Rıhard Zorgeden shıfr qabyldaǵan (KSRO Bas shtaby Bas barlaý basqarmasynyń shıfrmamany Aqjibek Muqasheva týraly ne bilemiz?)

О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń basynda barlyq arnaıy operasııalardy VChK-OGPÝ organdary júrgizip keldi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aldynda NKVD tarapynan «V» jáne «S» degen eki top qurylyp, olar syrtqy barlaý qyzmetimen qatar ishki baqylaý-tekserý qyzmetin qatar júrgizdi. Soǵys jyldary barlaý qyzmetiniń 20 qyzmetkeri Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Jeńisten keıin keńes áskerleriniń kúshimen bosatylǵan elderden qajetti aqparat jınaý úshin NKGB uıymy tarapynan «F» bólimi, atom bombasyn jasaýǵa baǵyttalǵan obektilerge barlaý jumysyn júrgizý úshin «K» bólimi, 1946 jyly «partııa men keńes memleketi basshylaryna» qastandyq jasaýshylarmen kúres «DR» (dıversııa jáne terror) basqarmasy qurylady.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qarsańynda keńestik syrtqy barlaý qyzmeti fashıstik Germanııanyń barlyq asa mańyzdy mem­lekettik qurylymdarynda óziniń eń se­nimdi agentterin ustady. Olar ımpe­rııanyń Syrtqy ister, ekonomıka jáne áýe qatynasy mınıstrliginde, tipti ges­tapoda da boldy. Olardyń arasynda Kreml bıligin mańyzdy málimettermen qamtamasyz etip otyrǵan antıfashıstik «Krasnaıa kapella» uıymynyń alatyn orny erekshe edi. Olardyń qatary bir ǵana Germanııada 200-den asatyn. Tájirıbeli tyńshylardan turatyn uıymdardy «Korsıkanes» degen laqap atpen zań ǵylymynyń doktory, ımperııanyń ekonomıka mınıstrliginiń aǵa keńesshisi Arvıd Harnak, «Starshına» degen jasyryn atpen ımperııalyq Áýe qatynastary mınıstrliginiń barlaý bóliminiń aǵa leıtenanty Harro Shýlse-Boızen, «Sta­rık» degen jalǵan atpen jazýshy-antı­fashıst, rejısser, fılosofııa doktory Adam Kýkhof basqardy. 1942 jyly an­tı­fashıstik uıymnyń syry ashylǵan soń, olardyń belsendileriniń bári darǵa asyldy.

Olardyń aty-jónderi NKVD-nyń qupııa qatynastarynda eshqashan atalǵan joq. «Krasnaıa kapella» uıymynyń aty antıfashıstik qarsylasý maıdanynda da belgisiz bolyp keldi. Ol Keńes áskeri Bas shtabynyń Bas Barlaý basqarmasynyń basshylyǵynyń nusqaýymen ǵana áreket etti. Uıym ataýy Genrıh Mıýller jetek­shilik etetin gestapolyq «Rote kapelle» uıy­mynan bastaý aldy.

Jalpy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalardyń aldynda keńestik Bas áskerı barlaý basqarmasy álemniń 45 elinde 242 barlaý rezıdentýrasyn ustaǵan. Olarǵa 600 adam habar berip otyrǵan. Keńestik barlaý agentýrasyna sheteldik kóptegen azamattar da tartylǵan. Olar Batys Eý­ro­panyń iri ortalyqtarynan keńestik barlaý basqarmasyna asa mańyzdy degen qupııa aqparattardy jetkizip otyr­ǵan. Olardyń arasynda «Kent» degen laqap atpen Ýrýgvaı azamaty Vınsent Sıerranyń (Keńes barlaýshylarynyń metri Gýrevıchtiń (Vıktor Sýkýlov) jáne ataqty keńes tyńshysy, nemis azamaty Rıhard Zorgeniń aqparaty asa ma­ńyzdy bolǵan. Nemis jáne japon ásker­leriniń qaı kúni tutqıyldan shabýyl jasaıtynyn da eń birinshi bolyp aıtqan osy barlaýshylar edi.

Jaýdyń ishinde jansyz ustaý ejelden bar tájirıbe. Olar 13 iri jáne 15 kishi rezıdenttik topqa bólinip, árqaısysy jeke-dara barlaý jumystarymen aına­lysqan. Osy arnaıy asa qupııa top qura­mynda qazaq qyzynyń bolǵanyn ekiniń biri bile bermeıdi. Shyndyǵynda ol Berııa basqaratyn erekshe basqarmaǵa ǵana baǵynatyn asa qupııalanǵan topta qyzmet etti.

Búginde Qıyr Shyǵystaǵy japon mılı­tarısterimen bolǵan soǵys týraly tarıhshylar bolmasa, qarapaıym ha­lyq eshteńe bilmeıdi. Osy soǵysqa qatysyp, erlikpen qaza tapqan qazaqtar kóp bolǵanyn da bile bermeımiz. Hasan kóli mańynda Qyzyl Armııa men ımpe­rıalıstik Japonııa arasynda eki aptaǵa sozylǵan qarýly qaqtyǵys boldy. 1938 jyldyń 29 shildesi men 11 tamyz ara­lyǵynda bolǵan bul oqıǵa KSRO tarıhynda «Hasan kóli mańyndaǵy soǵys» dep tańbalandy. 1938 jyly maýsym aıynda Japonııanyń Keńes Odaǵyna shabýyl jasaıtyny belgili boldy. Ony asa qupııa túrde Japon elindegi keńestik rezıdent Rıhard Zorgeden qabyldaǵan top ishinde Aqjibek Muqasheva da bar bolatyn. Japondar shekara mańynyń Poset ýchaskesine 3 jaıaý dıvızııa­syn, atty ásker polkin, mehanı­kalan­dyrylǵan brıgadasyn, aýyr jáne zenıttik artıllerııasyn, 3 pýlemet batalonyn, birneshe brondy poıyzyn jáne 70 ushaǵyn ákelip tirep qoıǵany belgili bolyp qalady. Ony keńestik barlaýshylar ortalyqqa qupııa shıfrovkamen habarlaıdy. Aldaǵy tosynnan bolatyn soǵysqa daıyndalý qajettigi jónindegi eń alǵashqy qupııa shıfrovkany qabyldaǵan da qazaq qyzy Aqjibek Muqasheva bolatyn. Onyń: Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalardan buryn qabyldaǵan «Kent – Ortalyqqa. Bir jarym mıllıon qalaıy qasyq daıyndaýǵa tapsyrys alyndy. Germanııa men Polsha aýmaǵynda áskerı tutqyndarǵa arnalǵan lagerler salýǵa uıymdastyrý jumystary júrgizilýde. Bul qasyqtar solarǵa qajet. KSRO-ǵa áske­rı shabýyl jasalýy múmkin»... degen jantúrshigerlik shıfrovkasy keıin úlken daýǵa aınaldy. Bul – 1941 jyldyń kóktemi edi.

Keńes rezıdentiniń shıfrmen berilgen habarynyń túıinin sheshken Aqjibek buǵan senerin de, senbesin de bilmedi. Shıfrshy qatelespeýi tıis. Onyń ústine 1939 jyly 22 tamyzda KSRO men Germanııa arasynda shabýyl jasamaý jóninde paktige qol qoıylǵan bolatyn. Mundaı habardy joǵary áske­rı basshylyqqa jetkizý óte qaýipti ári qor­­qy­nyshty edi. Qorǵanys halyq komıs­saryna bul málimetti aparýdyń sońy shıfrdy sheshýshi bólimniń basyna qandaı qaýip tóndirerin kim bilgen. Sondyqtan shıfrshylardyń árbir sózi asa muqııat zerttelýge jatatyn. Araǵa bir aı salyp kelesi bir Starshına atty rezıdenttiń: «Tutqıyldan shabýy­l jasalýy múmkin. Nemis áýe kúshteri eń alǵashqy soqqysyn Mýr­manskige, Vıl­noǵa, Belostokqa, Kı­­shınevke jáne Más­keý áýe zaýyttaryna, Baltyq teńizi porttary men Belo­morkanal sý júıesine, shekaraǵa taıaý ornalasqan temir jol qurylymdaryna, iri kópirlerge beretin bolady» dep qosymsha qupııa habarlaýy soǵystyń bolmaı qoımaıtynyn dáleldeı túsken edi. Rezıdentterdiń tosynnan jasaǵan aqparyna Stalın bul aǵylshyndardyń oıdan jasaǵan búldirgisi dep senimsizdik bildirgen. Osy­dan soń jarty jyl ishin­de keńestik shıfrshylar bóli­miniń úshten biri óz qyzmetterinen alas­tatylǵan. Olar barlaýshylardan mundaı mazmundaǵy óte qaýipti habarlardy qabyldaýdan da úrkip qalǵan.

Fashıstik Germanııanyń KSRO-ǵa shabýyly aıaq astynan boldy ma? Ol týraly Mıkoıan, Molotov, Kaganovıch jáne KSRO Sovnarkomynyń is basqarýshysy Chadaevtyń bergen túsiniktemeleri tipti basqany kórsetedi. 1941 jylǵy kók­temde Germanııa Shyǵys shekarasy­na óziniń búkil soǵys tehnıkalaryn sho­ǵyrlandyrýy keńestik barlaý agentýrasynyń kúdigin týdyrady. 25 mamyrǵa deıin nemis bıligi keńes shekarasyna kún saıyn 100 eshelon áskerı tehnıkalaryn shoǵyrlandyrady. Osy ýaqyt aralyǵynda nemis áskerı ushaqtary 324 márte barlaý, sýretke túsirý maqsatynda keńes áýe keńistigin buzǵany belgili bolady.

Bul týraly sol kezde Mıkoıan Sta­lınmen ashyq sóılesedi. Alaıda Stalın nemistermen soǵys 1942 jyldyń sońynda bastalady, biraq Gıtler ol úshin aldymen Ulybrıtanııany tize búktirýi kerek degen aldamshy túsinikte bolady.

Oǵan deıin Berlınnen, Býharesten, Londonnan, Stokgolmnan, Tokıodan túsken keńes barlaýshylarynyń qupııa shıfrogrammasyna da senimsizdik bil­di­redi. Tokıodan Rıhard Zorgeniń 1941 jyly 15 maýsym kúni: «Taǵy da qaıta­laımyn, 170 dıvızııadan turatyn 9 armııa 1941 jyly 22 maýsymda keń aýqymdy shabýyl jasaıdy» degen qupııa málimeti nazarǵa alynbaıdy. Osynyń aldynda ǵana 1941 jyly 5 mamyrda Germanııa elshisi graf fon Shýlenbergtiń soǵys qaýpi týraly aıtqanyna da senimsizdik bildiriledi. Shabýyl bolatyn kúnnen bir kún buryn Fransııadan túsken keńes áskerı attashesiniń qupııa shıfrogrammasyna Stalın: «Bul aqparat jalǵan, ony arandatyp otyrǵan Ulybrıtanııa. Avtorlarynyń kim ekenin taýyp, qa­tań túrde jazalańyzdar», dep oǵan buryshtama soǵyp beredi. 22 maýsym kúni OK Bıý­ro músheleri Stalınniń Kreml­degi bólmesine jınalǵanda kósem áńgi­meni neden bastaryn bilmeı, uzaq ýaqyt kabınetinde ersili-qarsyly kezgen bo­ıy: «Sumyraı Rıbbentrop meni aldap soq­ty» degennen ózge eshteńe aıta almaıdy. Saıası Bıýro músheleriniń ózine radıodan halyqqa málimdeme jasaý týraly usynysyna qarsylyq bildirip, ony Molotovqa júkteıdi. Stalın osylaısha syn saǵatta ózine jaýapkershilik almaıdy.

Sol kezderi qupııa shıfrogrammalardy qabyldaǵan jandardyń arasynda bizdiń qandasymyz Aqjibek Muqasheva da bar edi.

Aqjibek Muqasheva – Qazaqstannyń ejelgi astanasy Orynbor qalasynda 1919 jyly dúnıege kelgen. Jastaıynan naqty ǵylymǵa yqylasy bar Aqjibek orta mektepti bitirgen soń, Máskeý ýnı­versıtetiniń Mehanıka-matematıka fa­kýltetine oqýǵa túsip, ony 1940 jyly bitirip shyǵady. Spesıfıkalyq máni bar mamandardy arnaıy mekemeler qol-aıaǵyn jerge tıgizbeı qyzmetke tartyp jatady. Olardyń kópshiligin erikti jáne eriksiz túrde Qorǵanys halyq komıssarıa­tyna shaqyrady. Sol tártippen Aqjibek te ásker qataryna alynady. Alǵashynda ol Máskeý mańaıynda alty aılyq kýrs­ta oqıdy. 1941 jyly oǵan starshına áskerı ataǵy berilip, úsh aıdan soń, KSRO Qorǵanys komıssarıaty Bas shtabynyń Barlaý Bas basqarmasyna shıfrshy qyzmetine qabyldanady. Oǵan qyzmet aıasynda Brıýssel qalasynda turatyn «Kent» degen belgisiz adamnan túsetin shıfrlanǵan málimetti sheshý fýnksııasy tapsyrylady. Ol kezde belgisiz adamnyń kóleńkesinde Ýrýgvaı azamaty Vınsent Sıerranyń jasyryn turǵanyn eshkim de bilmeıtin. Onyń ústine 20 jastaǵy jas boıjetkenge ol esimniń qupııa taǵdyryn bilý de qajet emes-tin. Áıtse de, Aqjibek «Kentten» túsip turǵan barlyq shıfrogrammalardy sózbe-sóz sheship, ony tıisti oryndarǵa jetkizip turady.

 Biz KSRO-nyń sol tustaǵy arnaıy mekemeleriniń ishinde «Qyzyl kapellaǵa» qatysty keńes barlaýshylary týraly jazylǵan birneshe kitaptarmen tanysyp shyqtyq. Solardyń arasynda osy kezeńderde VChK-NKVD mekemeleriniń barlaý jáne qarsy barlaý uıymdarynyń negizgi basshysy bolǵan general-leıtenant P.Sýdoplatovtyń bestsellerlik memýarynda «Qyzyl kapella» týraly ashyq jáne jan-jaqty aıtylypty. Bul uıymnyń qupııa jumys istegeni sonshalyq, soǵys jyldarynda ol týraly biren-saran adam ǵana bilgen kó­rinedi. Reseılik arnaıy qaýipsizdik meke­meleriniń muraǵatynda da ol týraly málimet mardymsyz bolyp shyqty. Muraǵatta saqtalǵan kóptegen qujattar sol kezdiń ózinde kýágerlerdiń ózimen birge qurtylypty. Sondyqtan Aqjibek Muqasheva týraly sońǵy aqparattar ony qamaýǵa alǵan 1942 jylmen shekteledi.

Aqjibek Temirǵalıqyzy – 1942 jyly jeltoqsan aıynda soǵystyń qyzǵan kezinde qamaýǵa alynady. Ol RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-baby boıyn­sha (kontrrevolıýsııalyq qyzmet) 25 jylǵa sottalyp, jazasyn Oralda ótki­zipti. Oǵan qoıylǵan negizgi aıyp – rezıdentter Kent jáne Ottomen tyǵyz jumys istegeni. Ony 1945 jyly sońǵy ret qaýipsizdik qyzmetiniń ardageri, polkovnık Ivan Vınokýrov Oraldaǵy bir túrmede kóripti. Osy jerden onyń bar taǵdyry tuıyqtalady.

1941 jylǵy áskerı basshylyqtyń nusqaýy boıynsha árbir shıfrshyǵa naqty bir nysan bekitilip beriletin bol­ǵan. Qarsy barlaýdyń tilinde olardy «pıanıst», «mýzykant» dep ataǵan. Radıster men shıfrshylarǵa shekara syrtyndaǵy áriptesteri týraly bilý qajet dep sanalmaǵan. Alaıda Aqjibektiń olardyń Otan úshin mańyzdy aqparatty ala bilýi men ony jedel túrde berý jolyndaǵy janqııarlyq erlik isterine janashyrlyq tanytpaýyna adamgershilik ary jibermeıdi. Keıin ol tergeý kezinde barlaýshylardyń jan­keshti erlikterin maqtanysh etýden tanbaıdy. Suraq alý kezinde Aqjibek soǵys bastalǵan kezden Kent pen Ottodan 200-deı shıfrovka alyp, ony ózi ǵana oqyǵanyn aıtady. Alaıda ortalyq onyń birnesheýiniń ǵana sheshiminiń durys bolǵanyna kózderin jetkizedi. Árıne olardyń arasynda «О́te qupııa», «Jedel sheshimdi qajet etedi», «Jeke ózine» degen qupııa belgileri bar aqparattar da bolady. Aqjibektiń barlaýshylardyń jiberip jatqan aqparattarynyń shyndyqqa qurylǵanyn bilse de, ony dáleldeýge quqy bolmaıdy.

О́z kásibine adal qyz gestaponyń nemis aýmaǵynda ornalasqan keńestik segiz radıostansasynyń altaýy ustalǵannan keıin, Máskeýde birneshe radıst pen shıfrshy qatarynda ol da qamaýǵa alynady. Onyń osydan keıingi ómiri beımálim deýimiz sondyqtan. Men bul jóninde aqparattar izdep, Reseı Fede­rasııasynyń Almatydaǵy bas konsýlyna resmı túrde redaksııa atynan hat ta jazdym. Biraq bizdiń hatymyzǵa konsýldyq jaýap bermedi. Demek, ol týraly barlyq aqparat áli jabyq nemese joıylǵan.

Bizge belgilisi mynaý: «1940 jyldary belgili adamdarmen qatar, belgisizderi de bir kúnde joq bolyp jatty. Olardyń kópshiligi NKVD túrmelerinde, lagerlerde óltirilip, kisi aıaǵy baspaıtyn jerlerde tómpeshikterge aınaldy. Sol sııaqty NKVD mashınasynyń ıleýine túsken barlaýshylardyń da odan aman shyqpasy belgili edi. Olar orasan zor qupııany biletin. Ondaı adamdardyń belgili bir ýaqyttan keıin kózin joıyp otyrý jazylmaǵan zańdylyq bolatyn.

Nemisterdiń soǵys ashýǵa jasyryn daıyndalyp jatqandyǵy jónindegi keńes rezıdentiniń shıfrogrammasyn Barlaý basqarmasynyń bastyǵy Fıtın Stalın men Sovnarkom tóraǵasy Molotovqa málimdeıdi. Erteńine Stalın Memlekettik qaýipsizdik komıssary Mer­kýlov pen Barlaý basqarmasynyń bastyǵy Fıtındi Kremlge shaqyryp, nemis fashısteriniń soǵys ashatyndyǵy jónindegi málimdemeniń qanshalyqty shyndyqqa janasatynyn surap, óz pikirin bildiredi. Suraqqa alý formatynda ótken áńgimesiniń sońynda Stalın: «Múltiksiz senýge bolatyn bir-aq nemis bar, ol Vılgelm Pık. Barlyǵyn muqııat qaıta tekserińizder, odan keıin maǵan qaıtadan málimdeńizder», deıdi.

Qaýipsizdik komıssary nemis antıfa­shıs­terinen qurylǵan Arvıd Harnak (operatıvtik laqap aty – Korsıkanes) pen Harro Shýlse-Boızen (operatıvtik laqap aty – Starshına) basqaratyn jasyryn uıymnan túsken aqparattardy taǵy bir tekseristen ótkizedi. Mundaı aq­parattar 100-den asyp jyǵylady. Bulardyń bárin tekserý úshin Berlındegi «Qyzyl kapella» barlaýshylaryna jiberedi. Arada kóp ýaqyt ótpeı-aq, 1941 jyly 22 maýsymda nemister keńes shekarasyn buzyp ótip, tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Sol kezdegi «Korsıkanestiń» bergen qupııa habarlarynyń kalendarlary Reseıdiń Syrtqy barlaý qyzmetiniń muraǵatynda saqtaýda turǵan kórinedi.

«Qyzyl kapella» uıymynda qyzmet istegen barlyq antıfashıstik top múshe­lerimen kúresý nemis fashısterine úlken kúsh túsiredi. Ony gıtlerlik reıh­tiń saıası barlaý júıesiniń basshysy Shellenberg te óz memýarynda aıtyp ótipti. Soǵys aıaqtalǵanǵa deıin nasıster «Qyzyl kapellamen» kúreste túpkilikti jeńiske jete almaǵan.

1969 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen nemis fashızmimen kúreste Keńester Odaǵyna jasaǵan kómegi úshin bir top nemis azamaty (barlyǵy 32 adam) joǵary nagradalarmen marapattaldy. Olardyń barlyǵy «Starshına» jáne «Korsıkanes» uıymynyń músheleri edi.

Stalın ólgennen keıin, Berııa isine baılanysty qaýipsizdik qyzmetiniń joǵarǵy shendi ofıserleriniń bári jaýapqa tartylady. Olardyń ishinde Batys Eýropadaǵy barlaý uıymdaryna basshylyq etken general Sýdoplatov ta bolady. Batyr ataǵyna usynylǵan general keıin osy júıede qyzmet istegeni úshin 15 jylǵa sottalady, araǵa biraz uzaq ýaqyt salyp aqtalady. Al qazaq qyzy Aqjibek Muqasheva týraly kúni búginge deıin birde-bir habar joq. Jansyz beınesi de qalmaǵan. Al keńestik barlaý júıesi metrleriniń sýretteriniń ózi ótken ǵasyrdyń 80-jyldary ǵana jaryq kóre bastady. Biz sol jyldarǵa baǵa bergen keńestik kózqaraspen jazylǵan birneshe áskerı memýardy súzip shyqtyq. Alaıda Aqjibek Muqasheva týraly esh derek kezdestire almadyq. Oǵan jasyryn berilgen Alena esiminen basqa qupııa aty bolýy da múmkin. Ázirshe qolda bar deregimiz osy ǵana.

Ermek JUMAHMETULY