Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdegi tótenshe jaǵdaıǵa jáne memlekettiń daǵdarysqa qarsy is-sharalaryna baılanysty málimdeme jasady. Buǵan deıin shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa arnalǵan is-sharalar kesheni jarııalanǵan bolatyn. Shaǵyn jáne orta kásipkerler úshin salyq jeńildikteri qarastyrylyp, azamattarǵa nesıeni óteý merzimi keıinge shegerildi. Prezıdent ásirese únemi memlekettiń qoldaýyna zárý ekinshi deńgeıli bankterdiń endigi halyqqa kómek qolyn sozar ýaqyty kelgenin aıtyp, nesıeniń ústeme paıyzyn tómendetý syndy sharalardy qabyldaýǵa keńes berdi. Bul bastama otandyq sarapshylar tarapynan qoldaý tabýda.
Qarjy sektoryna synaq
Memleket basshysy qajet bolǵan jaǵdaıda memleket tarapynan qosymsha nusqaýlyq sharalar qolǵa alynatynyn, jaǵdaı odan ári ýshyǵatyn bolsa, Úkimet pen qarjy salasynyń quzyrly organdary bul máseleni sheshý úshin tıisti sharalar qabyldaıtynyn basa atap ótken edi.
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Jobaev qazirgi álemdik ekonomıka tyǵyryqqa tirelip, teńge qunsyzdanyp, koronavırýs saldarynan karantın rejiminde óndiris oryndary toqtap, halyq úıinde otyrýǵa májbúr bolǵan qysyltaıań ýaqytta bankter óz klıentterine kómek qolyn sozýǵa tıis ekenin aıtady. Onyń paıymdaýynsha, bul qadamǵa Ulttyq bank pen Úkimet muryndyq bolyp otyr.
̶ Nesıelerdiń ýaqytyn uzartý, paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý ekinshi deńgeıli bankterge de ońaıǵa túspeıtini anyq. Kúni keshe Memleket basshysy shaǵyn jáne orta kásipkerlerge bankter tarapynan beriletin nesıeniń paıyzyn tómendetý máselesin de nazarǵa aldy. Bul rette bizdegi Halyk Bank, «SentrKredıt», Jýsan sııaqty iri bankter Prezıdent aıtqan nesıelerdiń ýaqytyn uzartýǵa, paıyzyn tómendetýge esh qıyndyqsyz bara alady. Sebebi olardyń bir jyldyq tabysy ózgelermen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary. Bul bankter tarapynan rezervten túsken qarajatqa orta kásipkerlikke beriletin nesıeniń paıyzyn tómendetýine tolyq múmkindik bar. Biraq mundaı «jomarttyqty» barlyq bankter birdeı jasaı almaıdy. Sebebi bul bankter kommersııalyq uıym bolǵandyqtan jumysshylaryna tólenetin jalaqysy bar, oǵan qosa, bank óziniń aınalma kapıtalyn saqtaýǵa múddeli, – deıdi ekonomıst. Sonymen qatar bank salasyndaǵy ahýaldyń kúrdelenýine Ulttyq banktiń qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin 12 paıyzǵa kótergeni tikeleı yqpal etip otyr. Bul degenimiz kásiporyndar men halyqtyń 17 trln teńge depozıttegi aqshasyna bankterdiń paıyzy kóterildi degen sóz. Bul sonymen qatar, bankterdiń de qarajaty artqanyn bildiredi. S.Jobaevtyń aıtýynsha, depozıtterge beriletin ústeme paıyz artqandyqtan nesıeniń de mólsherlemesi 14-15 paıyzdan 17-18 paıyzǵa deıin joǵarylaýy zańdylyq. О́ıtkeni bankter, shyqqan shyǵyn aqshalaryn nesıe paıyzy arqyly jabýdy kózdeıdi.
Al berilgen nesıelerdi ústeme paıyzsyz qaıtaratyndaı jaǵdaı jasaý múlde múmkin emes. Sebebin ekonomıst bylaı túsindiredi:
̶ Bank tarapynan 1 mln teńge nesıe berilip, ony belgili bir ýaqyt ishinde ústeme paıyzsyz qaıtaratyn bolsa, atalǵan merzim aralyǵyndaǵy ınflıasııalyq joǵaltýǵa alyp keledi. Biraq memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylǵan ıpotekalyq bankter men qorlarda berilgen nesıelerdiń paıyzyn 3-4 aıǵa eseptemeýge múmkindikteri bar, oǵan áleýeti jetedi, – deıdi S.Jobaev.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ekinshi deńgeıli bankterdiń qazirgi jaǵdaıǵa túsinistik tanytýyn qadap aıtqanymen, naryq zańy boıynsha bul bankterge qandaı da bir naqty buıryq berý múmkin emes. GSB UIB bıznesti taldaý ortalyǵynyń sarapshysy, ekonomıst Maqsat Halyqtyń sózinshe, endigi «júktiń aýyr bóligi» bankterdiń ózderine túseıin dep tur.
– Álemde oryn alǵan 2007-2009 jyldardaǵy qarjy daǵdarysynan keıin jahandaǵy iri bankterdiń ózi daǵdarystan tolyqtaı saýyǵyp ketti dep aıtýǵa kelmeıdi. Sol kezeńde Ulttyq qordan 4 mlrd dollar qurdymǵa ketkeli turǵan ekinshi deńgeıli bankterdi qutqarýǵa berilgen bolatyn. Memleket birneshe banktiń aksııalaryn satyp alyp, ol bankter tipten memlekettiń menshigine ótip ketken edi. Keıin «qutqarylǵan» bankterdiń barlyǵy bankrot boldy. Qazir «kezinde sonshama qarajatty osy bankter úshin jumsaý qanshalyqty qajet boldy?» degen beli búkir suraq týyndaıdy. О́ıtkeni Ultyq qordyń qutqarý úshin bólingen qarajatynan keıin kóp uzamaı 1-2 jylda bankter bankrotqa ushyrady. Aqyry qurdymǵa ketetini bar, nege birden sol kezde bankrot bolýyna kóndikpedik dep ókinemiz. Qanshama qarajat dalaǵa ketkenin keıin túsinip otyrmyz, – deıdi sarapshy. Osy rette, qazirgi qysyltaıań shaqta bankter qanshalyqty halyqqa kómektesýge daıyn degen suraq týyndaıdy. M.Halyqtyń aıtýynsha, bankter belgili bir dárejede nesıe boıynsha tólemderdi shegerýge múddeli ekenderin jaqsy túsinip otyr. Eskeretini, Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni kóterip, soǵan saı depozıtterdiń de paıyzy kóterildi. Bul depozıtterdiń ıesi – bankterdiń salymshylary ekeni túsinikti. Endi olar salymshylar aldyndaǵy mindetterin oryndaı ala ma? Depozıtterdiń eń tómengisi 12 paıyzdan bastalady. Mundaı talaptardy oryndaý bankter úshin qıyndyq týǵyzbaı ma? Erteń bankter salymshylar aldyndaǵy mindetterin oryndaı almaıtynyn aıtyp, memleketten kómek suraıtyndaı halge jetpeı me? GSB UIB bıznesti taldaý ortalyǵynyń sarapshysy qazirgi qarjylyq keleńsizdikterge baılanysty mundaı jaǵdaıdyń oryn alýy ábden múmkin ekenin eskertedi.
Salyq salmaq salmaıdy
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kásipkerler salyqtyq júktemeni azaıtýǵa qatysty qosymsha qoldaýǵa muqtaj ekenin aıtyp, bul baǵytta da keshendi sharalar qolǵa alynatynyn jetkizdi. Ekonomıst S.Jobaevtyń aıtýynsha, elimizdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyndar jumys istese de, istemese de memleketke tóleýi tıis salyqtary bar. Mysaly, múlik salyǵy, jumysshylarǵa tólenetin jeke adamdardyń tabys salyǵy, qosymsha qun salyǵy syndy 11 salyq túri mindettelgen. Osynyń barlyǵy tólenýi tıis.
– Keshe ǵana Memleket basshysy áleýmettik salyqtan bosatý týraly sheshimin jarııalady. Bul qadam jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásipkerler úshin aıtarlyqtaı jeńildik bolmaq. Al qalǵan salyqtarǵa jumys istelmegen ýaqytta tólenbegenimen keıin tóleýge múmkindik berilip otyr. Bul qadam karantın kezindegi memlekettiń ekonomıkany, halyqtyń ál-aýqatyn qoldaýǵa baǵyttalǵan basymdyqtar bolyp otyr, – deıdi ol.
Prezıdenttiń salyqqa qatysty sheshimi dál ýaqytynda qabyldanǵan qadam ekenin M.Halyq ta atap ótti. Buǵan deıin nesıe demalysyna baılanysty sharalar qabyldansa, endi kómek retinde salyqqa qatysty naqty sheshim shyǵarylǵanyn, ásirese, bul qadam bıznes úshin asa tıimdi bolyp otyrǵanyn aıtady sarapshy.
– Sonyń ishinde eńbekaqy qoryna túsetin aýyrtpalyqty jeńildetip, salyqtan bosatý asa qajet sheshim ekenin kórip otyrmyz. Atap aıtqanda, árbir azamat tabysynan bólip tólep otyrǵan 10 paıyzdyq jeke tabys salyǵy, áleýmettik salyq pen áleýmettik tólemder, ıaǵnı medısınalyq saqtandyrý qoryna tólenetin tólemderdiń barlyǵynan memleket qazan aıyna deıin bosatyp otyr. Buǵan qosa,
20 paıyzdyq korporatıvti tabys salyǵy jáne 12 paıyzdyq qosylǵan qun salyǵynan da 3 aı kóleminde tóleý mindettelmeıdi. Bul paıyzdar túptep kelgende aıtarlyqtaı salmaq túsiretinin eseptep kórýge bolady. Bul orta jáne shaǵyn kásipkerler úshin jaqsy kómek dep aıtar edim, – dedi ekonomıst.
Prezıdenttiń kúni keshe jarııalanǵan málimdemesinde ekonomıkanyń eń kóp zardap shekken sektorlaryndaǵy shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi 6 aıǵa (bıylǵy 1 sáýirden 1 qazanǵa deıin) eńbekaqy tóleý qorynan ustalatyn salyqtan jáne basqa da tólemderden bosatylatynyn aıtty. Bul tizimge qoǵamdyq tamaqtaný, saýda, kólik qyzmeti, konsýltasııalyq qyzmet, IT, qonaqúı, týrızm jáne basqa da salalar kiredi. Eldegi tutastaı kiris kózi toqtaǵan bul salalardyń jaǵdaıy rasynda máz emes. Bir jaǵynan kásipkerler zardap shekse, ekinshi jaǵynan jumysshylar, ıaǵnı qarapaıym halyq jalaqysynan qaǵylyp otyr. Naýryz aıynyń 23-i men 27-si arasynda ıaǵnı 5 kúnde júrgizilgen saýaldama nátıjesi boıynsha, týrızm salasynda jumys istegenderdiń 80%-y, óner jáne oıyn-saýyq ortalyqtarynyń 76,8%-y, qoǵamdyq tamaqtaný 72,5%-y eńbekaqysyz, jalaqysyz demalysqa jiberilgen. Osy rette tabysynan aıyrylǵan azamattarǵa eń tómengi jalaqy mólsherinde qoldaý kórsetiletini týraly sheshim qabyldanyp otyr. Endigi memleket ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı ekonomıkanyń mańyzdy sektory – shaǵyn jáne orta kásipkerlikti de, qarapaıym halyqty da tyǵyryqtan alyp shyǵý jolyn qarastyrýda.
