KÚDIK PEN ÚMIT

О́kinishke oraı, qazirgi kúni qu­rylyp otyrǵan odaqtyń mán-maǵyna­sy men qyr-syry, elimiz úshin mańyzy qarapaıym halyqtyń kópshilik bóligine jete tanys emes. Osynyń sal­darynan el ishinde ártúrli áńgimeler qozǵalýda, daqpyrttar taratylýda. Osy jaǵdaıdy keıbir saıası toptardyń tıimdilikpen paıdalanýǵa tyrysa­tyndyǵy sezilip otyr. Sondyqtan Keden odaǵyna baı­lanysty qazirgi kúni halyq ishine keńinen tarala bastaǵan keıbir kúmándi saýaldarǵa jaýap bere ketýdi jón kórdik. Bul jaýaptar mem­lekettik organdardyń bergen tú­sindirmeleri men ekonomıkalyq sa­rap­shylardyń pikir­lerinen qu­ryl­ǵandyǵyn aldyn ala aıta ketpekpiz. Birinshi daqpyrt. Keden odaǵy komıssııasynyń ókilettiligi ulttyq úkimetterdiń ókilettiginen joǵary bolyp otyr. Bul jaǵdaı aldaǵy ýaqyt­ta Qazaqstanǵa Reseı yqpalyn kúsheıte túsetin bolady. Birte-birte Reseıdiń shylaýynda qalamyz. Osy daqpyrtqa baılanysty tómendegideı jaǵdaıdy aıtýǵa bolady. Keden odaǵy komıs­sııasynyń qurylýy úsh memlekettiń arasynda jasalynǵan kelisim-sharttarǵa negizdelgen. Ol shart­tarda komıssııanyń jumys isteý qaǵıdattary kórsetilgen. Olar: Keden odaǵyna birikkken el­derdiń jekelegen memlekettik organdary buryn ózderi atqaryp kelgen keıbir ókilettik túrlerin Keden odaǵy komıssııasyna erikti túrde tapsyrady; komıssııa úsh eldiń ulttyq múd­delerin eskere otyryp, ózara tıimdi jaǵdaılardy qamtamasyz etýge mindetti bolyp tabylady; komıssııada qabyl­danǵan she­shimder ekonomıkalyq turǵydan negizdi bolýǵa tıis. Munda saıası basymdyqtarǵa jol berilmeıdi; komıssııa ashyq, ja­rııaly túrde jumys isteýi tıis. Osylardan kórip otyrǵa­nymyzdaı, ko­mıs­sııanyń qyzmet aıasy naqty bel­gilengen jáne ulttyq memlekettik múdde tur­ǵysynan qarastyrǵanda ol shekteýli bolyp tabylady. K­o­mıs­sııa memleket pen Úkimet bas­shylarynyń aldyn ala birlesip qabyldaǵan sheshimderine sáıkes áreket etip, solardy júzege asyrady. Onyń ústine komıssııa mú­sheleri bir-bir daýysqa ǵana ıe. Osyǵan sáıkes sheshim daýystardyń basymdyǵymen ǵana qabyldanady. Máselen, Belarýs pen Qazaqstan taraby belgili bir másele jóninde bir pikirde bolsa, onda Reseıdiń usynysy qabyldanbaıdy. Osy rette Keden odaǵyn qurý bary­synda Reseıge daýystardyń 57 paıyzy, Qazaqstanǵa 21,5 paıyzy, Belarýske 21,5 paıyzy bólingendigin eske alaıyq. Mundaı daýys quqyǵy­nyń erekshelikteri komıssııa men onyń hatshylyǵyn qar­jy­landyrý jáne hat­shylyqtaǵy qyzmet­terdi bólýge qatys­ty ǵana qoldanyla­tyn­dyǵyn aıtýy­myz kerek. Sóıtip, Keden odaǵyna qatysty negizgi máseleler boıyn­sha árbir mem­lekettiń múddesi eske­rilip otyr. Arada daýly máseleler paıda bolatyn bolsa, ony odaqtyń joǵar­ǵy organy –memleketter jáne úkimetter basshyla­rynyń keńesi sheshetin bolady. Ekinshi daqpyrt. Keden odaǵyna qatysty sheshimder jabyq jaǵdaıda qabyldanyp jatyr. Qazaqstan azamattary onymen tanys emes. Bul daqpyrtqa qatysty aıtary­myz, Keden odaǵyn qurýdyń norma­tıv­tik bazalary árbir eldiń úki­mette­rinde birneshe ret tal­qylanyp, onda qabyl­danǵan she­shimder buqaralyq aqparat qural­dary arqyly halyqqa jetkizilgen bolatyn. Atalǵan máselege baı­lanysty Premer-Mınıstrdiń bi­rinshi oryn­basary О́mirzaq Shókeev pen Qarjy mınıstri Bolat Já­mishev jáne basqa da memlekettik organdar basshylary jýr­na­lısterge suhbattar berdi. Sonymen qatar Keden oda­ǵynyń negizin qalaıtyn halyq­aralyq qujat­tar­dyń barlyǵy elimizdiń zańyna sáı­kes Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentinde ratı­fıkasııalandy. Ol máselelerdi tal­qylaýǵa depýtattar men qoǵam ókilderi belsene qatysty. Má­selen, qazirgi kúni Qazaqstan Par­la­mentinde 18-ge tarta halyq­ara­lyq kelisim ratı­fıkasııalandy. En­di 16 kelisim osyn­daı súzgiden ótetin bola­dy. Jalpy, odaqty qurýǵa qa­tysty barlyq keli­simder “Egemen Qazaqstan” jáne “Kazahstanskaıa pravda” gazette­rinde jarııalanady. Úshinshi daqpyrt. Bi­ryńǵaı kedendik tarıftiń qabylda­nýy úshinshi elder­den keletin taýar­lardy shekteý qaý­pin týǵyzady. Alda­ǵy ýaqytta taýar­lardy tek Reseı men Belarýsten ǵana satyp alatyn bolamyz. Osy daqpyrtqa qatysty tómendegi­deı derekter kel­tirmekpiz. Keden odaǵy qurylǵanǵa deıin biz­diń elimizge syrttan keletin sheteldik taýarlardyń 32,6 paıyzy Reseı men Belarýstiń úlesine tıip kelgen edi. Al qalǵan taýarlardyń basym bóligi Eýropalyq odaq elderi men Qytaıdan tasymaldandy. Iаǵnı, odaq qurylǵanǵa deıingi kezdiń ózinde bizdiń elimizge Reseı men Belarýs taýarlarynyń ımporttyq yqpaly kúshti boldy. Sonymen qatar, biz joǵaryda aldyn ala jasalynǵan kelisimge sáıkes Qazaqstannyń birqatar taýarlar túri boıynsha biryńǵaı kedendik tarıfke kezeń-kezeńimen birte-birte qosyla­tyndyǵyn aıttyq. Máselen, dári-dár­mekter boıynsha bizge berilip otyrǵan ótpeli kezeń bes jyldyq merzimdi qu­raı­dy. Demek, qazirgi kúni Qazaq­stanǵa Eýropalyq odaqtan kelip jatqan dári-dármekter qymbattaýǵa tıisti emes. Olarǵa qoldanylyp kelgen baj saly­ǵynyń stavkalary qazaq­standyq tutynýshylar úshin qolaıly qalpynda saqtalady. Bul jeńildikter elimizge Eýropanyń damyǵan memleketterinen jet­kiziletin kóptegen kúrdeli qural-jabdyqtarǵa da qatysty bolyp otyr. Tórtinshi daqpyrt. Keden odaǵynyń qurylýy basqa elderden keletin ın­ves­tı­sııalar úshin shek­teý tý­dy­rady. Bul daqpyrtqa qatysty aıtary­myz, qazirgi kúni álemdik jaǵdaı boıyn­sha ınves­tısııalardyń kelýi kó­binese eldiń ishindegi bızneske jasal­ǵan qolaıly ahýalǵa (atap aıtsaq, ká­sip­oryndardy tirkeý, qyzmet túrlerine lısenzııalar berý, sharýashylyq sýbek­tileriniń qyzmetine mem­lekettik organ­dardyń aralasý múm­kindigin shekteý jaǵdaıla­ryna) baılanysty bolyp keledi. Bul máselede ınvestı­sııa úshin týdy-rylatyn salyq jeńildikteri men el ishinde tıisti ınfra­qu­rylymdardyń, bilikti kadrlardyń bolýy da áser etedi. Mine, osynyń barlyǵy Qazaq­stan­da bar dep aıta alamyz. Muny Búkil­álemdik banktiń elimizge bergen reı­tıng­tik baǵalaý kór­setkishi de dáleldep otyr. Má­selen, osy baǵalaý boıynsha Qazaqstan qazir 183 eldiń ishinde 63-orynda tursa, Reseı – 120-orynda. Úkimet qazir bıznestiń aldyn­daǵy ákimshilik kedergilerdi azaıtý másele­sine barynsha belsendi kirisip otyr. Demek, halyqaralyq uıymdar­dyń biz­diń elge beretin reıtıngtik kórsetkish­teri odan ári jaqsara túsetindigine senimdimiz. Munyń syrtynda elimizdiń 2020 jyl­ǵa deıingi údemeli ındýstrııa­lan­dyrý jónindegi strategııasy bızneske qolaıly jaǵdaı tý­ǵyzýdyń, shetelder­den ınves­tı­sııalardyń kelýine jol ashýdyń qosymsha múmkindikterin qaras­tyryp otyr. Jalpy aıtatyn bolsaq, Qazaqstan dúnıe júzi elderiniń ara­synda óziniń tabıǵı resýrs­tarynyń moldyǵymen, ekono­mıkalyq damý áleýetiniń erekshe zorlyǵymen kózge túse bastady. Bul faktor sheteldik ınves­torlardy bizdiń elimizge qyzyq­tyrmaı qoımaıdy. De­mek, Qa­zaqstannyń Reseımen jáne Be­larýspen birigip Keden odaǵyn qurýy úshinshi elderden keletin ınvestısııa­larǵa shekteý bolmaıdy. Besinshi daqpyrt. Qazaq­standyqtar eýropalyq memle­ket­ter­diń, Japonııa­nyń jeńil avto­kó­likterine qumar. Al Reseı avto­óner­kásibi shyǵaratyn kó­likter tu­ty­ný­shylardy kóp qanaǵattan­dyra ber­meıdi. Mundaı jaǵdaıda avto­kólik tutynýshylary utylatyn bolady. Bul daqpyrt boıynsha mynadaı derekterdi keltirýge bolady. Qazirgi kúni Reseıde birlesken ká­sip­oryndar qurý nátıjesinde amerı­kalyq, eýropalyq jáne japonııalyq kompanııalardyń kóptegen aldyńǵy qatarly kólikteri shyǵaryla bastady. Olardyń qatarynda Toyota Camry, Nissan Teana, Ford Focus, Mondeo, Hyundai Accent, Hyundai Sonata, Hyundai Santa Fe, Volkswagen Passat, Skoda Octavia, Fabia, Jetta, Tiguan, BMW: 3,5, X3, Kia, Renault Logan, SsangYong: Rexton, Kyron, Action; Doblo Panorama, Opel sekildi ártúrli markalar bar. Reseıde sońǵy kezderi sheteldik kólikterdi shyǵarý barǵan saıyn jaqsara túsýde. Máselen, 2009 jyly shyǵarylǵan barlyq avtokólikterdiń 46,9 paıyzyn sheteldik brendter qurady. Ústimizdegi jyldyń qańtar aıynyń ózinde 41,8 myń dana jeńil kólik shyǵaryldy. Bul ótken jyldyń osy merzimindegiden 2,3 ese artyq. Sonyń ishinde joǵaryda shy­ǵarylǵan jeńil kólikterdiń 26,3 myńyn sheteldik brendter qurap, 2009 jyldyń osy merzimindegi kórsetkishten 46,9 paıyzǵa artyp tústi. Altynshy daqpyrt. Keden odaǵynyń qurylýy bizdiń otandyq kásipkerler úshin edáýir aýyrt­palyqtar ákeletin bo­lady. Olar­dyń básekelestik qabileti tó­­men. Mundaı jaǵdaıda otandyq ry­nokqa Reseı men Belarýstiń óner­ká­siptik ónimderi qaptap kele bastaıdy. Bul daqpyrtqa baılanysty aıta­ry­myz, qazirgi ýaqytta jahan­daný úde­risiniń kúsheıýine baı­lanysty eshbir el óz shekarasynyń aýmaǵynda tuıyq­ta­lyp ómir súrý jaǵdaıynan qalyp bara­dy. Ká­sipkerlik báseke­lestiktiń ózi ja­han­dyq mánge ıe bolyp otyr. Alda­ǵy ýa­qyt­ta kim jahandyq básekeles­tikke qabi­letti bolmaq, sonyń ǵana joly bolady. Qazaqstannyń Reseı jáne Belarýs elderimen birigip Keden odaǵyn qurýy bir esepten alǵanda osy jahandyq kásipkerlik básekege birte-birte ázirlený joly bolyp tabylady. Bul úsh el óz ýaqyty kelgende Búkilálem­dik saýda uıy­myna qosylatyndyǵy anyq. Mine, osy kezde qazaqstandyq kásip­kerler kóp utylmaýy úshin eń al­dy­men úsh el arasyndaǵy báseke­lestik synynan ótip, shyńdalýy qajet. Qazaqstan memleketiniń basshy­­lyǵy osy ýaqytqa deıin otandyq ká­sip­kerlikti damytý baǵytynda kóptegen isterdi tyndyrdy. Olarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzýǵa únemi umtylys tany­typ keledi. Otandyq kásipkerliktiń qalyptasa bas­taǵanyna da jıyrma jylǵa tarta ýaqyt boldy. Bul az mer­zim emes. Endi olardan shyn máninde pisip-qatyp, shırap aldyǵa umtylý talap etiledi. Tipti tabıǵattyń óz damý zańdy­lyǵy boıynsha da balapan máńgilik balapan kúıinde qala bermeıtindigi anyq. Ol da qanat qataıtyp, zeńgir kókke qaraı sharq urýy qajet. Bul ómir zańdylyǵy. Sondyqtan qyrandar balapany qara qa­nattanyp jetilgen tusta ony uıasynan alyp shyǵyp kók zeńgirinen tómenge qaraı tastap jiberedi eken. Sol sekildi básekelestiktiń zańy da Qazaqstan kásipkerlerinen shyńdalýdy talap etip otyr. Olardyń aldynda osydan basqa jol joq. Sondyqtan kásip­kerler Reseı, Belarýs kásipker­lerimen taıtalasqa daıyn bolýy úshin ózderiniń tehnologııalyq jaraq­tandy­rylýyn, bilikti kadrlarmen qamtama­syz etilýin jáne óz betterimen úsh eldiń ortaq rynogyn zerttep, meńgere bilý máselesin kúsheıtýi qajet. Onyń ústine úsh eldiń Keden oda­ǵyna birigip, aldymyzdan 170 mıllıon halqy bar úlken rynoktyń ashylýy qazaqstandyq kásipkerler úshin tabys tabýdyń úlken múmkin­dikterin bere­tindigi anyq. Máselen, Qazaqstan osy ýaqytqa deıin malǵa baı elderdiń birinen sanalyp kelgendikten shetelderge, tipti qasymyzdaǵy Reseıge  et eksporttaý máselesi úlken qıyn­dyq­tarǵa tústi. Qazaqstannyń osy ýaqytqa deıin Reseıge jylma jyl eksporttap kelgen etiniń jalpy kólemi 1 myń tonnaǵa da jetpedi. Endi Keden odaǵynyń paıda bolýy bul elge et eksporttaý máselesin anaǵurlym jaqsarta túsetindigi anyq. Qazaqstan Úkimeti taıaýdaǵy úsh jyldyń ishinde onyń kólemin jylyna 60 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi kózdep otyr. Sonymen básekege qabiletti kásip­ker­ler úshin Kedendik odaqtyń qury­lýyna baılanysty paıda bolǵan úsh eldiń alyp rynogyna shyǵý úshin aldy­nan jarqyn jol ashylady, al báseke­lestikke qabiletsiz kásipkerler elimizdiń ishki rynogy aıasynda birte-birte tuıyqtalyp qala beretin bolady. Kedendik tarıftik jÁne tarıftik emes retteýler Kedendik odaqtyń kedendik tarıf­tik retteýleriniń negizgi elementi Bi­ryńǵaı kedendik tarıf bolyp tabyla­dy. Ol ús­timizdegi jyldyń 1 qańta­rynan bastap kúshine endi. Osyǵan baılanysty atalǵan úsh el úsh­inshi bir eldermen saýda qarym-qatynasynda budan bylaıǵy ýaqyttary aqyldasa otyryp, biryńǵaı syrtqy saýda saıasatyn júzege asyratyn bolady. Odaq qurylǵan kezde Be­larýs, Qazaqstan jáne Reseı elderinde osyǵan deıin jumys istep kelgen ımporttyq kedendik baj salyǵynyń 40 paıyzy bir-birimen sáıkes keldi. Sóıtip, odaqtyń qurylýyna baılanys­ty úsh memlekettiń aldynda kedendik baj salyǵynyń 60 paıyzyn birizden­dirý máselesi týyndady. Osy máseleni retteýde mem­le­ketter tómendegideı ólshemderdi bas­­shylyqqa ala otyryp jumys istedi. Birinshiden, belgili bir ónim týraly áńgime qozǵalǵan kezde ol ónimniń el ishinde ózindik ón­dirisiniń bolýy esepke alynady. Eger ondaı óndiris túri bolmaǵan jaǵdaıda eldegi tutynýshylar múddesin qorǵaýdyń múmkindikteri barynsha qarastyrylady. Baj salyǵy osy máselege sáıkes retteledi. Ekinshiden, ımporttyń qury­ly­my­na mán beriledi. Eger ımporttyń negiz­gi úles salmaǵy TMD aıasyndaǵy elder­ge túsetin bolsa nemese ol taýar kóp jyldardan beri qarastyrylyp otyrǵan elge ımporttalmaı kelgen bolsa, onda ol taýardyń kedendik baj salyǵy stavkasyn ózgertý sonshama bir aýyrtpalyq ákel­meıdi dep tabylady. Osyn­daı jaǵ­daıda baj saly­ǵynyń neǵurlym joǵary stavkasy belgilenedi. Úshinshiden, biryńǵaı ke­dendik tarıfti retteý barysynda otan­dyq bıznes ókilderimen belgili bir taýarlardyń stavkasyn óz­gertý jóninde talqylaýlar júrgizildi. Biryńǵaı tarıfti belgileý kezinde tórt júzge tarta ım­port­tyq taýarlar­dyń kedendik baj salyǵy stavkala­rynyń neǵurlym tómen belgileý quqy­ǵyn ózinde qaldyrdy. Osy úshin Qa­zaq­stanǵa birneshe jyldardy qamtıtyn ótpeli kezeń belgilendi. Bul ótpeli ke­zeń tek dári-dármekterge ǵana qatysty emes. Máselen, munaı-hımııa salasyn, alıýmınıı ón­dirisin, sondaı-aq shetel­dik kapıtaldyń qatysýymen quryla­tyn basqa da kúrdeli óndiris túrlerin damytý jóninde Qazaqstannyń ózindik jobalary bar. Bul jobalardyń júzege asýy aldyńǵy qatarly sheteldik joǵary tehnologııalardy qajet etedi. Mine, osy teh­nologııalarǵa qatysty qural-jab­dyqtar úshin de ótpeli kezeń belgilenip otyr. Bul taýarlar bizdiń elimizge bu­ryn­ǵysynsha jeńildikti keden­dik baj stavkalary arqyly jet­kiziletin bolady. Sondaı-aq Qazaqstan jaǵy qant shıkizattaryn jetkizýge qatysty da onjyldyq merzimmen jeńildikke ıe bolyp otyr. Mundaı taýarlar sany eger sanamalap kórsete bersek, edáýir. Keden odaǵy týraly ta­qyrypty budan ári de jalǵastyra berýge bolady. О́ıtkeni, osy odaqtyń aıasynda qazirgi qa­byldanyp jatqan qu­jat­tardyń árbiri elimiz úshin erekshe mańyzdy. Má­selen, Keden oda­ǵynyń Kedendik ko­­dek­sin alaıyq. Ol 8 ta­raýdan, 50 bólim­nen, 372 baptan tu­rady. Bul má­se­le jó­­nin­degi áń­gi­me­leýdi ke­ıinge qal­­­dy­ramyz. Suńǵat ÁLIPBAI.