Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq?

Álem elderi arasyndaǵy taýar men kapıtal aınalymynyń deńgeıi kúrt tómendep, halyqaralyq saýda-sattyq qatynastar júıesi syr bere bas­tasa, sonyń kesirinen, ásirese Azııa aımaǵyndaǵy damýshy elderdiń ekonomıkasy kóp zardap shegip otyr. Amerıkalyq The Heritage Foundation uıymy osy jyldyń 17 naýryzynda ǵana Azııa qurlyǵyndaǵy halyqaralyq qarjy-ekonomıkalyq hab bolyp tabylatyn Sıngapýr memleketin álemdegi eń ashyq ekonomıka dep jarııalap, al ekinshi orynǵa taǵy da sol Azııadaǵy Gonkong qalasyn qoıǵan edi. Bul Azııa qurlyǵyndaǵy eń damyǵan elderdiń biri Sıngapýr men bir ózi birshama eldiń ekonomıkasynan asyp túsetin Gonkong megapolısi álem elderi úshin esigi aıqara ashyq, halyqaralyq deńgeıdegi damý men jahandaný úrdisteriniń úlgisi bolyp otyrǵanynyń birden-bir belgisi edi. Alaıda, odan keıin bir apta ótpeı jatyp koronavırýstan seskengen sol Sıngapýr úkimeti áýe, teńiz jáne qurlyqtaǵy shekaralarynan ótetin adamdar sanyna shekteý qoıyp, eki kúnnen keıin esigin tars jaýyp alyp, álemdegi eń jabyq elge aınalyp shyǵa keldi. Basqasyn aıtpaǵanda, qasyndaǵy Malaızııadan qatynap nápaqasyn taýyp júrgen jarty mıllıonǵa jýyq adam bir kúnde jumyssyz qalyp, kúnkóris kózinen qaǵyldy. Al Gonkong oǵan deıin aqpan aıynyń aıaǵynda-aq etek-jeńin jınap, oqshaýlanyp úlgergen edi.

Álem ekonomıkasynyń jartysynan kóbi Azııaǵa tıesili bolyp otyrǵan jahandaný dáýirinde iri halyqaralyq qarjy ortalyqtary sanalatyn Sıngapýr men Gonkongtyń jaǵdaıy osyndaı bolyp jatqanda, jahandyq saýda-sattyq pen álemdik óndiris júıesiniń ajyramas bóligine aınalǵan Taıvan, Vetnam sııaqty memleketter shekaralardyń jabylýynan kóp zardap shegip, sansyz adam sandalyp qalsa, kúnkórisi týrıstik salaǵa negizdelgen Taıland sııaqty elderdiń jaǵdaıy jyǵylǵanǵa judyryqtyń keıpin kórsetip otyr. Kambodja, Laos sııaqty memleketter qarjylyq jaǵy­nan Qytaıǵa táýeldi bolsa, Mıanma, Ban­gladesh sııaqty jeńil ónerkásip pen toqy­ma ónimderin shyǵarýmen tabys taýyp otyrǵan halyqtardyń jaǵdaıyn aıt­paı-aq bilýge bolady. Al bir jarym mıl­lıardqa jýyq halqy bar Úndistan sııaqty alyp memlekettiń ekonomıkalyq saıasaty indet bastalmaı turyp-aq máz emes edi, endi tipti ońbaı qalatyn túri bar.

Azııa elderi arasyndaǵy jumysshylar mıg­rasııasy shamamen 35 mıllıon adamǵa jetip, birin-biri salystyrmaly túrde erkin qatynaı alýdyń arqasynda nápaqalaryn taýyp júr. Endi sol halyqtar jumys oryndarynan aıyrylyp otyr. Mundaı jaǵdaı ár memleket úshin eń kúrdeli saıası-áleýmettik problemaǵa aınaldy. Bul áste árkim óz qotyryn ózi qasysyn deı salýǵa kelmeıtin kúrdeli másele. Ahýal jýyq arada jaqsarmaıtyn bolsa, osy jaǵdaı lezde-aq bárimizge ortaq óńirlik problemaǵa aınalyp shyǵa kelmek.

Halyqaralyq eńbek uıymynyń jýyq arada 25 mıllıon adam jumyssyz qalatynyn aıtyp otyrǵany beker emes. Eń aldymen jumyssyz qalatyndar kim deseńiz, dál sol bir elden bir elge ótip jumys istep júrgender, ıaǵnı jahandaný men halyqaralyq yntymaqtastyq negi­zinde qalyptasqan júıeniń jemisin jep júrgender. Azııadaǵy kóp eldiń ekonomıkasy ózinen qaraǵanda damý deńgeıi joǵary memleketterge jumysqa ketken adamdardan kelip túsip jatqan qarjyǵa táýeldi ekeni ras. Mysaly, Fılıppın memleketiniń shetke shyǵyp jumys istep júrgen halqy jyl saıyn elge shamamen 35 mıllıard dollar qarjy aýdaryp otyrǵany kópti ańǵartady.

Adam sany kóp, jumys qoly arzan Ońtústik nemese Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde ondaı jaǵdaı aıqyn bolsa, olardy aıtpaǵanda, ózimizdiń Ortalyq Azııa aımaǵynda da jaǵdaıy sondaı elderdiń bar ekeni belgili. Ulttyq valıý­ta­lary qunsyzdanyp, artylyp qalǵan eńbek kúshi arzandaı beretin bolsa bu­ǵan deıin salystyrmaly túrde damý deń­geıi joǵary memleketterdiń ózderi kór­shilerine kúlip qaraı almaıtyn jaǵdaıǵa dýshar bolyp qalýy ábden múmkin.

О́ıtkeni ózara táýeldilik tereńdegen jahandaný zamanynda bir eldegi qarjy-ekonomıkalyq problema mindetti túrde ekinshi eldiń jaǵdaıyna tikeleı áser etedi. Tórt qubylasyn tumshalap, jańa vırýs juqtyrǵandar sanyn shekteı bilgen elderdiń mundaı saıası sheshimderi «joǵary baǵalanyp» otyrsa, endigi kezekte ol elderdegi qarjy-ekonomıkalyq saladaǵy ahýaldyń nendeı problemalarǵa alyp keletinin keıinge qaldyrmaı oılaný búgingi kúnniń eń ózekti máselesine aınalyp otyr.

Bul jerde bir mańyzdy nárseni aıtyp ótken jón. Negizi, álemniń ekinshi, Azııa­nyń birinshi ekonomıkasyna aınal­ǵan Qytaı eliniń damý deńgeıi bul indet bas­talmaı turyp-aq buǵan deıingi qarqyndy damý jyldarymen salystyrǵanda tómendep ketkeni belgili. Oǵan QHR men AQSh arasyndaǵy saýda soǵysy sııaqty halyqaralyq deńgeıdegi geosaıası jáne geoekonomıkalyq faktorlar ǵana emes, eldiń ishki saıası-áleýmettik jaǵdaıy da óz áserin tıgizip kelgen bolatyn.

Qytaıdaǵy jumys kúshiniń burynǵy­daı arzan emes ekeni, qytaılyq kompa­nııalardyń ıntellektýaldy menshik quqyǵyn syılamaıtyndyǵy, damyǵan memleketterdiń standarttaryn moıyndaı bergisi kelmeıtini sııaqty kóptegen faktorlar osy eldiń negizgi saýda áriptes­teriniń qytyǵyna tıip kelgeni taǵy bar. Sondyqtan transulttyq óndiris kompanııalary arasynda, ásirese AQSh pen olarǵa saıası odaqtas elderdiń kompanııalary ózderiniń Qytaıdaǵy zaýyttaryn óz elderine nemese Azııanyń basqa elderine kóshire bastaǵan edi. Al endi myna jaǵdaı tipti tilegenge suraǵan bolyp otyrǵandaı. Basqasyn aıtpaǵanda, álemniń úshinshi ekonomıkasy nemese iri halyqaralyq qarjylyq donory ǵana emes, Azııanyń tehnıka-tehnologııalyq saladaǵy aldyńǵy arbasy bolyp sanalatyn Japonııanyń da Qytaıǵa aıtary az emes. Japon úkimeti koronavırýspen kúresýge 500 mıllıard dollardan astam qarjy bólip, al otandyq kompanııalardyń Qytaıdan zaýyttaryn kóshirýge ketetin shyǵyndar kóleminiń úshten eki bóligin úkimettik kómek esebinen jabýǵa qoldaý kórsetemiz dep otyr. Bul da Qytaı ekono­mıkasy úshin taǵy bir qatty soqqy bol­ǵaly tur desek, artyq aıtpaǵan bolar edik.

Al koronavırýspen kúreste oń nátı­je kórsete bilgen Ońtústik Koreıa 15 sáýir­de parlament saılaýyn ótkizeıin dep otyr. О́rship turǵan indetke qaramaı el­­diń saıası keleshegi úshin koreı halqy saı­­laýǵa barýdan bas tartpasa, onda bul jurt álemge taǵy da bir úlgi bolaıyn dep tur­ǵan sııaqty. Degenmen, qarjy-eko­no­mı­ka­lyq salada Ońtústik Koreıa Azııa­nyń kósh­bas­shysy bola almaıtyny belgili. Keri­sin­she, óndiris salasy negizi­nen osy Azııa aımaǵyna baǵyttalǵan eksport kóle­mine táýeldi ekenin eskere oty­ryp, aı­maq­taǵy ahýaldyń erterek jaq­sarýyna úmit artyp otyrǵan el. Bul tur­ǵydan Oń­tús­tik Koreıa aldaǵy ýaqyt­ta eki alyp kór­shisi Qytaı jáne Japonııamen saýda-ekono­mı­ka­lyq qarym-qatynastardy odan ári tereńdetýge baǵyttalǵan saıası qadamdar jasaýǵa májbúr bolatyny sózsiz.

Qytaı memleketi úshin «Bir beldeý, bir jol» halyqaralyq strategııalyq baǵdarlamasy eldiń syrtqy saıasatynyń basty baǵyty ekeni belgili jáne Qytaı úkimeti bul baǵyttaǵy kúsh-jigerdi báseńdetip almaýǵa baryn salyp baǵatyn syńaı tanytyp otyr. Degenmen, qazirgi tańda Qytaı úkimeti úshin halyqaralyq baǵdarlamadan buryn eń aldymen eldiń ishki saıası-áleýmettik ahýalyn turaqtandyrý eń mańyzdy máselege aınalyp otyrǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Qaıtken kúnde de, QHR-dyń bıylǵy ekonomıkalyq damý deńgeıi 3,3 paıyzǵa deıin, ıaǵnı budan 44 jyl burynǵy – 1976 jylǵy deńgeıge tómendeıin dep otyrǵany, al sonyń kesirinen jalpy Azııa aımaǵynyń bıylǵy damý deńgeıi 2,2 paıyzǵa tómendep, 1998 jylǵy qarjy daǵdarysy tusyndaǵy deńgeıge deıin quldyraıyn dep otyrǵanynan kóp nárseni uǵýǵa bolady. Álemdik saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı, ásirese Azııanyń ahýaly alańdatpaı qoımaıdy.

Álem elderi, onyń ishinde Azııa elderi arasynda ýaqytsha qoıylǵan shekaralyq shekteýler uzaq merzimge sozylatyn bolsa halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq qatynastar qarqyny tómendep, ásirese azyq-túlik pen kúndelikti turmysqa qajet zattardyń jetpeı qalý qaýpi óńir­degi áleýmettik-saıası qaýipsizdikti qamta­­masyz etý turǵysynan eń mańyz­dy máselege aınalýy múmkin. Sondyq­tan elder arasyndaǵy ózara senimge negiz­delgen áriptestiktiń tıimdi tetikterin qamtamasyz etý búgingi tańdaǵy halyqara­lyq qoǵamdastyqtyń basty maqsatyna aınalýy tıis. Osy turǵydan, búginde Azııa elderiniń túgeli derlik múshe nemese baqylaýshy bolyp otyrǵan AО́SShK-niń mańyzdylyǵy jaıynda aıtyp ótýdiń oraıy kelip tur.

1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasy aıasynda Elbasy N.Nazar­baev­tyń usynysymen qurylǵan atalǵan keńes­tiń basty maqsaty – óńirlik turaq­ty­lyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Olaı bolsa, álemdik deńgeıde qalyp­tasyp otyrǵan myna daǵdarysty jaǵ­daı­da Azııa elderi arasyndaǵy ózara yq­pal­dastyq pen senimge negizdelgen árip­tes­tikti qamtamasyz etý turǵysynan AО́SShK-niń atqarar róli zor bolýy tıis. Ási­rese, Qazaqstan Prezıdenti Q.To­qaev­tyń 2019 jyldyń maýsym aıynda Dýshanbe qalasynda ótken AО́SShK-niń V sammıtinde usynǵan keńes aıasyndaǵy jobalardy qarjylandyrý maqsatynda arnaıy halyqaralyq qor qurý jónindegi bastamasynyń ózektiligi arta túspek.

Azııa aımaǵyndaǵy ahýal osyndaı bol­yp turǵan kezde keńestiń jumysyn jan­dandyra bilý aldaǵy ýaqytta AО́SShK-ni óńirlik uıymǵa aınaldyrý ba­ǵytynda júrgiziletin jumystarǵa ózi­niń ońdy úlesin qosar edi dep paıymdaımyz. Bastysy, mundaı qadam 2020 jylǵy 6 naýryzda Memleket bas­shysy Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen beki­tilgen Qazaqstan Respýblıkasy syrt­qy saıa­satynyń 2020-2030 jyldarǵa ar­nal­ǵan tujyrymdamasynyń 1.5. tarmaq­shasy («Azııalyq qaýipsizdiktiń túıindi máselelerin sheshýdiń, onyń ishinde AО́SShK-ni óńirlik uıymǵa aınaldyrý ar­qy­ly keshendi tásilderin izdeý­di jan­dan­dyrý»), 2.13. tarmaqshasy («О́ńir­lik azyq-túlik qaýipsizdigin qamt­a­ma­­syz etý boıynsha halyqaralyq kúsh-jigerge, onyń ishinde Azyq-túlik qaýip­sizdigi jó­nin­degi Islam Uıymynyń áleýe­tin paı­­da­laný arqyly qatysý») jáne 3.20. tar­­maq­shasynda («Densaýlyq saq­taý sa­lasyn­da, onyń ishinde epıdemııa­lar men pan­de­mııa­larǵa qarsy is-qı­myl maq­satynda ha­lyq­aralyq yntymaq­tastyq­qa atsa­­lysý») belgilengen elimizdiń syrtqy saıa­­s­aty­nyń basty baǵyttaryn júzege asy­rý­­dyń tıimdi joly bolar edi dep senemiz.

Batyrhan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy, PhD doktory, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin