Zaıyry aýyldastar bir-biriniń ómirsheń ónegesin kórip, alǵa umtylǵan berekeli qımylyna qyzyǵyp, ózderi de qatardan qalmas úshin tabany tastan taımaıtyn tarlanbozdaı talpynyp eńbek etkennen bolar, Mádenıet aýylyndaǵy sharýa qojalyqtaryna qarap kóziń súısinip, kóńiliń ósedi. Osy topyraqqa yntymaq uıalap, yrys daryǵan tárizdi. Ár sharýanyń bosaǵasyna bereke baılanyp, shańyraǵyna eńbekpen kelgen shattyq daryǵandaı. Qazir Mádenıettegi malsaq qaýym ata kásip – mal sharýashylyǵyn táýir-aq damytyp otyr.
El aǵasy Satypaldy Bulanov sonaý 1994 jyly «Erkebulan» sharýa qojalyǵyn qurǵan eken. Tájirıbe bar. Kózin ashqaly aýyl sharýashylyǵyndaǵy taýsylyp bitpeıtin qaınaǵan istiń ortasynda keledi. Jumys tańsyq bolmaǵanymen, jańa josyqtaǵy sharýa qojalyǵyn uıymdastyrý tańsyq edi. Áıtpese, buryn traktor-egis brıgadasynyń brıgadıri, bólimshe basqarǵan adamǵa shaǵyn sharýashylyqtyń jumysyn jolǵa qoıý ne táıiri?!
Naryqtyq qatynas qoǵamǵa dendep engeli basyn taýǵa da urdy, tasqa da urdy. О́zine laıyq ólshemdi jol izdegen. Qol qýsyryp qarap otyrýǵa bola ma? Áýeli shege shyǵaryp kórgen. Ekonomıkalyq qarym-qatynas úzilgen shaqta shegeniń ózi qasqaldaqtyń qanyndaı qat bolyp ketti emes pe? Odan soń laı aıdap, balshyq basyp, kirpish shyǵarýmen de aınalysty. Ekeýi de el qajetine jarap-aq turdy. Áıtse de, kóńili qońyltaqsı berdi. Satypaldy aqsaqal úshin sharýanyń ońdysy – ata kásipti óristetken.
Qabyrǵasymen keńesti, oń-solyn barlasty. Úlken iske kózsiz qoıyp ketýge de bolmaıdy ǵoı. Etke degen suranys qandaı, mal ósirýdiń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Árqıly shym-shytyryq esep-qısap. Shyndap kirisse, nátıje shyǵaratyn tárizdi. Ishki oıy ábden pisip jetilgende, qujat jınaýǵa kiristi. Buryn bilmepti ǵoı, bul sharýa da ońaı emes eken. Keńseden keńse qoımaı júrip izdengende, 120 gektar egistik alqap pen 60 gektar jaıylym buıyrdy. Satypaldy inisi Serik ekeýi tize qosyp kiriskenshe ájeptáýir ýaqyt ótti. Sharýa qojalyǵynyń asyǵyn alshysynan túsiretin sát keıin týdy.
О́tken jyly ózderine bólingen jer ýchaskesinde mal qorasyn saldy. Qora bolǵanda qandaı, syńǵyrlap tur. Uzyndyǵy – 90 metr. 2018 jyly aýyl sharýashylyǵyna sharapaty mol «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly 16 mln teńge qarjy alǵanda, tóbesi kókke bir súıem jetpeı qaldy. Aldymen asyl tuqymdy mal, qalǵan qarjyǵa jańa traktor, egiske qajetti tehnıkalar satyp aldy. Kókiregi alǵa umtylǵanymen, tehnıkanyń joqtyǵy eńsesin túsirip júr edi. Búginde «Erkebulan» sharýa qojalyǵynda júzden astam iri qara bar. Aberdın angýs, gereford jáne qazaqtyń aqbas sıyry. Úıdeı sıyrlar teńsele basyp jaıylymǵa shyqqanda kóz aldyńa sıyr emes, dáýlet, yrys, bereke ketip bara jatqandaı elester edi.
– «Sybaǵa» baǵdarlamasy kem-ketigimizdi toltyrýǵa ábden ońdy boldy,–deıdi Serik Bulanov, – mal baqqan biz úshin óte qolaıly eken. Tek bir áttegen-aıy, áli kúnge deıin baǵdarlama boıynsha ýáde etilgen sýbsıdııany ala almaı júrmiz. Shaǵyn sharýanyń eńse kóterýi de ońaı emes. Máselen, jyl basynda traktordyń sýbsıdııasyn alýǵa qujat tapsyrdyq. Traktordyń ózin alǵaly eki jyl ótti.
Sharýashylyqqa baǵymdaǵy 120 bas asyl tuqymdy qara maldy óz tóli esebinen kóbeıtý de ońaı sharýa emes. Mal basy ósse, ózderine ǵana emes, ózgege de tıimdi. Jańa jumys oryndary ashylady. Tek úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzyp tur. Áne-mine degenshe kóktemgi egis ýaqyty da keledi. Onyń arǵy jaǵynda mal azyǵyn daıyndaý qajet. Aıtýǵa ońaı, áıtpese, qanshama qarajat pen kúsh-jigerdi talap etedi. Bıyl nesıe kanıkýly aıaqtalyp, tólene bastaýy kerek.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mal sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Qaırat Kóshenovtiń málimdeýinshe, sýbsıdııa túrindegi memlekettik qoldaý oblystaǵy sharýalardyń bárine berilýde. Bıyl oblys fermerlerine asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý úshin 4,6 mlrd teńge bólingen. Sýbsıdııa alý máselesi burynǵyǵa qaraǵanda birshama jeńildetilgen. Fermerler ótinimdi elektrondy túrde bere alady. Bul jerde bári ashyq. Solaı delingenimen, eldegi sharýa qojalyqtarynyń ishinde sýbsıdııaǵa qol jetkize almaǵandar barshylyq. Biz Býrabaı aýdanyndaǵy «Erkebulan» sharýa qojalyǵynyń nelikten sýbsıdııa ala almaı otyrǵanyn suradyq. Máseleniń máni respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin qarajatta eken. Taıaýda uzaq ýaqytqa sozylǵan bul másele de sheshilip qalatyn syńaıly.
Bir aıta keterligi, shoq juldyzdaı ǵana shaǵyn Mádenıet aýyly oblystyń ózge eldi mekenderimen salystyrǵanda óte ońtaıly óńirde ornalasqan. Birinshiden, tabıǵaty tamyljyp tur. Mal azyǵyna qajetti shóptiń neshe atasy ósedi. Ekinshiden, oblys ortalyǵynan bar-joǵy 120 shaqyrym jerde. Aýyl janynan Shýche – Nur-Sultan baǵytyndaǵy respýblıkalyq kúre jol ótedi. Demek, mal ónimin ótkizýde anaý aıtqandaı qıyndyq týa qoıýǵa tıisti emes. Áıtse de, jaıylym máselesi kúrdeli. Mal basy kóbeıgen soń sharýa qojalyǵynyń túligi ásirelep aıtqanda, toqymdaı ǵana alpys gektarǵa syıatyn emes.
– Ázirge aýyl okrýgine tıisti bos jerde mal baǵýǵa ruqsat etilýde, – deıdi Serik Satypaldyuly, – mundaı erkindik shamamen endi eki-úsh jylǵa ǵana sozylýy múmkin. Sonda qaıda baǵamyz? О́zimiz sııaqty tórt túlikti ósirip, tirshilik etip otyrǵan áriptesterge aıtarym, qazaqtyń bosbelbeýligine salynyp júre bermeı, qazir qajetti jerdi zańdastyryp alý kerek. Erteń kesh bolady.
Aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bólimindegi mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, aýyldyq okrýgte at aınalatyn da bos jer qalmapty. Ár kásipker óz isin damytýǵa múddeli. Sol sebepti jyldan jylǵa mal basy kóbeıip kele jatyr. Jaıylym da taryla bastady. Býrabaı aýdandyq jer qatynastary bóliminiń mamany Erjan Jumataev búginde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskeleriniń tizimi daıyndalyp, konkýrsqa shyǵarylady dep otyr. Tender ótkizilmek.
Shaǵyn sharýanyń isi ońǵa basqany barshaǵa mereı. Máselen, «Erkebulan» sharýa qojalyǵynyń basshylary, aǵaıyndy Bulanovtar Zelenobor aýyldyq okrýgimen jyl saıyn memorandýmǵa qol qoıady. Aýyldastaryna mal azyǵymen kómektesedi. Merekelerdi atap ótýge, jergilikti mektepke de qaraılasady. Dálel retinde 2018 jyly Qurban aıt merekesi qarsańynda aýyldyq okrýgtegi jalǵyzilikti otbasylarǵa bir-bir tirkemeden tegin shóp jetkizip bergenin aıtsa da bolar. Bul el eńsesin kóteremin dep alǵa umtylǵan epsekti jandardyń qaıyrymdy isiniń bir parasy ǵana.
Aqmola oblysy,
Býrabaı aýdany
