Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ǵalymnyń kózi tirisinde jazylǵan bul maqalaǵa negizinen onyń Abaı jaıyndaǵy zertteýleri arqaý bolady.
A.Nuralıev 1998 jyly Dýshanbede «Abaı jáne Abaıdan keıingi qazaq aqyndarynyń parsy-tájik ádebıetimen baılanysy» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Keıingi ǵylymı-zertteý eńbekterinde de Abaı taqyrybyna aıryqsha mán berip keldi. 1995 jyly «Atamura» baspasynan jaryq kórgen uly aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Abaı» ensıklopedııasyna arnap jıyrmadan astam ǵylymı maqala jazdy. Bul maqalalarda Abaı Qunanbaev shyǵarmalary tájik ádebıetinde 1950 jyldardyń basynan málim bola bastaǵany; Abaı jaıyndaǵy alǵashqy málimetterdiń biri Tájikstanda shyǵyp turatyn «Hakıkatı Lenınabad» («Lenınabad aqıqaty») gazetiniń 1950 jylǵy 11 tamyzdaǵy sanynda aqynnyń týǵanyna 105 jyldyǵyna baılanysty jarııalanǵany; A.Mırpochaevtyń «Uly orys mádenıetiniń dosy» dep atalatyn maqalasynda Abaıdyń ómiri men shyǵarmalary jaıynda qysqasha maǵlumat berilgeni; uly aqynnyń parsy-tájik ádebıetin jetik bilgendigi baıan etiledi.
1954 jyly «Lenınabadskaıa pravda» gazetinde uly aqynnyń qaıtys bolǵanyna 50 jyl tolýyna oraı S.Atadjanovtyń «Qazaq halqynyń uly aǵartýshy aqyny» atty maqalasy jarııalanypty. Onda da Abaı ómiri, shyǵarmashylyǵy áńgime bolady. Abaı aýdarmalary sóz etiledi. Respýblıkalyq ádebı «Sharqı sýrh» («Qyzyl shyǵys») jýrnaly sol jyly aqynnyń «Jastyqtyń oty qaıdasyń?..», «Júregim meniń qyryq jamaý...» (aýdarǵan Bobo Hojı), «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin...», «О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy...» (aýdarǵan Ǵaffor Mırzo), «Balalyq ótti, bildiń be?..», «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» (aýdarǵan A.Sharıfı) óleńderin tájik tilinde tuńǵysh ret jarııalaıdy. Abaı óleńderi О́zbekstanda tájik tilinde shyǵatyn respýblıkalyq «Ýzbekıstonı sýrh» («Qyzyl О́zbekstan») gazeti betterinde de kórine bastaıdy. Tájiktiń belgili aqyn-jazýshylary M.Tursynzade, D.Ikromı, M.Qanaot, Iý.Akebırov, G.Safrıeva, A.Seıfýlloev Tájikstanda ótken qazaq-tájik ádebıeti men mádenıeti kúnderinde (1963, 1969) jarııalanǵan maqalalarynda Abaıdy qazaq ádebıetiniń klassıgi dep tanıdy. Tájik ádebıetshi ǵalymdarynyń zertteý eńbekterinde, monografııalarynda, maqalalarynda Abaı jóninde sony pikirler aıtylady [Abaı. Ensıklopedııa. -Almaty: «Atamura», 19951, 541 b.].
Ǵalym-ustaz A.Nuralıevtiń 1994 jyly «Ortalyq Azııa halyqtary ádebıeti», 1995 jyly «Abaı jáne tájik ádebıeti», 2001 jyly «XIX jáne XX ǵasyrlardaǵy qazaq-tájik mádenı jáne ádebı baılanystary» atty eńbekteri komporatıvıstıka máselelerine arnalǵan. Onyń 2011 jyly jaryq kórgen «Qazaq-tájik ádebı baılanysy» kitabynda qazaq-tájik ádebı baılanystarynyń ózekti máseleleri, túrik-parsy ádebıetteriniń damýyndaǵy rýhanı alys-beristiń róli ǵylymı turǵydan júıeli taldanady. Sondaı-aq qazaq ádebıetin zertteýde parsy-tájik ádebıetindegi tarıhı derekterdiń qundylyǵy, parsy-túrik ádebıetteriniń ózara yqpaly jaıynda qundy pikirler aıtylady.
«Tájik folkloryn zertteýshiler Kórǵuly jaıyndaǵy ańyz túrki halyqtarynyń tvorchestvosynan damyǵan shyǵarma dep sanaıdy», – dep jazady avtor osy monografııasynda. – Al onyń tájik tilindegi nusqasy Ortalyq Azııa halyqtarynyń dostyǵy men ózara shyǵarmashylyq baılanystarynyń nátıjesi bolyp sanalady.
XIX ǵasyrdyń orta sheninde paıda bolǵan Kórǵuly qıssasynyń qazaqsha nusqasy qazaq halqynyń tól týyndysyna jaqyn keledi. Olaı deıtinimiz Shoqan Ýálıhanov pen Ybyraı Altynsarın zamanynda Kórǵuly qazaqtar arasynda keń taraǵan bolatyn. Shoqan Ýálıhanov ol qıssanyń keıbir úzindilerin óz qolymen jazsa, Ybyraı Altynsarın óz óleńderinde Kórǵulynyń uly Áýezge jazǵan naqyl sózderin paıdalanǵan edi».
Avtor endi birde ataqty «Shahnama» sıýjetteri qazaq aýyz ádebıetinde ǵana emes, jazba ádebıetinde de keń taraǵanyn, ásirese, Abaı Qunanbaev, Ybyraı Altynsarın shyǵarmalarynda «Shahnamanyń» negizgi keıipkerleri – Jámshıd, Eskendir, Anýshervan, Rústem, Bahram jáne t.b. esimderi erekshe bir qurmetpen atalatynyn aıtady.
Tájik ensıklopedııasyna A.Nuralıevtiń qazaq ádebıeti jaıynda júzden astam maqalasy engen. Munyń syrtynda, A.Qunanbaev, M.Áýezov, S.Muqanov, J.Jabaev, T.Iztileýov, R.Berdibaev, Á.Jámishevterdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly jıyrmadan astam maqalasy, qazaq-tájik ádebıetiniń araqatynasyna arnalǵan otyzdan astam tele-radıolyq baǵdarlamasy bar.
Belgili ǵalym keıingi jyldary Ahmet Iаsaýıdiń, Muhammed Haıdar Dýlatıdiń eńbekterin, Tájikstan qazaqtarynyń tarıhy men mádenıetin tereńirek zertteı bastady. 2011 jyldan beri Tájikstan-Qazaqstan dostyq qoǵamyna tóraǵalyq etken ǵalym-qaıratker Qorǵantóbe qalasyndaǵy bir kósheniń Qazaqtar kóshesi dep atalýyna muryndyq boldy.
Tájik ádebıetiniń negizin salýshy Sadrıddın Aını esimi qazaq oqyrmandaryna da jaqsy tanys. Aını men Abaı shyǵarmalary bir-birimen úndes. Abaı da, Aını de ári aqyn, ári sazger, qarasózge de júırik.
Kezinde M.Áýezov S.Aınıdiń A.Toqmaǵambetov pen Q.Muhamedjanov aýdarǵan «Quldar», «Buhara» romandaryna jaqsy baǵa bergen. 2010 jyly A.Nuralıev «Abaı jáne Aını» dep atalatyn konferensııa uıymdastyryp, osy taqyrypta ǵylymı baıandama jasady.
Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn yjdaǵatty zerttep júrgen ǵalym «Tájik ádebıeti men óneri» dep atalatyn úsh tomdyq ensıklopedııanyń birinshi kitabyna Abaı týraly maqala jazdy.
2010 jyly Abaıdyń «Qara sózderi – ǵaqlııany» jazýshy Fathýlla Azızovpen birlesip qazaq tilinen tikeleı tájik tiline aýdaryp, alǵysóz jazdy. Kitap Qazaqstannyń Tájikstandaǵy elshiliginiń demeýshiligimen 1 000 dana basylyp shyqty.
Ǵalymnyń 2011 jyly Dýshanbede jaryq kórgen «Tájik-qazaq ádebı baılanystary» atty 465 betten turatyn monografııalyq eńbeginde qazaqtyń Abaıdan keıingi kitabı aqyndarynyń Shyǵys taqyrybyna arnalǵan shyǵarmalary týraly áńgime qozǵalady. Onda Sh.Qudaıberdıevtiń tájik-parsy aqyndary Saǵdı, Hafız shyǵarmalarynan aýdarmalary, Shádi aqyn dastandarynyń tájik-parsy klassıkalyq ádebıetimen tikeleı baılanysy, Sadrıddın Aınımen Buhara medresesinde birge oqyǵan Turmaǵambet Iztileýovtiń Fırdaýsı «Shahnamasynyń» «Rústem-Dastan» týraly úlken bólimin tájik tilinen qazaq tiline aýdarýy, Júsipbek Shaıhyslamulynyń taǵy basqa qazaq aqyn-jazýshylary shyǵarmalary tereń zerttelip, qundy pikirler aıtylǵan. Eńbektiń «M.Áýezov jáne tájik ádebıeti» dep atalatyn arnaıy taraýynda «Abaı» romanynyń tájik tiline aýdarylýy (1955), tájik jazýshylary men ǵalymdarynyń maqalalarynda Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵy tereń zerttelgen. M.Áýezovtiń eńbekteri týraly ǵylymı pikirler aıtylǵan. Qoryta aıtqanda, Abaıdyń ómiri men aqyndyq qarymyn tájik oqyrmandaryna burynǵydan da tereńirek uǵyndyrǵan 1955 jyly baspa kórgen «Abaı» romanynyń aýdarmasy ekenin ǵylymı negizde dáıekti pikirlermen dáleldegen. A.Nuralıevtiń túrkitaný máselelerine arnalǵan zertteý maqalalary men Túrkistanda, Kókshetaý men Nur-Sultan qalalarynda uıymdastyrylǵan halyqaralyq sımpozıým, konferensııalarda jasaǵan baıandamalarynda da qazaq-tájik jáne parsy ádebıeti men mádenıeti jaıynda áńgime qozǵalady.
Qazaq-tájik mádenı, ádebı baılanysyn, Abaı Qunanbaıuly, Ybyraı Altynsarın muralaryn zerttep, ony orys, ózbek, tájik taǵy da basqa shetelderge tanystyryp nasıhattap júrgen Abdýsattor Nuralıev eńbegi eleýsiz qalmaýy tıis. Elimizdi, Abaıdy ardaqtaǵan aǵaıyn bizge de qurmetti. Ǵalymnyń «Abaı jáne tájik ádebıeti», «Tadjıko-kazahskıe kýltýrno-lıteratýrnye svıazı XIX ı XX v.v.» jáne t.b. kitaptary qazaq tilinde jaryq kórmegen.
Bıyl Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy. Osyǵan oraı A.Nuralıevtiń Abaı ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıynda jazǵan eńbekterin qazaq tilinde kitap etip bastyryp shyǵarsaq, utpasaq utylmasymyz anyq.
Serikbaı Ospanuly,
aqyn, О́.Sultanǵazın atyndaǵy Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory
