tamyryn basyp, baǵa berer, árıne synshy-ádebıetshi degen «ar sotyna» adal qaýym.
«Tulpardy tulpar dúbirinen tanıdy» desek, oıǵa Belınskııdiń Pýshkın, Lermontov, Gogol týraly jazǵandary oralady. «Evgenıı Onegınde» (A.S.Pýshkın) tarıhı keıipker bolmasa da onyń orys qoǵamyn oıatqan poema bolǵandyǵynan «tarıhı» dep baǵa bergen Belınskııge orys ádebıetiniń aıtar alǵysy kóp. Gogolge jazǵan hatynda avtordyń jazýda az qatelespegenin jáne naq qaı shyǵarmasynda neni elemegenin tarqatyp aıtady. («Da prostıt Vas Vash vızantııskıı bog za etý vızantııskýıý mysl, eslı tolko, peredavshı ee býmage, Vy ne znalı, chto tvorılı...») Osylaısha daryndy Belınskıı obektisine aınalyp otyrǵan avtorlardy naǵyz «rýsskıı pısatel» negizinde ashty. Budan soń áńgimemizdiń bas keıipkeri – áıdik jalqaý Oblomovty tanyǵan Dobrolıýbovty aýyzǵa alamyz.
1859 jyly «Sovremennıkte» dúıim jurtty dúrliktirgen «Oblomovshyldyq degen ne?» atty maqala shyqty. Avtory nebári 23 jastaǵy N.A.Dobrolıýbov. Bul bir aı buryn ǵana «Otechestvennye zapıskı» jýrnalynda jarııalanyp bitken I.A.Goncharovtyń «Oblomov» romany týraly edi. «Oblomovty» orys jurtshylyǵy on jyl boıy asyǵa kútti. Qaǵazǵa basylmaı turyp-aq minsiz roman desip júrdi. Alaıda birinshi bólimi jarııalanǵan soń álgi súısinisken qaýym aqyryn ǵana shyǵarmany jaba qoıdy. Tap osy kezde «Dvorıan uıasy» shyqty da, eldiń bári japa-tarmaǵaı soǵan buryla jóneldi. Sóıtip «Oblomov» yǵysyp, shette qaldy.
Goncharovtyń ózindik náziktigimen óte tereń jazylǵan romannyń baıandalýy, oqıǵanyń tym baıaý órbýi oqýshynyń kóbin zeriktirdi. Oqıǵanyń óte-móte qyzyqty hám kórkem jazylýyn súıetin jurt – «Oblomovtyń» birinshi bólimin mensinbeı ári kóńilsiz oqydy. О́ıtkeni birinshi taraýdyń basynda-aq dıvanda sulyq jatqan sabaz aıaǵyna deıin sol dıvanynda tapjylmaı, saýsaǵyn qımyldatpastan jatty da qoıdy. Goncharov romanynyń keıbireýlerge shubalańqy bolyp kórinýi, mine osydan. Syrttaı alyp qarasaq, shubalańqy ekeni de ras. Birinshi bóliminde Oblomov dıvanda jatady; ekinshisinde Ilınskıılerge barady da Olgaǵa ǵashyq bolady, Olganyń da kóńili túsedi. Úshinshi bóliminde Olga Oblomovty jek kórip, aıyrylysady. Tórtinshisinde Olga Oblomovtyń dosy Shtolske kúıeýge shyǵady, Oblomov ózi turǵan pátershi áıelge úılenedi. Romannyń bar mazmun-sóli osy ǵana. Búkil ýaqıǵanyń jalǵyz-aq arqaýy bar: ol ańǵal Oblomovtyń jalqaýlyǵy men toǵysharlyǵy. Shyǵarmanyń bar qundylyǵy da, «jalyǵary» da osy minezderde jatyr.
Kóregen Dobrolıýbov roman týraly óz maqalasynda bylaı deıdi: «Shynynda, poezııalyq ádebıetti ermek dep sanaıtyn hám kórkem shyǵarmany alǵashqy áserimen ǵana baǵalaýǵa úırenip qalǵan bizdiń jurtta bul romannyń tutasymen sátsizdikke ushyraýy úshin ilik az bolmaǵan sııaqty. Biraq kórkem shyndyq osy joly óz degenine jetti. Romannyń kelesi bólimderi kimdi bolsyn alǵashqy jaǵymsyz áserinen aryltyp jiberdi de Goncharovtyń talanty tipti onyń ózin asa músirkeı qoımaıtyn jurttyń bárin sózsiz yqpalyna baǵyndyrdy. Mundaı tabystyń qupııasy, bizdińshe, avtordyń kórkemdik daryn qýatynda ǵana emes, roman mazmunynyń ǵajaıyp baılyǵynda da jatyr».
Rasynda, Goncharovtyń otyzdan jańa asqan qamsyz kózqaras ıesi Ilıa Ilıch (Oblomov) obrazyn «oblomovshyldyq» deńgeıinde alyp shyǵýy asqan sýretkerlik. Oblomovtyń mımyrt tirshiliginen bútindeı bir ulttyń (bálkı adamzattyń) minezi hám sol kezdegi qoǵam beınesi menmundalap-aq tur. Qyzyǵy, sol tasbaqa tirshilik Oblomovtyń ózine unaıdy. Onyń jalqaýlyǵy, toǵysharlyǵy ózine jańalyq emes. Máselen, aýqatty jerden shyqqanyn Ilıa Ilıch (Oblomov) Zaharǵa túsindirip otyryp: «Álde men julynyp júgirip júrdim be, álde men jumys qyldym ba? Iship-jemim kem be? Álde men júdeý, aryqpyn ba nemese keskinim sorly ma? Jetpeı jatqan birdemem bar ma? Ápere salatyn, isteı salatyn kisilerim de, shúkir, bar ǵoı. Dúnıege kelgennen beri esh ýaqytta shulyǵymdy ózim tartyp kıgen emespin, sonda da, qudaıǵa shúkir, tynyshym ketip kórdi me? Abyrjıtyn maǵan ne bar? ...Muny men kimge aıtyp otyrmyn? Meni bala jasymnan baǵyp-qaqqan sen emessiń be? Sen munyń bárin de bilesiń, názik tárbıede bolǵanymdy, esh ýaqytta ash-jalańash bolyp kórmegenimdi, muqtaj bolmaǵanymdy seniń kóziń kórgen-di. Eńbek istep, tamaq tappaǵanymdy da, qara jumys istep áýrege túspegenimdi de kóziń kórgen», dep tolǵaıdy.
Romannyń áý basynda Oblomovty jaqtyrmaǵanyńmen, oqı-oqı kúndelikti ádetine kóziń úırenip, kóńiliń bosaıdy. Terezeniń ar jaǵyndaǵy kúlli álemge pysqyryp ta qaramaıtyn Ilıa Ilıchtiń beıǵam ómirine tańǵalýdy da qoıasyń. Oblomovtyń qalasynda siz de turyp jatqandaı «Endi basqa ne isteıdi?» dep sońynda aqtap alýyńyz da kádik. Rasynda, bala jasynan Zahardyń kómeginsiz aıaq baspaıtyn nemese óz paıdasy úshin túk isteı almaǵan Oblomovqa jalqaýlyq úıir bolmaı qaıtsin.
«Shulyǵy men bashmaǵyn kútýshisi Zahar kıgizedi. Jasy on tórtke kelgen Ilıýshanyń bar bilgeni – kezektestirip eki aıaǵyn birinen soń birin sozyp Zaharǵa usynady da jatady. Kóńiline qonbaı qalsa-aq bolǵany aıaǵymen Zahardyń tumsyǵynan teýip kep jiberedi. Zahar ashýlanyp aryz aıtsa, judyryqty ol úlkenderden jeıdi. Keıin Zahar Ilıýshkanyń basyn qasıdy, mazasyn almaý úshin, Ilıa Ilıchtiń qoldaryn eptep aparyp óziniń jeńine tyǵyp, sholaq kúrtkesin kıgizedi de, «pálen de pálen, túgen de túgen isteý kerek: tósekten turysymen jýyný kerek», – dep Ilıa Ilıchke uzyn-yrǵaly aqyl aıtady.
Osydan keıin sylqym ómir súrgen Oblomovtyń bul toǵysharlyǵyna túk kinási joqtaı kórinedi. (Senesiz be, Oblomovtyń jalqaýlyǵynyń tereńdigi sonshalyq, ony tipti «dostyq ta, mahabbat ta uıqysynan oıatyp, ornynan turǵyza almapty»). Bizdegi bul áser Goncharovtyń ómir sýretterin sheber hám ár detaldi Oblomovsha asyqpaı, aptyqpaı, táptishtep jetkize alǵandyǵynan bolsa kerek.
Ásili, Dobrolıýbov Oblomov obrazy orys ádebıetinde endi ǵana kóringen jańa tıp emestigin, onyń minez qyrlary burynnan bar ekenin bilipti. Onegın, Pechorın, Beltov, Rýdınder uqsas keıipkerler emes pe?! Synshy olardyń bárin «kórgen» hám «tanyǵan». Bilgendikten de ol Oblomovty tańdap alyp, tańdaı qaǵarlyq taldaý maqala jazdy. Bul týraly ádebıetshi Tólegen Toqbergenov bylaı dep oı túıgen: «Kóregen synshy jupyny, «jýas» Oblomov beınesinen «zamana nyshanyn» tanı qoıypty. Sóıtip, demokrat-synshynyń tanympazdyǵy arqasynda «oblomovshyldyq» degen uǵym paıda bolyp, úlken qoǵamdyq mánge ıek artyp júre beripti. Shynynda da «oblomovshyldyq» búkil qoǵamdyq tártiptiń irip-shirýiniń sumdyq sımvolyna aınalyp úlgergen eken. Sonymen, osynaý jalqaý Oblomov hám ańqaý Oblomov Dobrolıýbov esimin aspanǵa shyǵarǵan ádebı tıp bolyp qala berdi».
Sóıtken Oblomovty qalaı tanımyz? Ágárákı, dúnıede istelip jatqan istiń bárine selqos, salqyn qarap hám onysymen qoımaı joıdasyz toǵyshar bir zamandasyńyzdy kóre qalsańyz, ol, sóz joq, oblomovshyl. Al eshkimniń kóńilin baǵyp, jaramsaqtanyp jatpaıtyn, jurttyń bárine birdeı baısal da batyl qaraıtyn myrza bolsa, ol da Oblomovkanyń turǵyny. Ári qaraı Dobrolıýbovsha aıtsaq, «alaıda, bul myrzanyń ómiri túgelimen ólgen ómir. О́ziniń menshikti minez-qulqyn kórsetý bul myrzada joq, únemi basqa bireýge baǵynyp, sonyń quly bolady da júredi. Bul kóringen áıeldiń quly, kóldeneń kók attynyń da quly, ózine baǵyndyryp, bılep áketetin qý aıaq, sumyraılardyń da quly. О́ziniń basybaıly Zaharyna da Oblomov qul». Oblomovta jaqsy bir-aq nárse bar eken: ol basqalardyń kózin ýqalap, aldaýǵa tyryspaıdy: únemi báz baıaǵy tósekte tikesinen esh zııansyz qulap jatady da qoıady.
Qoǵamǵa qul bolǵan Ilıa Ilıch aınalasyndaǵy adamdardyń yqpalymen bolsyn, áıteý ómir súrýge talpyndy: qyzmet te istedi, biraq qaǵazdardyń nege jazyla beretinin uǵa almady; sonsoń oqyp júrdi – biraq ǵylymdy qaı paıdasyna asyratynyn bilmedi; ol toı-tomalaqqa da bardy – biraq eldiń ne úshin qonaqqa baratynyn aqyry túsingen joq; áıeldermen de kóńil qosty – odan da mán tappady – aqyrynda bárinen jalyǵyp, uzaqty kúnge dıvanda jatatyn boldy. Sodan tynyshy hám abyroılysy joq eken. Ony oblomovshyldyqtan dúnıeniń esh qyzyǵy, arman-tilegi alyp shyqpady. Saıyp kelgende, Oblomov dıvan ústinen basqa ómirdi súre almady.
P.S.: Sonymen, Oblomovta aıtylǵan qylyqtyń birtalaıy myna bizdiń qoǵamda da kezigetini rap-ras. О́z basymyzben dáneńe oılap tabýǵa qaýqar joq, ıakı yqylas joq, zamandastyń aıtqanyna ámse qosylyp, bas ızeı beremiz. Lajy bolsa, beıbit tirshiliktiń berekesin qashyrmaýǵa beıilmiz. Bereke degenińiz, oblomovshylyqqa salsaq, tátti tynyshtyq. Áıteý, qulaq tynysh bolsa boldy. Átteń, myrza Oblomov sııaqty dıvannan qozǵalmaı jatar edik: ondaı dáýlet qaıda. Hám shulǵaý sheshetin Zahar da joq. О́zimiz Oblomov bolmaǵanymyzben, boıymyzdy oblomovshyldyq bılep tur. Buny qaıttik?..
