AQSh – «Talıban» kelisimi: suraq kóp, jaýap joq

Esterińizge salsaq, 2001 jy­ly 11 qyrkúıekte Nıý-Iork­tegi «Egizder» ǵımaratyna ter­ro­rıstik shabýyl jasaldy. Sol kezdegi Aq úı basshysy Djordj Býsh muny «Ál-Kaıda» uıy­mynyń áreketi dep aıyptap, olarǵa qarsy kúresetinin málim­degen-di. Osylaısha, AQSh áskeri Aýǵanstan jerine kirip, terro­rısterdi túp-tamyrymen joıýǵa kirisken. Sodan beri 20 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de amerıkalyq sarbazdar sodyrlardy múldem joıyp jibere alǵan joq.

Aýǵanstanda ásker ustaý qa­zy­nasyn juqartyp, kóptegen sar­bazdyń ómirin jalmasa da, Qurama shtattar úshin sátti boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Birinshiden, AQSh aımaqta basymdyq ıelengen «Ál-Kaıda» terrorıstik uıymynyń kózin joıdy. Sodyrlardyń qaıtadan birlesýine múmkindik bergen joq. 2011 jyly basty jaýy Ýsama ben Ladendi óltirdi. Iraktaǵy soǵys kezinde, DAISh terrorıstik uıy­mymen kúreste Aq úı Aýǵan­stan­daǵy qarýly kúshterin jumyl­dyrdy. Osylaısha, osy eldegi AQSh-tyń áskerı bazasy 20 jylǵa jýyq ýaqyt boıy aımaq­taǵy negizgi tirek retinde qyzmet etti.

Endi, bıylǵy aqpandaǵy «AQSh – «Talıban» kelisimine» sáı­kes, amerıkalyq sarbazdardyń aýǵan jerindegi mıssııasy aıaqtal­maq. Budan bylaı, AQSh-ty terrorısterden muhıt asyp kelgen sarbazdar emes, tikeleı «Talıban» uıymy qorǵamaq. Bul qadam ekonomıkalyq turǵydan AQSh úshin tıimdi. О́ıtkeni, aýǵan jerinde áskerı baza ustaý arzan emes. Budan bólek, túrli jaǵdaıda qaza tabatyn sarbazdardy, Aýǵanstandaǵy soǵysty sy­naıtyn amerıkalyqtardy qosy­ń­yz. Osynyń bári Aq úı qoja­ıy­nynyń moınyna artylǵan  aýyr júk bolmaq.

Endigi jerde AQSh atalǵan ja­ýap­kershiliktiń bárinen qu­ty­la­dy. Áıtse de, mundaı qadam osyǵan deıin atqarylǵan ju­mysty báske tigýmen teń. AQSh ózine alǵan mindetin oryndaýǵa qanshalyqty yqylas tanytsa, «Talıban» uıymy sonshalyqty óz mindetin oryndaýǵa ynta bildirmeýi ábden múmkin.

AQSh – «Talıban» kelisimi áý bastan-aq túrli qıyndyqqa tap keldi. Birinshiden, Aq úı ákim­shiligi 10 naýryzda «Talıbandy», Aýǵanstan bıligin jáne basqa da múddeli toptardy bir ústel basyna jınap, kelissózder ótkizýi tıis edi. Biraq Tramp ákimshiligi­niń bul áreketi sátsiz aıaqtaldy. «Talıban» men Aýǵanstan úkimeti tutqyndardy bosatý jóninde ortaq mámilege kele almaı, nátı­jesiz aıaqtaldy. Esesine, Aýǵan­standa túrli qaqtyǵystar sany arta tústi.

Ekinshiden, Aýǵanstandaǵy ishki turaqsyzdyq ta kelissózge kedergi keltiredi. Byltyr qyr­kúıekte osy elde prezıdenttik saılaý ótken bolatyn. Aýǵanstan­nyń prezıdenti Ashraf Ganı daýys berýde ozyp shyqqanyn málimdese, onyń basty qarsylasy Abdýllah Abdýllah ta jeńiske jetkenine senimdi. О́tken aıda eki saıasatker de ınaýgýrasııa ót­kizip, ózderin prezıdent dep jarııalap, derbes ákimshilik qurdy. AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Maık Pompeo jyl basynda Aýǵanstanǵa saparmen baryp, máseleni retteýge talpynǵan. Alaıda Pompeonyń áreketinen túk shyqqan joq.

Úshinshiden, elden AQSh áske­riniń shyǵarylýy óńirdegi kishi­girim qarýly toptardyń bel­sendi áreket etýine ákelýi yqtı­mal. Kelisimge sáıkes, al­daǵy 14 aıda amerıkalyq sarbaz­dar Aýǵanstannan birjola ket­edi. Qazirdiń ózinde áskerler shyǵa­rylyp jatyr.

О́z kezeginde «Talıban» uıy­my kez kelgen terrorıstik toptyń Aýǵanstanda bas kóterýine tos­qaýyl jasaýy tıis. Biraq «О́zi joqtyń kózi joq» demekshi, «Talıban» amerıkalyqtar joqta qalaı áreket etpek? Kimdi terrorıst dep sanaıdy? AQSh pen onyń jaqtastaryna qaýip tóndiretin toptardy qalaı anyqtaıdy? AQSh pen «Talıbannyń» túsinigindegi «terrorıstik top pen terrorıst» uǵymdary saı kele me? Suraq kóp, jaýap joq.

Máselen, «Ál-Kaıda» tobyna «Talıban» qozǵalysy jetekshilik etetini talaı márte aıtyldy. Uıym basshylyǵy muny joqqa shyǵarǵan. Keıinnen, tipti, talı­bandardyń ókili 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi terrorıstik shabýylǵa «Ál-Kaıda» jaýapty emes degen áńgime aıtyp qaldy.

Sonymen qatar BUU tarapy da Aýǵanstandaǵy birqatar topty ekstremıstik jáne terrorıstik dep tanyǵan. «Talıban» qozǵaly­sy olardyń birazymen áli kúnge deıin áriptes. Endigi jerde uıym atalǵan toptarmen baılanysyn úze me, álde jalǵastyra bere me?

Bıylǵy qańtarda BUU-nyń arnaıy mıssııasy «Ál-Kaıda» men talıbandardyń ózara baılanysy áli kúnge deıin úzilmegenin habarlady. Muny, árıne, «Talıban» ókilderi joqqa shyǵardy. Biraq alda-jalda atalǵan kúdik rastalsa, AQSh-tyń basty jaýyna qam­qorlyq jasaıtyn uıym amerı­kalyqtardy qalaısha qor­ǵaıtyny túsiniksiz. Onyń ústine, Aq úı tarapy «Talıban» uıy­my sóziniń rastyǵyn qalaı anyqtaıtyny da belgisiz.

Sondaı-aq AQSh áskeriniń shy­­ǵa­rylýyna baılanysty Aýǵan­­standaǵy amerıkalyq barlaý qyzmetiniń múmkindigi de shek­teledi. Iаǵnı, «Talıbannyń» áreke­tin baqylap otyrý da qıyn­daı túspek.

Alda-jalda Vashıngton bıligi «Talıban» músheleriniń biri kelisimdi buzyp, terrorıstik toptarǵa kómekteskenin anyqtasa, ony uıym basshylyǵyna jetkize me? «Talıban» kósemderine qorytyndysyn habarlaý barlaý qyzmetinde júrgenderdiń ómirine qaýip tóndirýi yqtımal. Onyń ústine, áskeri muhıttyń arǵy jaǵynda jatqan AQSh-tyń aıbarynan yǵyp, «Talıban» ondaı kemshilikti túzeýge asyǵady degenge sený qıyn. Osynyń bárin eskere kele, «Talıban» qozǵalysy kelisimde júktelgen mindetin adal atqara qoıýy neǵaıbyl.

AQSh áskeriniń Aýǵanstannan shyǵarylýy taǵy bir másele týyn­datýy yqtımal. Áreketin baqy­laıtyn «úlken aǵanyń» joq­tyǵyn paıdalanyp, «Talıban» da emin-erkin is-qımyldarǵa barýy múmkin. Iаǵnı, ara-tura kelisimdi buzǵanda turǵan eshteńe joq dep oılamasyna eshkim kepildik bere al­maıdy. Azdaǵan keleńsizdikke bola amerıkalyq sarbazdardyń qaı­ta kelmeıtini túsinikti. Biraq «Talı­ban» shekten shyǵyp jatsa, AQSh áskeri Aýǵanstanǵa qaıta kirýiniń yqtımaldylyǵy  taǵy joǵary.

Aýǵanstannan áskerin shyǵarsa da, AQSh óńirdi nazarynan tys qaldyrmaıtyny túsinikti. Biraq aımaqty árdaıym baqylap otyrý qıynǵa túspek. Birinshiden, Aýǵanstan – teńizge shyǵar joly joq, muhıttan alys jatqan memleket. Iаǵnı, Pentagonnyń áskerı kemeleri dron jiberip ne áýeden shabýyl jasaı almaıdy. Al kórshiles jatqan memleketter AQSh áskerine áskerı baza usynýǵa yqylassyz.

Mundaı jaǵdaıdan shyǵatyn bir ǵana múmkindik bar. AQSh-tyń Orta­lyq Azııadaǵy áskerı bazasyn nyǵaıtyp, olardyń sanyn arttyrý. Bul qadam qarjylaı turǵydan da, geosaıası jaǵynan da qıyn bolǵandyqtan, Aq úı­diń mundaı sheshim qabyldaýy eki­talaı. Tipti, Ortalyq Azııada áske­rı baza qurǵannyń ózinde Qytaı men Reseıdiń buǵan jyly qabaq tanytpaıtyny aıtpasa da túsinikti.

Qysqasy, «AQSh – «Talıban» kelisimi» qaı turǵydan alǵanda da dılemmaǵa toly bolyp tur. Aq úı úshin «bylaı tartsa ógiz ólip, bylaı tartsa arba synbaq». Degenmen, AQSh-tyń bekerge eshteńe jasamaıtynyn eskersek, Donald Tramptyń bir saýsaǵy búgýli ekeni anyq.