Qaı tarıhta da, qandaı soǵys, qandaı zulmat shaıqasta da, tipti terrorıster bolǵan shaqtarda da, aq halat kıgen jandarǵa, qyzyl kresti bar jedel-járdem mashınalarǵa oq atpaǵan. Sebebi dárigerler ómir úshin kúresken qaharmandar, ólimge arasha túsken asyl jandar edi. Al bul maıdanda, Uly aıqastyń alǵy shebinde júrgen – belgisiz soǵystyń beımálim Batyrlary – oq senderge de tıipti... Qolyma qalam alýǵa sebep bolǵany osy... Eriksiz Nıkıta Mıhalkov aıtqan áńgimeni esime túsirdim... Bir dáriger perzenthanada tańǵy 5-te jas áıeldi bosandyryp jatsa kerek. Osy kezde syrttan bir habarshy asyp-sasyp kirip kelipti.
«Soǵys! Soǵys bastaldy!» dep baqyrǵanda , álgi dáriger «Shyq ońbaǵan, ket ári» dep jumysyn ary qaraı jalǵastyra beredi. Álgi kelinshek sonda ul tabady, atyn Vıktor, Iаǵnı Jeńis dep qoıypty.
Mine dáriger degen osy. Men qanshama ret dárigerge barsam sonshama ret qobaljımyn. О́ıtkeni bilem... Eger de aýyryp qalsam maǵan janashyr- tek osy jandar. Ádebı tilmen aıtsaq aq halatty abzal jandar... Meniń ómirimde bolǵan asa bir qınalǵan sátterimde de, bolmasa ómirge urpaq kelgen qýanyshty kúnderde de osy adamdar maǵan arqaý boldy. Qınalǵanda qamqor, qýanǵanda qasymnan tabyldy.
Dárigerler... Akademık Kamal Ormantaev, Eńbek eri Serik Aqsholaqov, ǵylym doktory Abaı Baıgenjın, Qaldybaı Madıbraımovtan bastap kóbin bilem... Bizdiń klınıkadaǵy meniń súıikti dárigerlerim...
Sońǵy 3-4 kúnde janym júdep, kóńilime qaıaý tústi. О́zimiz aýyrsaq - júginetin dárigerlerimiz naýqastansa budan artyq qorqynysh bolmaıdy eken... Men qazir bizdiń dárigerler nege aýyrdy, qalaı aýyrdy, neden boldy? Oǵan kim kináli? Degen suraqtar qoıǵym kelmeıdi. Ony tekserip aq-qarasyn zertteıtin komıssııa bar shyǵar... Meniń qabyrǵama batatyny solardyń aýyrǵandyǵy... Tilegim sol jandardyń tez saýyǵyp aramyzǵa aman-esen oralýy ǵana. Qazirgi indet – koronavırýs – bizdiń kóp nársege kózimizdi ashty.Endi biz osy pandemııadan soń ózgeretin bolarmyz. О́ıtkeni ózgermeske shara joq. Áleýmettik jelidegi áleýmetti tyńdaýǵa – feısbýk, ınstagrammdy ashýǵa qorqam. Sebebi jaman aýrýmen aýyrǵandar kúnnen-kúnge órship jatyr.
Eń qıyny sol naýqastardyń ishindegi dárigerlerdiń bolýy. Jumysqa baryp indetke shalynýy...
Bizdiń tarıhymyz baı. Handarymyz da, bılerimiz de, batyrlarymyz da, aqyndarymyz da jeterlik. Qaı-qaısysynda maqtanyshpen aıta alamyz. Alaıda bizdiń tarıhta oryn alǵan uly dárigerler joq. Ibn Sınadan basqa. Bolsa da olar tarıhtyń kóne qoınaýynda joıylyp ketti. Iаǵnı bul da bizdiń tarıhshylarymyzdyń aldyndaǵy úlken mindet. El ishindegi ańyz-áńgimeler de, synyqshylar, baqsy-balgerler de umtylyp bara jatqan esimderdi biz endi qaıta zertteýimiz kerek. О́z basym, Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan ǵaıyr eldi ıemdengen halyqtyń emshileri bolmaǵan degenge senbeımin.
Álemdik ádebıette Frıdrıh Shıller, Artýr Konan Doıl, Koba Abe, Ýılıam Somerset Moem, Vladımır Dal, Anton Chehov, Mıhaıl Býlgakov, Vasılıı Aksenov, Grıgorıı Gorın syndy jazýshylar ádebıetke keler aldynda dáriger bolǵandar. Al bizde az... Men biletin Zeıin Shashkın men Sovethan Ǵabbasov. Sosyn aqyn Memlekettik syılyqtyń ıegeri - Kúlásh Ahmetova ǵana. Memlekettik syılyq demekshi, atalmysh marapat týraly meniń oıym múldem ózgerdi. Bizdegi osy ataq, abyroı dáriger men feldsherlerge, medbıke men sanıtarǵa, jedel járdem júrgizýshi shoferǵa nege berilmeıdi? Nege az?... Kókesiniń aqshasyna 3 klıp túsirgen jańa juldyzdar da, meniń áriptesterim de armansyz eken. Ár jyl saıyn jeltoqsanda ár salada qýanatyndar az emes. Biraq oblysty bylaı qoıaıyq, alystaǵy aýdannyń, aýyldaǵy medpýnkttiń bir dárigeri ne bir feldsheri osyndaı ataq aldy ma? Men estigen emespin. Myna kórinbes soǵystyń belgisiz batyrlary bolashaqta da, osylaı júre bere me? Nege bizde «Halyq dárigeri» bolmasa «Úzdik dáriger» degen ataq-abyroı joq. Nege osy salaǵa kelgende tarylyp qaldyq? Basqa-basqa akademık, búgingi kúni aýyryp jatqan Kamal Ormantaev bolmasa Abaı Baıgenjın sııaqty dárigerler nege «Eńbek erine» laıyq emes? Osyndaı daryndy eńbegi sińgen dárigerler bizde barshylyq. Jáne ol ataqtan memleket utpasa, utylmaıdy. Kerisinshe dáriger- feldsherlerdi marapattaý-myńdaǵan jandarǵa stımýl bolar edi. Osy turǵyda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev myna indetke baılanysty aldyńǵy shepte júrgen dárigerlerdiń jalaqysyn kóterdi. Ýra!!! Bravo!!! Prezıdent Myrza! Ádildik az ýaqytqa bolsa da ornady.Meniń endigi tilegim, oıym - osyndaı jalaqyny Qazaqstandaǵy barlyq dárigerlerge, feldsher, medbıkelerge jasasa nur ústine nur bolary haq...Jáne dál osylaı mardymdy deńgeıde qalsa eken deımin...Mysaly meniń biletinim álemde eń úlken jalaqy alatyn mamandardyń qataryna dárigerler men ıýrıstter jatady. Olardyń shaılyǵy – bizdiń dárigerlerimizdiń aılyǵyndaı. Jaraıdy Keńes kezin aıtpaı-aq qoıaıyn, sońǵy 30 jylda bizdiń elde eń kóp oqyǵan mamandyq – zańgerler men ekonomıstter eken. Memlekettik, jekemenshik joǵarǵy oqý oryndarynda grandtardyń kóbisi osy salaǵa jumsaldy. Al, sodan bilim alyp, dúrildep shyqqan kim bar? Qaı zańgerdi el biledi? Qaı ekonomıst álemge, qala berdi Qazaqstanǵa qandaı jańalyq ashty? Eger statıstıkaǵa qarasańyz ár dárigerge 5-6 zańgerden bolmasa ekonomıstten keledi. Bul qyzyq azdaı bir kezderi Medısınalyq oqý oryndarynda balalardy emdeıtin – Pedıatrııa bólimin jaýyp tastady. Kim japty? Nege japty? Odan kim, ne utty? Bilmeımin...Biletinim akademık aǵamyz Kamal Ormantaev jylap júrip sol mamandyqty qaıta ashtyrǵany. Erteńin oılamaǵan bul sol kezdegi Densaýlyq mınıstriniń, onyń qasyndaǵy jandaıshap pysaqaılardyń keseli, kesiri... Álgindegi jalaqy jaıly... «Qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń, minezderin kórgende.» dep Abaı aıtpaqshy , bir salany aıta keteıin. Ol – sport. Eldegi legıoner-sportsmenderdiń jalaqysyn kórgende jylaǵyń keledi. Al, eger Gollıvýdty aıtsam – senbeısiz. Ol tek túske kiretin somma. Mysaly kezinde «Qaıratqa» kelgen Adreı Arshavınniń jalaqysy 1 jylda -1,5-2 mıllıon dollar bolsa, Jerar Goýdyń gonorary 2 mıllıon evrodan tómen túspeıdi. Al hokkeı she? Olardyń bir aılyq jalaqysy 60 myń evrodan 100 myń evroǵa jetip, bir jylda 1,300 000 evrodan – 1,800 000 evroǵa deıin jetedi. «Astana» velosportyn aıtpaı-aq qoıaıyn... Buǵan ne deısiz? Arshavın bolmasa, Jerar Goý 1-2 jyl dop tepti... Aqsha aldy da ketti... Qaıran qazaǵym-aı! Osynshama qyrýar aqshany nege biz medısınaǵa bólmedik? Iá árqaısysy ártúrli sala... Aqylǵa salǵym kelse de, shydaı alar emespin. О́ıtkeni qalaı bolǵan kúnde de ol qarjy Memlekettiń bıýdjetinen, ıaǵnı bizdiń qaltamyzdan túsken aqsha emes pe? Osyny túsinetin kim bar? Kimge baryp jylaıyn? Bul tek sport qana emes, kınofestıval de sol. «Bizdiń festıvalge pálen juldyz keldi» dep sonaý Gollıvýdtan bolmasa Evropadan 1-2 kúnge keletin juldyzdardyń gonorary túske kiredi. Anam jaryqtyq «О́lim baıdyń – malyn shashady, kedeıdiń – artyn ashady» deıtin. Mine bizde sol kúıge tústik. Bizde maska- betperde bolmasa ınfeksııaǵa arnalǵan arnaıy kostıýmder tigetin arnaı fabrıka joq eken. IVL – dy aıtpaı-aq qoıalyq. Qazir qaıda qarasań da «áldáldalap» otyrǵan el. « Jyrtyq úıge – tamshy jaý» degendeı munaıdyń da máselesi qıyndap ketti. Ásirese qazirgi soqqy bizge qatty batty. Aldyńǵy sheptegi – osy indetpen kúresip júrgen jandar jan ushyra aıqaılaǵan únderi birde jetse, birde jetpeıdi. Túsinem de, qynjylam... Áneýkúni qarasam feısbýkte bir jas dáriger jigit jylarman bop sóılep tur. Aıtqanyna qosylam... Sondyqtan da bul sózimdi soǵan arnadym.
Berilme baýyrym! Moıyma jigitim! Atań qazaq talaı –talaı shaıqasty basynan ótkizgen. Tarıhta nebir qıyn-qystaý kúnder, el basyna kún týǵan zamandar bolǵan. Sol zar zamannan bizdeı urpaqty aman-esen saqtaǵan sol seniń ata-babań... Sen sol Batyr Eldiń Ulanysyń! Kóppen kórgen Uly toı. Iá bilem... Sharshadyń... Baýyrjan Momyshuly da dál qazirgi seniń jasyńda el qorǵaǵan. Sende sondaı azamatsyń. Qasym aqyn aıtpaqshy «Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys» dep bul indet te óter-keter. El esin jııar. Jáne sen shet elge ketem deme. Bul seniń Otanyń... Bul jerde seniń ata-babańnyń zıraty jatyr. Bul tek bizdi ǵana emes, álemdi jaýlaǵan pandemııa. Adamzat aman bolsa, buǵan da buǵaý tabylar. Sen jeńisti kúnderde mańdaıyń jarqyrap, ortamyzda erkelep júretinińe men senem. О́ıtkeni bizdiń senerimiz de, súıenerimiz de sendersińder. Áli-aq sender jaıly «Aq halatty azamattar» týraly óleń de, poema da, povester de jazylady, fılmder túsiriledi. Men oǵan bek senem. Jáne sózimniń sońyn Muqaǵalıdyń óleńimen bitireıin:
Toqta-toqta, eı, jigit, aıaldaǵyn.
Qane, qalaı jaǵdaıyń, baıandaǵyn.
...Tájirıbe mektebin ótip júrseń,
Dárigerlik kásipke taıanǵanyń.
Taıanǵanyń, qaraǵym, taıanǵanyń,
Adam úshin baryńdy aıanbaǵyn.
Adam turar aldyńda, umyt bolar,
О́likter men soıylǵan qoıandaryń.
Endi aldyńda turady tiri jandar,
Biri súıip, kim bilsin, biri qarǵar...
Qımyldamaı kirpigi jatsa-daǵy,
Baıqaǵaısyń, shyqpaǵan tiri jan bar!
Kásibińnen ketpegeı jerip múlde,
(Aqyl aıtyp kettim-aý jeliktim be?)
О́lgenderdi tiriltem dep oılaǵan,
Denesinen jan izde óliktiń de.
Jolyń bolsyn, bara ǵoı, aınalaıyn,
Aınalaıyn, qorǵaýshym, qarǵadaıym!
Kásibińe men seniń basymdy ıem,
Basymdy ıem, nesine arlanaıyn...
Qurmetpen,
Talǵat Temenov
