Bıyl el-jurtty alańdatqan Qordaıdaǵy qaqtyǵysta eldigimiz ben birligimiz synalǵany anyq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bir suhbatynda osy oqıǵaǵa qatysty saýalǵa bergen jaýabynda ultaralyq kelisimdi kúsheıtýdegi memlekettik tildiń mańyzyna toqtaldy.
«Osy jerde turyp jatqan halyq, etnostyq toptar shyndap kelgende bir ult bolyp sanalady. Shetelde bizdi qazaqtar dep biledi. О́ıtkeni bizdiń memleketimizdiń ataýy dál osy sózben astasyp jatyr. Árıne, Qazaqstanda turaqty ómir súrip jatqan árbir etnostyń ózindik ereksheligine nuqsan keltirý jaıynda sóz de bolmaýy tıis. Olardyń bári ózderiniń tilderin oqyp, qoldanýǵa, mádenıetterin damytyp, ádet-ǵuryptaryn saqtaýǵa quqy bar jáne solaı bolyp qala beredi. Buǵan qosa qazaq tili de jedel damýy qajet. Qazaq tili bolashaqta shyn mánindegi ultaralyq baılanys tiline aınalýy kerek», dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń bul pikirin elimizdegi barlyq etnos ókili qoldap, keıbir otandastarymyz bastama kóterip, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge súbeli úlesterin qosyp jatyr. Sonyń bir aıǵaǵy – qazaq tili máselesine beıjaı qaramaıtyn Maksım Rojın, Gennadıı Shıpovskıh, Maksım Spotkaı, Nıkolaı Enelane, Rýslan Raqymjan, Ásel Álimhanova, Ásker Prıev sııaqty azamattar arnaıy alań quryp, memlekettik tildi úırenýdiń tıimdi ádisterin usynatyn bastamany qolǵa aldy.
Jýrnalıst, fotograf, qoǵam belsendisi Maksım Rojın qazaq tiliniń damyp, laıyqty deńgeıine kóterilýi úshin qazaq tilin úıretetinderdi, úırengisi keletinderdi, qazaqsha biletinderdi – bárin bir ortaǵa birigýge shaqyrdy. Sóıtip Facebook jelisinde «Qazaq tili máselesin birge sheshemiz» degen top quryldy. Mundaǵy maqsat – Volonter jylynda memlekettik tildiń mártebesin kóterýge úles qosý, qazaq tilin úırengisi keletinderge qoǵam bolyp erikti túrde kómektesý.
Bul bastamaǵa til úıretýdiń naqty ádis-tásilderin usynyp júrgen Vladımır Ten, Qanat Tasybekov sııaqty belsendiler qoldaý kórsetip, qolynan kelgen kómekterin kórsetýge daıyn ekenderin bildirdi.
– Memlekettik tildi úıretý úshin naqty áseri bolatyn ekojúıeni qalyptastyrý qajet. Ekojúıe jigerli jigitterdiń kúshimen, aıtalyq, Qanat Tasybekov, Vladıslav Ten jáne taǵy basqa azamattardyń tıimdi oqytý tájirıbesi boıynsha júzege asyrylady. Úırengisi, úıretkisi keletin kez kelgen azamat habarlasýyna bolady. Bastamanyń máni qarapaıym ǵana – kim tildi úırengisi keledi, soǵan keńespen, ádispen, sózben, ispen kómektesý. Til úırenýge talaptanǵandardyń aksentine kúlmeı, qoldaý kórsetý kerek, – deıdi Maksım Rojın.
Bastamashyl top áýeli áleýmettik jelide saýaldama júrgizip, respondentterden qazaq tilin úırengisi kele me, buǵan ne kedergi keltiretinin, qandaı qıyndyqtarǵa tap bolatynyn surady. Bul til úırenýdegi máselelerdi baǵamdap, ary qaraıǵy damytý baǵytyn anyqtaýǵa septigin tıgizedi.
Sonymen qatar saýaldamalarǵa qatysqandarǵa «Qazaq tilin úırenip júrgen azamattarǵa degen kózqarasyńyz qandaı?» degen suraq qoıylyp, olardyń 44%-y til úırenýdiń qıynshylyqtaryna qaramastan erik-jiger tanytqandarǵa oń baǵasyn berdi. Al 43%-y til úırenýshilerge qoldan kelgenshe kómek berýge daıyn ekenderin jetkizdi. Sondaı-aq respondentterdiń 40%-y qazaq tiline suranysty arttyrý kerek dep sanaıdy.
Maksım Rojın memlekettik tildi ultaralyq tilge aınaldyrý arqyly halyqtyń birligin arttyryp qana qoımaı, qoǵamdaǵy qordalanǵan biraz máseleniniń túıinin tarqatýǵa bolatynyn alǵa tartty.
– Adamdar bir-birimen ortaq tilde sóıleskende ǵana jaqsy túsinisedi. Men Qazaqstannyń kez kelgen tusyna baryp, oıymdy oryssha bolmasa da, qazaqsha erkin jetkize alamyn. Keıbireýler til bilgenniń qandaı da bir paıdasy bolýy kerek dep sanaıdy. Aıtalyq, qyzmet babynda kóterilýge yqpal etedi degen túsinik bar. Iri kompanııalar qazaq tilin bilýdi mindettep qoısa da, memlekettik tilge bas paıdańdy kózdeıtin basqa kózqaras qalyptaspaýy kerek. Qoǵamnyń turaqtylyǵy men tutastyǵy úshin memlekettik tilge degen jaýapkershiliktiń mańyzy zor. Osyny shynaıy sezinip, qazaq tilin úırengisi keletinderge kedergi keltirmegen jón, – deıdi ol.
Parlament Májilisiniń depýtaty Gennadıı Shıpovskıh qazirgi kezde qazaq tilindegi sapaly ári jóni túzý kontentterdiń jetispeıtinin, buǵan telearnalardy, áleýmettik jelilerdi, tipti Youtube arnalaryn bir sholyp shyqqanda kóz jetkizetinimizdi atap ótti. Sondyqtan depýtat erteń jańa býyn shala tilmen tárbıelenip shyqpaýy úshin árbir usaq-túıekke deıin basa mán berý kerek ekenin jón kóredi.
Ilkimdi bastamaǵa til úıretýdiń ádis-tásilin biletin tájirıbeli mamandardyń belsendi qoldaý bildirgeni sózden naqty iske kóshkendi ańǵartty. Tanymal til mamandary Qanat Tasybekov pen Vladıslav Ten birlesip, «Kvadrat ishinde» dep atalatyn jańa ádisteme usyndy. Ten oqýshyǵa grammatıka men teorııany túsindirse, Tasybekov til úırenýshilerge bilgen-túıgenderin qazaqy ortada damytyp, daǵdylanýǵa kómektesedi. Osy birlestiktiń nátıjesinde elordada «Mámile-Ten» klýby quryldy.
Qazaq tilin júre kele úırengen, «Sıtýatıvnyı kazahskıı» ádistemelik quralyn shyǵarǵan Qanat Tasybekovtiń «Mámile» lıngvıstıkalyq jobasy byltyr Tuńǵysh Prezıdent qorynyń áleýmettik ıdeıalar men jobalar konkýrsynda jeńimpaz atanǵan. Tildi ulttyq mentalıtet, erekshelikti eskere otyryp úıretýdi basshylyqqa alatyn joba avtory «mámile» degen «kelisim, ózara túsinistik» maǵynasyn ashatynyn, óz ádistemesi arqyly qoǵamdy ekige bólip turǵan qazaq tildi orta men orys tildi ortany jaqyndastyrýdy kózdeıtinin atap ótti.
Qanat Tasybekovtiń aıtýynsha, qazirgi bizdiń qoǵamnyń basty problemasy – sóıleý tiline qaraı eki túrli kózqarastaǵy ortanyń qalyptasqany. Sondyqtan bir ıdeıanyń tóńireginde toptasqan azamattardyń kóksegeni – eń aldymen, eldiń tutastyǵy, halyqtyń birligi.
Birneshe tildi meńgergen Vladıslav Tenniń Qazaqstanǵa qonys aýdarǵanyna kóp jyl bola qoımaǵan. Tashkent qalasynyń týmasy ózbek, aǵylshyn, túrik jáne koreı tilderinde sóıleıdi. Nur-Sultan qalasyna kelgeli qazaq tilin úırenýge den qoıǵan. Al orys tilin óziniń ana tili retinde sanaıdy. Sebebi koreı tilin keıin kele shet tili sııaqty úırengen. Sol sebepten ol qazaq tilin úıretýdegi óziniń ádistemesin shet tilin tez úıretetin tájirıbege súıenip jasalǵanyn aıtady.
– Qazaqstanda turǵandyqtan, memlekettik tildi bilý mindetim dep qaradym. О́ıtkeni týǵan jerim О́zbekstanda ózbek tiline óz tilimdeı kózqaras qalyptasty. Munda kelgeli de osyndaı jaýapkershilikti sezinip, birden qazaq tilin meńgerýdi qolǵa aldym. О́zbek, túrik tilderin bilgendikten, bul maǵan asa qıynǵa soǵa qoımady. Sol sııaqty barlyq túrki tilderinde tolyq sóılep ketpesem de, túsine alamyn. О́zim orys tildi koreı bolǵandyqtan, orys tildi qazaqtardyń basyndaǵy kúıdi jaqsy túsinemin. Sondyqtan til úırenýdegi tájirıbemmen bólisip, talaptanǵan azamattarǵa kómekteskim keldi, – deıdi Vladıslav Ten.
Osylaısha elimizdegi túrli etnos ókilderi qazaq tiline degen qurmetin úırenip qana qoımaı, ózgelerge úıretýge de jarap, izgiliktiń úzdik úlgisin kórsetip jatyr. Tilge kózqarastyń elge kózqaras ekeni ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp, memlekettik tildiń mereıin ústem eter úderistiń júrip jatqany qýantady. Til birliginiń el ishin jarastyryp, tirligimizdiń tatý-tátti, baıandy bolmaǵyna qyzmet etetini sózsiz.
