Sýretti túsirgen Erlan Omar, EQ
Quran Kárimde «Eger sizderge bireý amandassa, sálemin odan da asyra ne dál solaı qabyl alyńyzdar» delingen eken.
Amandasý – adamgershilik qasıettiń bir belgisi. Qazaqtyń qanǵa sińgen dástúri boıynsha eki kisi jolyǵa qalǵanda aldymen jasy kishisi «Assalaýmaǵaleıkúm!» dep birinshi bolyp sálem beredi. Jasy úlkeni «Ýaǵalaıkúmassalam!» dep sálem alady. Sodan soń mal-jan amandyǵy suralady.
Amandasý – salt-dástúrimizde erekshe oryn alatyn qundylyq. Jasy kishi – úlkenge, atty kisi – jaıaýǵa, kele jatqan adam otyrǵanǵa sálem berýi ejelden qalyptasqan.
Alaıda «alystan alty jasar bala kelse, alpystaǵy adam baryp sálem beredi» degen qaǵıda taǵy bar. Munyń bári – halyqtyń ózara izet pen qurmet ádebi.
Burynǵy qazaq aýylǵa atpen tike kirmeıtin. Aýylǵa alystan atpen shaýyp kelý jaman yrym sanalatyn. Shet jaǵyna, kıiz úıdiń janyna jaqyndaǵanda attan túsedi, ony kermege baılaıdy. Aýylǵa qonaq kelgende mindetti túrde aıańdap kelip, úı syrtyna jaqyndaǵanda «sóıles» dep daýystaıdy. Úsh qaıtalaýdan keıin jaýap bolmasa, meımandy bul úı qabyldamaǵan bolyp esepteledi. «Qudaıy qonaq» degende ǵana erekshe yqylas tanytatyn bolǵan. Meıman kıiz úıge engende «Assalaýmaǵaleıkúm» dep jalpyǵa sálem berip kiredi. Tipti, úı ishinde eshkim joq bolsa da «Assalaýmaǵaleıkúm» dep daýystap, shańyraqqa sálem berý ádeti qalyptasqan. «Assalaýmaǵaleıkúm» arabsha «sizge álemniń tynyshtyǵy bolsyn» degen maǵynany bildiredi. Demek, musylmanshylyqta sálem berýdiń negizi – tilek, eki musylman kezdesken jerden bir-birine Jaratýshynyń tynyshtyǵyn tilep, duǵa etedi. Musylmandardyń sálemdesý ádebi Quran aıattarymen jáne Paıǵambarymyzdyń hadısterimen bekitilgen.
Qasıetti Quranda bylaı delinedi: «Ýa, ıman keltirgender! О́zderińnen úılerińnen basqa úılerge qashan úırenisip, ıelerine sálem bermeıinshe kirmeńder. Solaı etkenderiń ózderińe jaqsy, bálkim, úgit alarsyńdar».
Baıyrǵy qazaq dástúri boıynsha amandasý arqyly adamdardyń áleýmettik teginen, baılyǵynan jáne jalpy ómirdegi alatyn ornynan belgi beretin bolǵan. El bıleýshilermen amandasý, qara halyqtyń sálemdesý tártibi buljymaıtyn qaǵıda retinde belgilengen. Bul eldi syılaý, kisini syılaý tártibine aınalǵan.
Qazaq bir-birimen jolyqqanda «Mal-jan aman ba?» dep surasqan. Birinshi kezekte «Mal aman ba?» dep suraýy tegin emes. Mal – tirshilik ózegi. Sosyn baryp – jan. Qazaqtyń tirligi tórt túlikpen tikeleı qatysty bolǵan. Soǵan baılanysty mal jáne otbasy týraly jón surasý qalyby qalyptasqan.
Dalada bir top qazaq bir-birimen at ústinde kezdesip qalsa, «Assalaýmaǵaleıkúm» dep oń qolyn sozyp amandasyp, sol qolyn amandasýshynyń oń ıyǵyna qoıatyn bolǵan eken.
Qazaq halqynyń burynǵy amandasý úlgisi naǵyz musylmansha bolatyn. Kezdesken kezde oń qolyn júrek tusyna qoıyp, «Assalaýmaǵaleıkúm!» dep daýystap sálem bergen. Áýeli oń qolyn berip, úlken kisilerge qos qoldap amandasqan. Jas adam – úlkenge, jalqy adam jalpy kópshilikke birinshi bolyp sálem bergen. Al áıel kisilermen «Esensiz be?» dep hal surasqan. Osylaı sálemdesý ádebin balalaryna da úıretken. Sol tárbıe arqyly shynaıy musylmanshylyq bolmysyn talaı ǵasyr saqtap kelgen edi. Sony joǵalttyq...
О́zbekstanda er bolsyn, áıel bolsyn «Assalaýmaǵaleıkúm» dep amandasady.
Keńestik dáýir, onyń ishinde Brejnevtiń tusynda betten bylsh-bylsh súıisý dástúrge endi. «Sálemetsiz be» degen syzylma sálem qoldanysqa kirdi...
Buryn biz aýylǵa barǵanda jasy men joly úlken adamdarǵa arnaıy baryp sálem beretinbiz. Bul kúnde bári ózgerdi...
Qazaqtyń qazirgi amandasý úrdisi ártúrli: bireýler qol beredi, bireýler qushaqtap, betten súıedi, endi bireýler salǵyrt bas ızeıdi...
О́ńirlerde de sál aıyrma bar. Ońtústik jaqta japyrlaı qol berisip, qol alysyp jatsa, batys oblystarda bir sózben «Sálem berdik» deı salady...
Mundaǵy eń basty nárse – amandyq suraý. Jalpy bizdiń qazaq sálem berýge erekshe mán bergen. Amandasýdyń, sálem berýdiń negizinde adamdardyń bir-birine degen ystyq yqylasy, qurmeti, syılastyǵy jatyr.
«Sálem – sózdiń anasy», «Sálem túzelmeı, álem túzelmeıdi». Qandaı keremet máni bar sózder.
Sálem berý, sálem alý degen adam balasy órkenıetti jolǵa túskeli jón-joralǵyǵa aınalǵan dástúr. Sony qazir saqtap júrmiz be?
Qazir qazaq qalaǵa jınaldy. Iri qalalarǵa aǵylǵan adamdar kóp.
Ýrbanızasııa. Túsinikti. Jurttyń kóbi asyǵys-úsigis... О́z tirligi ózinde...
Amandasý daǵdymyz qalaı?
Podezde, lıftide, kóshede qarsy ushyrasqan adamǵa sálem bermeı óte shyǵatynymyz ras qoı. Osy mádenıetke, ádepke jata ma?
Jumysqa, sabaqqa bara jatqanda, jolda, dúkende nemese basqa ortada jıi kezdestiretin adamdarmen amandasasyz ba?
Qoǵamdyq oryndarǵa (dámhanaǵa, ashanaǵa) kirip kele jatqan tanys ne beıtanys adamdarmen qalaı amandasasyz?
Qazaqstanǵa syrt kózben qarap kóreıikshi: «tanymasyn syılamas» degendeı, qoǵamdyq ortada bizdiń amandasý, sálemdesý saltymyz birtúrli ersileý: bireýdiń bergen sálemin ekinshi bireý almaıdy; anaý Amerıkańyz ben Eýropa elderinde jurt tanysyn-tanymasyn bir-birine jylyushyraı qarap, amandasý izetin jasaıdy; bizde osy qarapaıym nárseniń ózi joq qazir.
Qazirgi tańda bizde sálemdesýge asa mán bermeıtin, tipti eleń qylmaıtyn, selt etpeıtin urpaq qalyptasty. Qazirgi sálemdesý úlgileri bir-birine jaýapsyz suraq qoıǵandaı áserde qaldyrady. Máselen, «sálemetsiz be?» degenge – «sálemetsiz be?» dep jaýap beredi. Ne «qalaısyń?» degenniń jaýaby «qalaısyń?». Sonda ne boldy?
«Qandaı da bir-eki musylman bir-birimen kezdeskende qol berisip amandassa, olardyń kúná-qatelikteri keshiriledi» degen hadıs bar.
Koronavırýs kelgeli qol berip amandasý jaıyna qaldy.
Alaıda «Ár nárseniń qaıyry bar» degen. Aty jaman indettiń keń taramaýy úshin halqymyzdyń burynnan kele jatqan amandasý saltyn qaıta ornyqtyrý qajet sekildi. Qazir keıbireýler amandasqanda judyryǵyn túıip, keıbireýler shyntaq túıistirip jatyr. О́tkende álemdik aqparat AQSh prezıdenti Donald Tramptyń ejelgi úndi eliniń amandasý dástúrin qabyl alyp, qolyn qýsyryp amandasyp jatqanyn kórsetti.
Qolymyzdy keýdemizge aparyp, sál ǵana bas ızeý.
Saqtyq sharalarynyń biri retinde, jalpy budan bylaıǵy tirlikte osy amandasý amalyn – alystan júrek tusyna qol qoıyp, bas ızep amandasýdy qaıta qalypqa keltirgen jón dep oılaımyn.
Keıde dastarqan basynda otyrǵan kisilerdiń qolyn jappaı alyp bolǵannan keıin, «qolymdy jýyp keleıin» deıtin adamdar da bolady. Osy ne tirlik? Qandaı ádepke jatady?
Sosyn bárimiz uıaly telefon ustaımyz. Syrtta júrgende qansha adammen qol berip amandasamyz. Uıaly telefondy qolymyzdy jýmaı ustaı beremiz. Ony súrtip baryp paıdalaný degen qaperimizge kirmeıdi. Osyny da eskersek.
«Saqtansań – saqtaımyn» degen sóz eldiń báriniń esinde turýy, júrýi kerek. Prezıdent elde tótenshe jaǵdaı jarııalap, barlyq saqtyq amaldaryn qarastyryp jatyr. Biz muny qalyń el bolyp qoldaýymyz qajet. Ár adam tutas halyqtyń densaýlyǵyna jaýapty bolýy tıis!
Sonymen, amandasý mádenıetin ornyqtyrý týraly oıymyzdy túıindesek:
- Ulttyq sıpattaǵy amandasý úlgisi:
Kim bolsa da kezdesken adamǵa sálem berý qajet.
Bul úshin oń qolymyzdy keýde tusymyzǵa qoıamyz. Basymyzdy sál ıip izet bildiremiz. «Assalaýmaǵaleıkúm» degendi ár adam óz qalaýyna qaraı aıtady. Ishinen aıtýyna da bolady. Qazaqstan halqynyń basym bóligi musylman dinin ustanatynyn eskersek, osylaı amandasý oryndy bolmaq.
- Memlekettik, resmı sıpattaǵy úlgi:
Resmı sharalar men jıyndarda memlekettik laýazym ıeleri, memlekettik qyzmetshiler jáne basqa tulǵalar jınalǵandar aldynda «Salamatsyzdar ma?» dep ustamdy túrde amandasady. Keı jaǵdaıda «Armysyzdar» nusqasyn qoldanýǵa bolady. Munda da oń qolymyzdy júrek tusymyzǵa qoıamyz, sál bas ıip, izet ısharasyn jasaımyz. Bul kele-kele halyqaralyq hattamaǵa engizilýi múmkin. Sol kezde Memleket basshysynan bastap laýazymdy tulǵalar basqalarǵa qolyn sozbaıdy, tikeleı qol alyspaıdy. Bul saqtyq sharasy úshin de qajet.
- Áleýmettik sıpattaǵy úlgi:
Qazaqstan túrli etnos ókilderiniń basyn qurap otyrǵan el. Halyqtyń teń jartysynan kóbi qalaly jerde turady. Qalalyqtar podezde, kóshede, lıftide, parkte bir-birimen kezdesken kezde áýeli jyly júzben qarap, bas ıip qurmet kórsetýge tıispiz. Eger úlkendi-kishili jıyn, otyrys, kezdesýler bola qalǵan jaǵdaıda syrttan kirgen adam bir aýyz «Sálem» degen sózdi aıtsa da bolady. Qarsy jaýap retinde «Sálem!» desek, jańa zamannyń sálemdesý salty qalyptaspaı ma? Jastar jaǵy jalpyqazaqstandyq amandasý úlgisin qabyl alady dep oılaımyn.
Usynylyp otyrǵan úsh nusqanyń – «Assalaýmaǵaleıkúm», «Salamatsyzdar ma?», «Sálem» negizinde bárine ortaq – Sálem degen uǵym jatyr. Buǵan qosa biz memlekettiń ánurany oryndalǵanda qolymyzdy júrek tusymyzǵa qoıamyz ǵoı.
Amandasýdyń úsh úlgisinde de biz ózimizdi tól Memleketimizben baılanystyra qaraımyz. Demek, bizdiń sálem berý, sálem alý úrdisimizde óz elimizge, Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik atrıbýttaryna qurmet kórsetý nyshandary qashanda birge júretin bolady! Bul memleketshildik rýhty kúsheıtedi.
Buqar jyraý babam naǵyz danyshpan ǵoı!
О́zek qýa aǵady,
О́zen sýdyń saǵasy.
Alystan sálem beredi,
Ádepti eldiń balasy, – degen eken bir zamanda.
Bul zamanǵa da kelip tur!
Sózimdi halyq áninde aıtylatyn «Zamandas, kezdeskende esińe alyp, amandas» degen joldarmen aıaqtaǵym keledi. Dúnıe – bir kósh kerýen. Amandasa bileıik! Amandasyp júreıik!
Nurtóre JÚSIP,
senator, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
