QUPIIаSY AShYLǴAN QUJATTAR

Júıeli de jigerli, jańasha atqarylǵan istiń shyraıy shyǵady. Ony jalpaq jurt ile seze qoıady. Soǵan yqy­lasy aýyp, ala­bóten qumartyp, jan baıly­­ǵyna kenelgendeı kere­met bir kúı keship júre­di. Astanalyqtar ja­qyn­da sondaı bir jar­qyn istiń nátıjesin tamashalady. Bárine uıytqy bolǵan Astana qalalyq muraǵattar jáne qujattamalar bas­qarmasynyń bastyǵy Sultanbek Ysqaqov edi. Surapyl jyldardyń Aqmola óńirine qatysty tylsym syrlaryn búkken áli talaı qujattar qurdymǵa sińgen sýdaı jym-jylas ketkenin ishi sezetin. Solardy Uly Jeńis qarsańynda bel­­gisizdik uıy­ǵynan shym-shymdap tar­typ, halyq ja­dynyń ıgiligine aınaldyrsa de­gen mazasyz oıy mańaıyna nur shashqandaı boldy. Indete izdegeni tabyldy. Sóıtip aq túıeniń qaryny jaryldy. S.Ysqaqov Podolskidegi RF Qorǵanys mı­nıstrliginiń ortalyq muraǵatyna tyń de­rekterge qatysty suraý salǵanda, ótinish­teriniń keminde bes aıǵa sozylyp orynda­­lar-oryndalmasyna dúdámaldanǵan. Buryn­nan belgili jaıt qoı. Tipti budan da uzaq merzim­ge dińkeletetin. Bul jolǵysy tańyr­qatyp tastady. Bas-aıaǵy bir aı ishinde 500 bettik 20 qujat qoldaryna tıdi. Keıin bildi ǵoı, osy jaýapty mindetti óz ıyǵyna alǵan Astana qalalyq memlekettik muraǵat dı­rek­torynyń orynbasary B.Baımaǵanbetova men bólim meńgerýshisi D.Dısenbaeva Po­dolsk muraǵatymen habarlasqanda, buryn Aqmo­lada osy salada eńbek etken Popov jáne Gorn degen qyzmetkerlerdiń qamqor­lyǵymen isterin jedel tyndyryp alypty. Istiń qyby tabylsa, baǵy janady eken. Myń alǵys olarǵa! Jáne qandaı derekter deseńizshi. Sonymen, Aqmolada jasaqtalǵan atqysh­­tar dıvızııalarynyń jaýyngerlik jolda­ryna qatysty “qupııa” qujattardyń syry ashyldy. Qýanyshtarynda shek bolmaǵan olar ile “Eli erge sengen, eri elge sengen” atty kórme ashyp, álgi qujattardy kópke jarııa etý rásimin ótkizdi. Eger olardyń mazmunyn túıindep aıtar bolsaq, bylaısha jikteledi: árbir dıvızııanyń qalyptasý ta­rıhy; jaýyngerlik komandırlerdiń joǵa­ryǵa jetkizgen málimdemeleri; kommýnıster­diń tizimderi; jaýyngerlik is-qımyldyń kartalary; dıvızııalardyń jaýyngerlik jolynyń tarıhy; jaýyngerlik is-qımyldyń jazbalary, t.b. qundy derekter soǵys bolmysynyń beımálim tustaryn meılinshe tarqata túsedi. Aqmola qalasynda Uly Otan soǵysy jyl­d­arynda úsh atqyshtar, bir atty ásker­ler dıvızııalary jasaqtalǵan. Alǵashqy 310-shy atqyshtar dıvızııasy Ortalyq Azııa áskerı okrýgi áskerı keńesiniń 1941 jylǵy 15 shildedegi buıryǵy boıynsha qurylǵan. Jaýyngerler qabyldaý, áskerı ónerdiń qyr-syryna qanyqtyrý qaýyrt júrgizilip, bas-aıaǵy bir aıdan asa merzimde – 18 ta­­myzda támamdalady. Negizgi tiregin Soltús­tik Qazaqstan, Qostanaı, Aqmola, Qara­ǵandy oblystarynyń 36-40 jas aralyǵyn­daǵy azamattary quraıdy. Keıin bul dı­vızııa “Novgorod atqyshtary” degen atqa ıe bolyp, Pskov, Novgorod, Lenıngrad ob­lystaryn nemis-fashıst basqynshylarynan azat etý shaıqastarynyń bel ortasynda jan­qııarlyq erlik kórsetedi. Sondaı-aq ekinshi Belarýs maıdanyndaǵy surapyl urystarda da erekshelengen. 1945 jyldyń qańtarynda atalǵan dıvızııa 19-armııanyń qaraýyna beriledi. О́mir men ólim beldesken 800 sha­qy­rymnan astam joryq joldaryn júrip ótý, qazir oılasańyz, aqylǵa syıa ma? Bul atqyshtar dıvızııasynda qatardaǵy aq­molalyq jaýynger Nıkıfor Ivanenko, tá­jirıbeli komandır Borıs Jıtıaev, saıası je­tek­shi Taýqybaı Sársembekovter boldy. Olar urys dalasynda erlikpen kóz jumdy. Eń bir qa­sirettisi sol, atalǵan dıvızııa alǵash ret jaý­men aıqasqa túskende, tájirı­be­sizdikten 5408 jaýyngerinen aıyrylyp qalypty. Bu­ryn mundaı shyndyq aıtylýshy ma edi? Ke­ńes­tik nasıhattyń qarysqan jaǵyn kim asha aldy? Qupııadan azattalǵan Qyzyl týly 387-shi Perekop dıvızııasy týraly ne aıtýǵa bolar edi? Aqmolada jasaqtalǵan bul dıvızııanyń basy-qasynda dıvızııa komandıri, polkovnık Maksım Sýshenko, komıssar Artem Shkýmat sekildi ys­yl­ǵan koman­dır­ler bo­lypty. Onyń qata­ry­na alyn­ǵandardyń 60 paıyzdaıyn Qyzyl Armııanyń qysqa merzimdi kýrsta­ryn­da oqyp, áskerı ón­er­diń álippesin ájep­táýir meńgergender qu­rap­ty. Dıvızııany ja­saq­taý men áskerı jat­tyǵýdan ótýlerine 1941 jylǵy tamyz­dyń 20-synan qa­ra­shanyń 6-syna deı­ingi aralyq bólin­gen. Alǵashqy dı­vızııany jasaqtaýǵa 1 aıdan asa ýaqyt belgilense, bul jo­lǵy shaqy­rylǵan­darǵa ótken­niń sa­baǵyn eskere oty­ryp, 2,5 aıdaı ýa­qyt bólingen. Shy­ń­dap, shıryq­tyrý ja­ǵy qatty eskerilgen ǵoı. Jeltoqsannyń ortasynda 387-shi atqyshtar dıvızııasy Stalıngrad maıdanyna, ekinshi gvardııalyq armııanyń quramyna beriledi. Olarǵa Stalıngradtyq toptyń aınalys ıi­ninde qorshaýda qalǵan Paýlstiń 6-armııa­syn keri jibermeý mindeti júktelgen. Bul dıvızııanyń jaýyngerlik joly keıin Sevastopol óńirinde jalǵasty. Keskilesken ur­ystarda shyńdalyp, jaýdyń talaı qıyn shep­terin az shyǵynmen alýdyń qaharman­darynan jasaqtalǵan osynaý dıvızııaǵa “Perekoptyq” ataýy berilip, Qyzyl Tý ordenimen marapat­talady. 1945 jyldyń naýryzynda atyna zaty saı bolǵan dıvızııa quramy Býharesti azat etýge, al maýsymda Bolgarııa aýmaǵyna jiberiledi. Endi 29-shy atqyshtar dıvızııasyn ja­saqtaý jaıyna keletin bolsaq, ol qaýyrt mindet 1941 jyldyń 15 jeltoqsanynda qolǵa alynǵan eken. Bul jumysqa burynǵydaı bir, eki jarym aı emes, baqandaı 4 aı merzim bólinedi. Demek, bastapqydaı jınap alyp, ur­ys­qa ile salyp jiberýdiń zardabyn tart­qannyń sabaǵyn jiti eskergen sekildi. Dıvızııa 1942 jyldyń 10 shildesinde Stalıngrad maıdanyna qosylýǵa buıryq alady. Dıvızııa komandır­ligine podpolkovnık Anatolıı Kolobýtın, komıssarlyqqa Iosıf Shýrsha, shtab basty­ǵyna Dıonısıı Salaı bekitiledi. Atalǵan dıvızııanyń quramynda aqmolalyq maıdanger-jazýshy A.F.Dýbıskıı boldy. Onyń osy dıvızııa ómirine qatysty birer jınaǵy jaryq kórdi. Atalǵan dıvızııa keıin erlik qımylda­ry­na oraı gvardııalyq Qyzyl Tý ordendi at­qyshtar dıvızııasy atandy. Dıvızııa Stalın­grad, Harkov, Krasnograd, Kırovograd qa­lala­ryn azat etýge qatysty. 1945 jyldyń 24 shildesinde osy dıvızııanyń toǵyz jaýyngeri men komandıri ekinshi Ýkraın maıdany jıyntyq polkiniń sanatynda Máskeýdegi Qyzyl alańda ótken Jeńis paradyna qatysý baqytyna ıe boldy. Sóz kezeginde endigi bir tylsymnyń jaı-japsaryn qysqasha baıandap kórelik. 106-atty ásker dıvızııasy Aqmola qalasynda 1942 jyldyń kókteminde jasaqtalypty. Áıtse de ol týraly Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq muraǵatynda jarty betke ázer jetetin anyq­tamadan ózge eshteńe jarytyp saqtalmapty. Soǵan da qanaǵat. Tek bir súıinerligi – Aqmola qalasynan osy dıvızııa quramynda joryqqa attanǵan Qaıyrden Qapajanovtyń 1942 jylǵy mamyrdyń 23-inde jazǵan sońǵy haty týystaryna jiberilgeni týraly málimet bar eken. Sondaı-aq qatardaǵy jaýynger, pýlemetshi Muhtar Jamanbaevtyń ǵana qorshaýdan shyqqany jónindegi derekti de osy tildeı anyqtamadan bilip otyrmyz. Astana qalasynyń memlekettik muraǵaty qorlarynyń Uly Otan soǵysyna qatysty qujattary jyl saıyn júıeli túrde tolyq­tyrylyp keledi. Munda basqarma men muraǵat ujymdarynyń zor úlesi bar. Sonymen birge “Memorıaldyq aımaq” izdestirý otrıadynyń komandıri, aqmolalyq Maıdan Qusaıynov­tyń izdengishtik eńbegi aıryqsha atap ótýge turarlyq. Osy bir iske myǵym, bilimpaz, tynymsyz azamat aqyryn júrip anyq basyp, urpaq úshin asa mańyzdy jumystar tyndy­rý­da. Sóıtip maıdan jaýyngerleri aldyndaǵy paryzy men qaryzyna adaldyqtyń shynaıy úlgisin kórsetip júr. Ol osydan 21 jyl bu­ryn izshiler otrıadyn quryp, Sankt-Peter­býrg, Máskeý, t.b. qalalardyń muraǵattaryn aralaýmen birge, burynǵy urys dalalaryn­daǵy eleýsiz jatqan qorymdardy qazyp, tosyn jańalyqtarǵa kenelip qaıtyp júr. So­dan tapqan oljalaryn áspettep ákelip asta­na­lyqtardyń nazaryna usynýda. Bul dege­ni­ńiz, soǵys dalasyndaǵy eleýsiz jatqan mate­rı­aldyq, qujattyq negizderdi jete tanyp bilip, urpaq kádesine jaratýdyń tamasha tásili derlik. Bir jaǵynan surapyl jyldardyń óshpes dańqyn naqty derektermen dáıekten­dirip, óshpes erlik ıeleriniń rýhyn máńgilikke jańǵyrtýdyń tamasha mysaly retinde baǵalanýda. Bir sát osy izshilderdiń qadamyna zer salyp baıqasaq, olardyń ajalmen betpe-bet keletin tustary da jıilep jatatyn kórinedi. Tipti kútpegen jerden mınaǵa túsip, janyn qıǵandar da ushyrasady. Sondaı qaıǵyly qazanyń birnesheýin M. Qusaıynov ta kó­zimen kórip, qan jylaǵany bar. Qasyn­daǵylardyń keıbiri mundaı jan alyp, jan berýden júrekteri shaılyǵyp, kelesi jo­ryqqa bettemeı qoıǵanda da komandırlik berik sheshimdi birbetkeıligimen ol eshná­r­seden qaımyqpaı, kelesi saparlarǵa qul­shynyspen attanyp kete beretin. Bir joly, Severo­dvı­nsk qalasy izdestirý otrıadynyń músheleri L. Pastýhov pen V. Popovtyń Laý­hı poselkesi mańyndaǵy jerde jaıaý áskerge qarsy qoldanylatyn jaý mınalaryn tazartýda qazaǵa ushyraǵanynyń kýási boldy. Taban astynda jyldar boıy jasy­rylǵan mına jaryqshaǵy máskeýlik N. Sımonovanyń, novgo­rod­tyq A. Belovtyń, to­­bols­ki­lik A. Kornevanyń, kýrskilik I.Rýdıakovtiń kúlin kókke ushyrǵanyn da kórip-bilgen-tin. Báribir qalta­rys­ta qupııa jatqan tylsym de­rek­terdi taýyp, el ıgiligine ja­ra­týdyń qamymen Maıdan tek­tes asyl azamattar qus uı­­qyly bop júr eken. Mine, solardyń izdenisinen izgilikti de ǵanıbetti is balalap jatyr. Uly Jeńistiń bıylǵy jyl­ǵy belesinde soǵysqa qa­tysty qupııaly qujattar qa­tary meılinshe sıreı túskeni ońdy bolar edi. Osyndaı maq­satpen astanalyq mura­ǵat­­shylar jıi-jıi kórme uı­ym­dastyryp, turǵyndar ja­dyna jańartylyp, jańǵyr­ǵan qujattardy molynan usyn­baqqa bekingen. Nátıjesi kóńil qýantady. Kórmege barsańyz, kóp nár­sege qanyǵyp qaıtasyz. Máselen, soǵysqa deıin 32,5 myń adamy bar Aqmola qalasynda 6 kásiporyn, onyń úsheýi respýblıkalyq deńgeıde jumys istepti. Olarǵa 800-den astam adam tartylypty. Sondaı-aq munda odaqtyq mańyzy bar ónerkásip oryndary kóshirilip, maıdanǵa qajetti ónimder shyǵara bastaıdy. №317-áskerı zaýyty men “Ka­zahselmash” zaýyty sonyń kepilindeı. 1944 jyly 3 myńdaı adamdy toptastyrǵan úlkendi-kishili 16 kásiporynnyń qaıtarymy kútkendegiden de asyp túsken. Syrttan qo­nys aýdarylǵan 30 myń adamnyń tegeýrindi qımyly áli kúnge ólsheýsiz ónege bastaý­yndaı bop kórinedi. Aqmolalyqtardyń maıdanǵa kórsetken qolǵabysy da tolyqtyrylyp, keńinen baıandala bastaǵandaı. Qıyn-qystaý kezeńde qala jurtshylyǵy Jeńisti jaqyndatý úshin beıtarap qalmapty. Arnaýly tank kolon­nasy men avıaeskadrılıasyn jasaqtaýǵa 3 mıllıon 719 myń som qarjy jınap, 5 mıl­lıon 666 myń somnyń lotereıasyna jazyl­ǵan. О́zine emes, maıdanǵa bolsyn deıtin jankeshtilik qasıet qandaı qyr­ǵyn­nan da alyp shyǵaryn sol myqshegedeı asylda­ry­myz jan-tánimen sezingen-aý! Sol erlikterin búgin búkpesiz ǵyp aıtyp, qupııasyz, búge-shigesine deıin málim etsek, jarasymyn tabar, jetispeı jatqan jerin jabar. ... Aqmoladan óz erikterimen maıdanǵa attanǵan 9783 adamnyń 7414-i keri oralmaı qalypty. Qanshama qıylǵan arman de­seńshi. Tuldyr taǵdyrlar. Túbirimen ke­silgen da­raqtar. Búgingi tarıh qana osyn­daı aqtań­daqtardyń beımálim pa­raǵyn paraqtar... Surapyl soǵys jarııa júrgen, jappaı jaıpaǵan jan-jaǵyn. Nege onyń sonda qupııaly mezetteri bolýǵa tıis? Ár jaýynger qupııa emes, ashyq shaıqasqa túsken. Jeńis quny jarııalylyǵymen barshaǵa aıan. Endeshe qupııalyq qulpyn ashyp tastaıtyn kez kelgenin sezineıik. Soǵan saı iz keseıik, izdeneıik. Qaısar ÁLIM. ASTANA.