Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, «EQ»
Birde osy jaıtty áńgimeleı qalǵanymda tájirıbeli kardıolog-dáriger kórshim Syrym Qalıuly: «Bizdiń bólimshege kelip qaralyp júrgenderdiń arasynda júregine, júıkesine salmaq túskender kóbeıip barady. Keıbireýi keshe teatrǵa, konsertke barǵanyn, orkestrdiń tars-turs, qańǵyr-quńǵyry basyn áńki-táńki etkenin aıtady. О́tken aptada ekeýin aýrýhanaǵa jatqyzdym» dedi.
Jas jýrnalshy kezimde aıqaı-shýdyń adamǵa zııany jóninde maqala jazýdy oılap, sol yńǵaıdaǵy birneshe kitapty oqyǵanym bar. Bir ǵalym tájirıbe úshin júk mashınasyn shóptesin dalada júıtkitip kele jatyp qalt toqtata qoıǵanda, 3 metrge jýyq mańaıyndaǵy shópterdiń, gúlderdiń mashına tejegishiniń qatty qajalys-shıqylynan buıyǵa, búrise qalǵanyn jazypty. Ekinshi ǵalym arnaýly synaý sehynda ushaq motoryn iske qosyp, janyna bos qańyltyr shelekti qoıyp ketken. 2 saǵattan soń baryp qarasa shelek úgitilip qalypty.
Bizdiń úlken-kishi orkestr ataýlymyz da tyńdaýshylardy sheksiz dańǵazalyǵymen sharshatýda. Ándi súıemeldeýshi aspap ataýlylary úzdiksiz dúńkildep, tańqyldap, tońqyldap, júıkeńdi julqylaıdy. Solarǵa jem bola bermeı, radıoarnalarǵa bet buraıyn dep uıǵardym da, ustap júrýge yńǵaıly shaǵyn ǵana radıoqabyldaǵysh satyp aldym. «Bala kúnimizden tanys ánderdi «Shalqar», «Qazaq radıosy», «Retro FM» dep atalatyn arnalardan taba alasyń, tek jalyqpaı izde», dedi bajam. Izdeýge kiristim. Eski ánderdiń birnesheýin tyńdap rahattandym.
Áıtkenmen, ol arnalar da «zamanaýı talapqa» beıimdele bastaǵan ba, qalaı, erteńinde keshkisin bireýiniń túımeshegin basyp edim, Kenen Ázirbaevtyń «Boztorǵaıy» aıtylyp jatyr eken. Sózderi ornynda, tek áýeni aýytqyp-aýytqyp ketedi. Kenekeńniń muńy joq, kóńildi qaljyń-qyljaq bar. Solaısha «jańartylyp» kete berse, Kenekeńniń «jerge qonbaı shyryldaǵan boztorǵaıy», kóp uzamaı jeńiltek qarlyǵashqa aınalar-aý!.. Al odan keıin bastalǵan tapyryqty taqpaq-ánnen qutylýǵa asyqtym. Aǵash qazyqty aǵash balǵa-baltamen uryp turǵandaı dúńkil-dúrsil, tańq-tońq májbúrledi. «Aǵash qazyq qaǵý» údep barady.
«Jańartylyp» degende bizde sońǵy kezde «ándi óńdeýshi sazgerler» kóbeıgenin meńzep otyrmyn. Máselen: Ámire Qashaýbaev, Júsipbek Elebekov, Ermek Serkebaev, Álibek Dinishev, Jánibek Kármenov basqa da áıgili ánshilerimiz aıtqan «Dýdaraıǵa» búgingi «Dýdaraı» shala-mala uqsaıdy. Birde atalǵan arnalardy izdep otyryp: «Dý-ý-ý-ý-da-a-rı-ı... Dý-darı... Márııamnyń aıt-qan só-zi... Dý-dar...» dep álde yzyńǵa, álde syńsýǵa uqsas álsiz, úzik-úzik daýysty estidim. Sodan keıin ánniń ekinshi shýmaǵy kóterińki únmen aıtylyp, qaıyrmasy úsh ret qaıtalanyp, álgi yzyń men syńsý qaıtalandy. Eriksiz tańdandym. «Jańa» áýen, sirá, «án óńdegish sazgerdiń mańdaı teri» shyǵar. Solardyń «uqtyrýynan» bolar, keıbir «juldyzdarymyz», halyq ánderin, Birjan men Aqan, Muhıt pen Estaı... ánderiniń bastalý, basqa da keıbir tustaryn deminiń jetkeninshe úzdige sozyp, avtorlarynyń «qatelikterin túzetedi».
Álbette bir án basqa arnalarda da aıtylady. Bireýinde túpnusqasy, ıaǵnı kópshilikke aıan durysy, al ekinshisinde – myna aıtylǵandaı burysy. Buǵan qosarym: ánniń sózderi qubyltylady. О́ner kestesinde «Dýdaraı» bar ánshilerdiń biri: «...Ornyńa orys, qazaq talasyp júr» dep durysynan jańylmasa, ekinshi ánshi: «Ornyńa óńsheń jaman talasyp júr» dep bura tartady. «...Qor bolyp súımes janǵa ketkenimshe» men «...Qor bolyp bir jamanǵa ketkenimshe» de básekeli.
Birde «Qustar qaıtyp baradyny» (N.Tilendıev) tyńdadym. О́kinish-saǵynyshty baıaý qońyr únmen aıtylýy shart áýendi ánshi jigit jigerlene aıtyp tur eken. Qaıyrmasyn aýzynan jalyn atqandaı ahylap eki ret qaıtalady. Ony súıemeldeı tońq-tońq etken turpaıy bir dabys «...qulaqtan kirip, boıdy...» titiretti. Shydaı almaı, basqa arnany izdedim: Aqan seriniń «Balqadıshasy» kezdesti. Estýime buıyrǵan bóliginde túpnusqada joq: «juldyzym, sholpanym, jaryǵym, qaraǵym, janarym, janym Balqadısha» degen jyltyraq sózderdi tyqpalap qoıypty. Kim? Nege?..
Júsipbek Elebekovtiń oryndaýyndaǵy túpnusqada:
«Ketti» dep Balqadısha estigende
Qushaqtap qus jastyqty jylaǵanym, – bolsa, ony:
«Ketti» dep Balqadısha estigende,
Taýynda Jylandynyń qushaqtap qara jerdi, eńirep jylaǵanym,
eńirep jylaǵanym, janym Qadısha!», – dep, nemese:
«Qushaqtap quz-jartasty jylaǵanym»,
– dep «jańartqan». Aqańnyń nala-muń, sharasyzdyq raımen baıaýlatyp aıtqan áni kerisinshe oryndaldy. Apyrym-aý, ánniń de, onyń óleńiniń de túpnusqasyn búldirý qaıdan shyqqan «óner»?
Teledıdar ekranynan jıi kórinetini – jastardy eliktirgish, jeliktirgish eser ánderdi súıemeldeýde «mýzykalyq qosymsha kúsheıtýdiń» qoldanylýy. Sonyń «qýatymen» sheteldik, reseılik, ózimizdiń telearnalardyń talaıyn jalańashtyń az-aq aldyndaǵy qıralańdaǵan, buralańdaǵan, shalqaqtaǵan, eńkeıgen, tońqaıǵan, sekirgen bıshisymaqtardyń jaýlap ala bastaǵany. Al teatrdaǵy ondaı «qubylysta» zaldaǵy kórermen jastardyń kóbi oryndarynan qol soǵa ushyp turyp, teńsele «tamashalaıdy».
«Teledıdar ekranynan» degende ókinishpen aıtarym: áý basta konsertteri attaryna saı naǵyz qazaqy, mádenıetti mánerimen qýantqan «Gákký», «Toı-dýman» arnalarymyz da endi (tegi «Mýzyka» degen arnadan juqsa kerek) opyr-topyr, astan-kesten bı jarysyna qatysatyn bolypty.
О́tken aptada radıoarnanyń birinde suhbattasýshy bir sazgerdiń: «Qudaıǵa shúkir, zaman túzeldi, shetelderden mýzykalyq nebir jańa aspaptardy aldyra alatyn boldyq, estradamyz sol zamanaýı aspaptarmen jabdyqtalýda» dep masattana sóılegenin estidim. Menińshe, sol aspaptardy qazaǵymsha «dúńkildek, tońqyldaq, torsyldaq...» dep ataý kerek.
«Bir sazger, bir arna, bir ánshi» dep «jumbaqtap» jazǵanymdy baıqaǵan shyǵarsyzdar. Onyń sebebi: radıokonsertti jazýdan qolym bosaǵan sátterde izdeımin de, kóbinese orta tusyna kezigip, júıkeme shı emes, qýraı júgirte bastaǵandarynda jaýyp tastap tynshımyn. Onyń ústine arnalardyń kóbinde: án-kúı jazylǵan taspalar poıyzdyń vagondarynsha tirkele salady, avtorlary atalmaıdy. Ataldy degenniń ózinde sazgerdiń aty-jóni aıtylyp, aqyn jaıyna qalady. Bul sózime ılana qoımaǵandardan ótinerim: ýaqytyńyz bolsa, radıoarnalarymyzdy 2-3 kesh boıy «aralap» baıqaǵaısyz.
Al «jańa» ánderdiń birsypyrasy túrli-túrli shúberekterdiń qıyqtarynan jasalǵan quraq tósenish sııaqty. Bir tusy burynǵy anaý ánge, bir tusy mynaý ánge uqsaıdy. Jıendik-aý. Sony ańǵartpaý úshin be nemese sazger men óńdeýshiniń «jetistigi» me, áıteýir, keıde ol quraq ánderdiń eki tarmaqty qaıyrmasy bylaı tursyn, tórt tarmaqtysyn da 3-6 ret jópeldete aıtyp, jeke bir sózderin 10 shaqty ret ekilene qaıtalaıdy. Odan soń qaıran qalatynym: sońǵy kezdegi jańa ánderdiń basym kópshiliginiń mán-mazmuny kezdese almaı, tipti sóılese almaı, sóılese qalsa, túsinise almaı júrgen eki ǵashyqtyń nala-zary. Ánge sóz jazatyn aqyndar sondaı kúı keship júr me, álde «zamanaýı hal» sondaı ma?
Al «estradamyz sol aspaptarmen jabdyqtalýda» dep shirengen sazger ras aıtty. Kópdaýysty ándi (hordy) ǵana ma, tipti jeke oryndaýshy ánshini súıemeldeýshi orkestrlerimizdiń keminde 90 paıyzynda: dombyra, qobyz, syrnaı qoldanylmaıdy. Ol nelikten? Keshegi qazaqtyń bul kóne ult aspaptary búgingi qazaqtarǵa «zamanaýı» bolmaı qalǵany ma?
Osynaý suryqsyzdyqtardy mádenıet salamyzdyń sharýasyn retteý mindeti júktelgen mınıstrlerdiń keshegisine de, búgingisine de jeke hattaı da, gazettegi maqala etip te jetkizdim. Keńes kezinde Mádenıet mınıstrligimizde «Kórkemdik keńes» bolǵanyn, eshbir án, bı, kúı, pesa da onyń sheshiminsiz sahnany mańaılaı almaǵanyn, sol dástúrdi jandandyrý qajettigin aıttym. Jym-jyrt. Ezýindegi kóbigi qurǵamaıtyndar albaty jamandap júrgen Keńes kezinde kelip túsken aryz-shaǵym hattarǵa, baspasóz synyna bir apta ishinde jaýap qaıtaratyn tártip bolyp edi, al búginde ol joq, tegi sheneýnikter bas-basyna táýelsizdik alsa kerek.
2. Qazaqtyń qyzy kóp, tek qazaq qyz az
«Gúl ósse – jerdiń kórki, qyz ósse – eldiń kórki» degen ǵoı qazekem. Qalt aıtpaǵanyna dálel jetip artylady. Kóne dastandarymyzda, keshegi-búgingi ǵasyrlarda qymbat jaratylysty qyz shirkinniń sulý bitimin súıine, qyzyǵa, qumarta jyrlamaǵan jyraý, aqyn joq shyǵar: qara jibekteı shash... bilekteı burym... qarlyǵashtyń qanatyndaı qıǵash qas... qaraqattaı, moıyldaı qara kóz... aq mańdaı... oımaq aýyz... úlbiregen qyzyl erin... aqqýtós... qypshabel... minsiz myqyn... – qulynmúsin!
Mahabbat jyrshylarynyń burynǵy-keıingisin tizimdemeı-aq, Abaıǵa toqtalsaq, ǵashyqtyq mándi nebári bes-alty óleńinde beınelengen qyz kelbeti kóńilimizdi kóktem-jaz etpeı me?!. Júregindegi súıispenshilik sáýle-sezim oıana bastasymen «Aıttym sálem, qalamqas» pen «Kózimniń qarasyn» jattap almaǵan qazaq bozbala-jigit joq-aý! Qazaq qyzynyń názik te sulý jaratylysyna tánti bolǵan Abaıdyń ǵashyqtyq jyrlary eshqashan eskirmeıdi, urpaqtarymyzdyń mahabbat áni bola beredi.
Zamandasymyz, mahabbattyń bulbuly atanǵan aqyn Tumashtyń – Tumanbaı Moldaǵalıevtiń – jigitshiliginiń birinshi belesinde ǵashyq qyzy Kúltaımen til tabysqan sátin:
«...Ekeýmiz tuńǵysh ret
qosylyp aıttyq
Abaıdyń «Qalamqasyn», eljirep bir»,
– dep 2011 jyly 76 jasynda eske alǵany tegin be?!
Tumashtyń:
«...Ańsaýmenen kelem jazdy,
Kúnniń bári altyn qyzdaı»,
– degeni she?!. Buryn-sońdy mundaı teńeý aıtylǵan joq. Tumashqa aıtqyzǵan kúsh – qazaq qyzynyń kórkemdigi, ol kórkemdikti zerlegen ádepti sózi, ádemi úni, syńǵyrlaǵan qońyraý kúlkisi, bııazy júris-turysy – jan sulýlyǵy!
Pa, shirkin, qazaqtyń: «qalamqasy... kóziniń qarasy... altyn qyzy...».
Osydan on jyl shamasy buryn qazaqtyń qyzy: shashyn shashyp tastap, omyraýyn ashyp tastap, qasyn qassymaqqa aınaldyryp qyryp, kóziniń asty-ústin biri kókpen, biri jasylmen boıap, tipti jıegin qarasheńberlep, kirpigine uzyn qaıqy kirpik jalǵap, ernin shıqandaı etip shyǵa keldi. Biriniń beti sopaq, biriniń júzi dóńgelek bolsa da, quddy bir qalyptyń kirpishindeı. Ile-shala denesine jabysqan kókshil-sury jarǵaq shalbar men keýdeshe kıip, byrtıyp-tyrtıǵandary paıda boldy. Ol ózgeristeri muhıttyń o jaǵy men bu jaǵynan reseılik qyz-qyrqyndar alyp kelgen «zamanaýı moda» eken. Egde jastaǵylar sol qubylystardy unatpaı tańdandyq. Al endi birer jyldan soń keýdesheniń etegi qysqaryp, kindigi ashyq alabelder oıqastady. Odan keıin jarǵaq shalbardyń balaǵy qýyqqa uqsap, ne dize, ne jilinshik tusy ıt julmalap jyrtqandaı jalbyr tesikpen «sándeldi». Al kerek bolsa!.. Mysaly, men eriksiz ashýǵa býlyǵyp júrip, kóshede sondaı «modashyl» qyzdardyń qarsy kele jatqan eki tobyn toqtatyp: «Qaraqtarym-aý, shyraqtarym-aý, myna sıyqtaryń ne? Eshqaısyńa jaraspaıdy da ǵoı?» degenimde olar dý kúlisip, júgire basyp kete bardy. «Esti sóz-aý» dep elegeni bolmady.
Bizdiń balalyq shaǵymyz pıonerdiń, komsomoldyń ǵıbratty mektebinde ótti. Mektepte sabaq úlgerýimizdi qadaǵalaýy óz aldyna, sóıleýimiz, kıim kııýimiz, demek, búkil júris-turysymyz synyp jetekshimizdiń, muǵalimderdiń yqpalynda boldy. Uqypty kıinip júrdik. Qyzdar boıanbady, jyltyraq ony-muny taqpady, shashyn bir burym, qos burym etip órip qoıady. Ádemi-aq!.. Bizdiń qaısybirimiz taqyrbas boldyq, ózgelerimiz shashymyzdy qysqa, yqsham etip qıdyratynbyz. Sol tártipten zııan shekkenimiz joq. Al búginde she? Kóbi kerisinshe. Máselen, komsomoldy almastyrǵan Jastar uıymy bar sııaqty. Pálen de túgen partııanyń Jastar qanaty bar desedi. Memlekettik, úkimettik bir jıyndar kezinde «Jastar uıymy óıtti-búıttini» estigenim bolmasa nemerelerim oqyǵan, shóberelerim oqyp júrgen mektepterde bolǵanymda, shákirt jastardyń tirlik tamyryn ustap, taǵdyryn baǵyp, belsene ıgi ispen shuǵyldanyp júrgen jastar uıymyn kórgen emespin.
«Keleshek – jastardiki» deımiz. Qaǵıdaly sóz bar, qajyrly is shamaly. Osyndaı oı keshkenimde Amerıka Qurama Shtattarynyń qýmúıiz saıasatkeri Allen Dallestiń 1945 jyly: «Amerıkanyń soǵystan keıingi Keńes Odaǵyna qarsy saıasatyn iske asyrý týraly oı» degen sóz-jobasynyń orys tiline aýdarylǵan nusqasyn bertinde oqyǵanym esime túsedi. Onda mynadaı kósilý bar-dy:
«...Olardyń sheneýnikterin ur da jyq bolýǵa belsene, biraq birtindep, sezdirmeı yńǵaılaımyz, paraqor, turaqsyz etemiz. Tońmoıyndyq pen bósteki sóz bel alatyn bolady. Adaldyq pen ádildik ótkenniń qaldyǵyna, kúlkige aınalyp kerek bolmaı qalady... ultshyldyqty jáne halyqaralyq jaýlyqty, eń aldymen orys halqyn jekkórýshilikti jymyn bildirmeı qozdyryp, azdyra asqyndyramyz. О́ıtip otyrǵanymyzdy bireýleriniń sezýi, bilýi múmkin biraq olardy oqshaýlap, qaýqarsyzdyqqa ushyratamyz... Urpaqtarynyń birinen soń birin shatastyramyz. Olardy bala kúninen, jasóspirim kezinen nysanaǵa alamyz. Negizgi maqsatymyz – JASTARYN ábden adastyrý, olardy kinámshil keraýyz, berekesiz, namyssyz beıbaq etý...».
Al Djon Kennedı 1961 jyly AQSh prezıdenti bolyp saılanǵan kúngi sózinde Keńes Odaǵyn endi qarý kúshimen jeńý múmkin emes, biz olarǵa qarsy ıdeologııalyq qarýdy qoldanýǵa tıispiz degen-di.
3.Internetimizge ıe bar ma?
«Kártáıǵanda kári boz jorǵa shyǵyp», kompıýter degendi ájeptáýir meńgerip aldym. Jazýdy, ony óshpesteı saqtap qoıýdy, sodan soń qaıda jiberýdi, kelgen hat-habardy oqýdy úırenip aldym. Ǵajap aspap! «Shirkin-aı, bizdiń jas kezimizde bolǵanda ǵoı!» dep keıde ókinip te qoıamyn.
Estelik jazýǵa kirisip, marqum keıipkerimniń foto-sýreti qajet bolyp, onyń týystaryna telefon shala bastaǵanymda janyma kelip turǵan kenje balam, kompıýtershi muǵalimim, sharýamdy túsine qoıyp: «О́ıtip áýre bolma, mine, kórip al, myna túımeshekti bassań, áne anaý shyqty, ınternet onyń mynaý ashyq tusyna keregińdi jazyp, aıtshy, ne kerek, kim kerek, ashyp bereıin» dedi. Ánýar Álimjanovtyń fotolary qajet ekenin aıttym. Ol jańa kórsetken ashyq jerge aty-jónin jazdy da: «mine, bylaı» dep basqa bir túımeshekti túrtip qalyp edi, kompıýterdiń ekrany sýretke tolyp ketti. 60 shaqty foto. Qýana izdeı bastadym. Ánekeńniń jıyrmaǵa jýyq sýretin taptym, qalǵany syqaqshy Ospanhan Áýbákirov aıtqandaı, «kódı-sódı». Qaıdaǵy-jaıdaǵy sýretter: taý, dala, gúl, ózen, kúresýshi balýandar, mysyq, mashına, toǵaı, ózen jaǵasynda, úı aldynda otyrǵan áldekimder, salt atty bireý, kitaptar, dápter, qalamsap, jartylaı jalańash bıshi qyz-qyrqyndar, aty-jónderin bilgenim bolmasa, ózderin kórmegen sheteldik aqyn-jazýshylar, ártister. Bir tusta jaýyz Gıtlerdiń fotolary tap boldy: áskerı kıimdisi, jaı kıimdisi. «О́ı! Myna sumyraıdyń sýreti munda nege tur?!» degen daýsym qattyraq shyqqan bolar balam kelip: «O ne?» dedi. Aıttym. Ol qolyn silteı salyp: «Kimniń sýretin izdeseń de bárinde osyndaı bylyqqan birdeńe, andaǵy jeksuryndy da qaldyrmaıdy», dedi.
Keıinirekte Sábıt Muqanov, Ǵabıden Mustafın jáne eki-úsh aǵamyzdyń sýretterin izdedim. Bárinde de álgi «kódı-sódı» nópir. Qylmıǵan, jylmıǵan áıelder, túksúıgen, baqyraıǵan erler, shoqıǵan ıtter, saı-sala, jartas, qustar, ıtter, Gıtler... Ol qalaı? Sýret ıesine bólingen oryndy qaıtse de toltyrý kerektigi me? Álde erikkenniń ermek-mazaǵy ma? Ol jónsizdikti kimge aıtý, jazý kerektigin bilmedim.
«Internet jelilerinde saıt degen bar, olarǵa óleń, áńgimelerińdi, maqalalaryńdy jiberip turýyńa bolady, jarııalaıdy, pikir aıtylady» degendi qulaǵym shalyp, sol da jeter dep, ekeýimen baılanys ornattym. Ádebı shyǵarmalar jarııalanatyn bolǵan soń oqyrmandar olarǵa bilgen laıyqty pikirlerin aıtady dep oıladym. Birer áńgimemdi, maqalamdy joldadym. Baqsam, olaı emes eken. Oryndy oı-pikir toǵysatyn, aqyl-keńes alysatyn mádenı oryn degenim kerisinshe bolyp shyqty. Mysaly, bir maqala jarııalansa, oǵan saıt oqyrmandarynyń biri «á» degende ne oń, ne teris pikir aıtsa, bitti! Ony bireý qoldap, ekeý synap, aqyrynda maqala jaıyna qalyp, pikirshilderdiń ózara kádimgi salǵylasý jarysy bastalady. Keıbireýler: «Áı, sen topassyń!», «О́ı, sen aqymaq ekensiń!» dep, tipti anaıy sózdermen balaǵattaıdy da. Búrkenshik atpen jazýǵa erikti bolǵan soń, aıansyn ba, kimnen jasqansyn? Sol keleńsizdikti saıt basshylyǵyna aıtyp edim, olar: «neni jarııalaýdy moderatorlar sheshedi» desti.
О́ıdóıt dege-e-n!.. Bizde ınternetimizdiń basshysy joq eken de, saıttarymyzdyń basshylarynda bılik joq eken ǵoı?!.
Osynaý birer sózime nazar aýdaratyn mınıstrlik bar ma eken, joq pa eken. Mine, másele qaıda?!.
Ǵabbas QABYShULY
