Qazaq halqynyń «El aman, jurt tynysh pa?» degen tereń fılosofııalyq suraǵy bar. Suraqtyń máni – el amandyǵy men tynysh ómiri.
Jasampaz urpaq – tarıhı jadynyń tamyry tereń, bilimi men biligi zamanaýı, máýeli baqtaı aınalasyna ańqyǵan araı jupar beretin jastar. Búgingimizdiń tiregi, bolashaqqa kópir de – osy jastar.
Elimizdiń órshil rýhynyń bir sıpaty, halyqtyń rýhanı ımmýnıteti nebir qaterden ǵasyrlar boıy saqtap keldi. Halyqtyń mundaı ımmýnıtetin myzǵymastaı etip ustaýshylar halyq arasynan shyqqan rýhanı ustazdar – abyz aqsaqaldar men zııaly qaýym, dana qarııalar bolǵan. Urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti olar árqashan tereń túsinip, eldiń tutastyǵy men birligi úshin qyzmet etken.
Birlik kez kelgen jaǵdaıda tutastaı aman qalý úshin kerek bolady. Birlesý arqyly halyqtyń ózin ózi saqtaý ımmýnıteti qalyptasqan. Uly aqyn Abaı óziniń altynshy qara sózinde «birlik – aqylǵa birlik» degen. Aqylǵa birlik degen dál búgingideı qıyndyq pen aýyrtpalyq túskende aqylǵa salyp jeńdirý bolady.
Búkil álemdi qorqynysh pen úreı qamaýyna alǵan indet te ketedi, al adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas, adamı baılanys, qundylyqtar qalady. Endigi másele, vırýs ketkennen keıingi qoǵamdaǵy áleýmettik ıntellektimiz qandaı bolmaq degen suraq týdyrady. Uly synaq bizdiń sanamyzdaǵy qorǵanys qyzmetin oıatyp, tutas halyqty saqtap qalýdyń ulttyq ımmýnıtetin qalyptastyryp, rýhanı ındeksimiz óz deńgeıin kórsetý úshin biz ne isteýimiz kerek?
Adam densaýlyǵymen qatar, rýhanı densaýlyǵyn da saqtaýy kerek. Ol úshin rýh pen aqyl, oı men ujdan birligi bolýy shart. Al munyń bári bizde bar.
Kezinde qazaq baılaryn kózimen kórgen orys generaly S.Bronevskıı: «Qazaqtyń baılary orystyń «bogatyı» sóziniń balamasy emes, qazaqtyń baıy – aqyl-oıy rýhanı jaǵynan barynsha jetilip, naǵyz kemeline kelgen adam. Sony ǵana qazaq halqy baı deıdi. Al jaı ǵana materıaldyq qundylyqtardy jınaǵan adamdy qazaq eshqashan baı dep moıyndamaǵan» dep jazǵan eken esteliginde. Bul tarıh qana emes, shynaıy shyndyq.
Elimizde qaýipti indetten qutylýǵa baılanysty atqarylyp jatqan sharalardyń ıgiliktisi – kásipkerlerdiń halyqqa kómek qolyn sozyp, demeý bolyp jatqandary.
«Ujdan: ynsap, ádilet, meıirim» deıdi Shákárim. Búgingi qazaq oıynyń da, ómiriniń de negizi – ujdan. Ujdannyń mıssııasy – joǵary sapaly rýh pen ýyz dildiń úndestigi arqyly ózin ózi jáne janyndaǵy basqa adamdardy saqtaý. Osy shaqta aǵartýshylyq pen ujdan taratý – bilim salasynyń basty maqsaty bolýy kerek.
Halqymyzdyń tarıhynda bolǵan qıyn-qystaý kúnderdiń biri – elimizge qýǵyn kórip kelgen ár ult ókilderi edi. Sol zamanda da óziniń bir ýys bıdaıyn bólip berip, halqymyz qanshama ulttyń ókilin keń qanatynyń astyna aldy. Barlyǵyn óz qazaǵyndaı qabyldap, «adamzattyń bárin súıdi», baýyryna tartty. Sol arqyly qazaq halqy óziniń áleýmettik ıntellektisin damytty, kez kelgen jamanshylyqqa qarsy turatyn ımmýnıtetin nyǵaıtty.
Búgin de qazaǵym judyryqtaı jumylyp, bir atanyń balasyndaı kelgen indetti jeńý úshin birigetinine senimdimiz. Táńir saýlyǵy myqty, pozıtıvti ıntellektisi joǵary halyq – bolashaqty baǵyndyrady.
Qazaqtyń rýhanı janashyry Abaı: «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandastarynyń bári vınovat», deıdi 37-qarasózinde. Zaman dep otyrǵany, bizdiń qoǵamdyq ortamyz.
«Otany birdiń – tilegi bir, júregi bir», deıdi Elbasy. Abaı aıtqandaı, «aqylǵa birlik» qana adamzat qoǵamyn alǵa jeteleıdi.
Meıir ESKENDIROV,
Shákárim ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
SEMEI
