Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Halyq murasy atanǵan bul traktatta ál-Farabı el bıleýge qajetti qasıetterdi sanamalap, onyń negizgi talaptaryn ataıdy. Bul prınsıpter kúni búginge deıin óziniń ózektiligin joıǵan joq.
El bıleý úshin adam boıynda qandaı qasıetter bolýy kerek?! Bul týraly uly babamyz ne deıdi? Ony túsiný úshin danyshpan, kemeńger babamyzdyń atalǵan eńbegine nazar aýdarǵan jón. Joǵarydaǵy suraqtarǵa osy traktattan jaýap alasyń.
Ǵalym oıynsha qala «el, ult» degen maǵynany bildiredi. Sondyqtan da qala basshysy bolý úshin qandaı qasıetter kerek? Onyń basty qaǵıdaty mynada: «Ol – ıman, ol – qaıyrymdy qalanyń birinshi basshysy, ol – qaıyrymdy halyqtyń basshysy jáne jer júzin mekendeıtin eldiń basshysy. О́z boıynda týa bitken on eki qasıetti ushtastyrǵan adam ǵana osyndaı (bıleýshi – Ý.Q.) bola alady».
Iá, ál-Farabı óz zamanynyń oza týǵan ǵalymy, oıshyly, danagóıi retinde basshy bolatyn adamnyń qasıetterin ár turǵydan qarastyrady. Basshyǵa laıyq adamnyń tutas kelbetin kórsetedi.
Oıshyl babamyz el bıleıtin adamnyń qasıetteriniń biri «adamnyń músheleri múldem minsiz bolýǵa tıis» dep jazady. Qazirgi zaman turǵysynan qaraǵanda el bıleýshiniń jurtty ózine qaratyp, tartyp alatyn qasıeti bolýy shart. Iаǵnı, «harızmatıkalyq» degen uǵymdy bildiredi.
Reseıdiń burynǵy Prezıdenti, marqum Borıs Elsınniń: «Sizderdiń sózi qaı jerde de ótetin, kelbetti Nursultan Nazarbaevtaı Prezıdentterińiz bar ǵoı. Sondyqtan da Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy barlyq máseleni nóldik jaǵdaıda sheshtik», dep Kremlde aıtqan sózi Elbasynyń harızmatıkalyq bet-beınesiniń aıǵaǵy emes pe?!
Bıliktegi adam «jaratylysynan ózine aıtylǵanynyń bárin jete túsinetin, aıtylǵan sózdi sóıleýshiniń oıyndaǵysyndaı jáne istiń jaı-jaǵdaıyna sáıkes uǵyp alatyn bolýy kerek».
Muny da qazirgi jaǵdaıǵa salyp qarasaq «halyq sózin estıtin jáne tyńdaıtyn» adamnyń beınesin kóremiz. El tutqasyn ustaǵan Q.Toqaev bir jyldyń ishinde óziniń halyqtyq, bilimdi jáne bilikti saıasatker ekenin dáleldedi.
Kazirgi álemdik indet, koronavırýs tarap otyrǵan kezde de Prezıdent Q.Toqaev halyqtan eshteńeni jasyrǵan joq. Qıyn sátte halyqtyń sózin sóıledi. Úkimetke naqty tapsyrmalar berdi. Qazaqstannyń barlyq býynyna kómek kórsetiletinin aıtty. О́zin-ózi qamtamasyz etetin adamdar da osy sanatqa endi. Olardyń kópshiligi aýyldyq eldi mekenderde turatyny belgili. Sondaı-aq zeınetkerler de qamqorlyqtan tys qalǵan joq. Kóktemgi egis kezindegi jaǵdaıǵa oraı qandaı kómek kórsetiletini týraly da syndarly sóz aıtty.
Danyshpan babamyz «О́zi túsingen, kórgen, estigen jáne ańǵarǵan nárselerdiń bárin jaqsy saqtaıtyn, bulardan esh nárseni umytpaıtyn bolý kerek» dep eskertken edi.
Baıybyna qarap, baǵamdasaq munyń ar jaǵynda óz sózine ózi jaýap beretin, sóz ben isinde alshaqtyǵy joq adamnyń beınesi keledi.
Ál-Farabı jazady: «...Áıteýir bir zattyń kishkene ǵana belgisin baıqaǵan zamatta sol belginiń ısharatyn ilip áketerlikteı, alǵyr da, ańǵarympaz aqyl ıesi bolýy shart». Iаǵnı, alǵyrlyq, ańǵarympazdyq, aqyldylyq syndy qasıetter basshynyń boıynda neǵurlym kóp bolsa, sonshalyqty halqynyń da jaǵdaıy jaqsy bolady.
El bıleýshi boıynda taǵy bir qasıet bolýy qajet. Bıleýshi «ótkir sóz ıesi jáne túıgeniniń bárin aıdan anyq aıtyp bere alatyn tilmar bolýy shart». Árıne, bul qasıet kez kelgen bıleýshiniń qolynan kele bermeýi múmkin. Másele sózýarlyq týraly bolyp otyrǵan joq. Aıtqanyna jurtty ılandyra alatyn sheshen de, kósem de bolatyn tulǵaǵa laıyq uǵym. Bı-sheshenderden qalǵan sóz – sonyń aıǵaǵy.
Bizdiń zamanymyzdan burynǵy, shamamen 620-555 jyldary ómir súrgen Anaharsıs qaldyrǵan myna joldarǵa nazar aýdaralyq:
Meniń bar jamylǵym –
Saqtyń shapany,
Etigim – aıaǵymnyń terisi,
Tańǵy asym men tústigim –
Sút, irimshik jáne qýyrdaq,
Sýsynym – sý.
«Halqymnyń sultany emes – ultanymyn» degen sóz osyndaı zamandardan qalǵan jádiger.
Kúltegin aıtady:
Sonaý bastan, o bastan,
Bir-birine jarasqan,
Jaralǵaly qara jer,
Jaralǵaly Kók Aspan,
Estemı men Bumynnyń,
Adamzattyń baǵy asqan.
Tórt buryshy dúnıeniń,
Solarmenen sanasqan.
Búkil túrki álemi,
Ekeýine qarasqan.
Mine, qanshama jyldar, ǵasyrlar aýyssa da uly tulǵalardyń esimi óshken joq. Esimderi tarıhta qaldy.
Buqar jyraý babamyz Han Abylaı aýyryp jatqanda kóńil suraı baryp:
Qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan,
hanym-aı,
Qaıyrýsyz jylqy baqtyrǵan,
hanym-aı,
Qalyńsyz qatyn qushtyrǵan,
hanym-aı,
Úsh júzden úsh kisini qurban qylsam,
Sonda qalar ma eken qaıran,
janyń-aı»
degen sózdiń ar jaǵynda Abylaı hanǵa degen halyq mahabbaty tur.
«...О́ner bilimge qushtar bolý, oqyp úırenýden sharshap shaldyqpaı, osyǵan jumsalatyn eńbekten qınalyp azaptanbaı, buǵan jetetin bolýy kerek» deıdi ál-Farabı.
Bul – ulaǵat. Babamyzdyń oıyn tereńirek túsiný úshin uly Abaı hakimniń qyryq birinshi qara sózine júgingen jón.
– Qazaqqa aqyl kerek, túzeımin dep qam jegen adamǵa eki nárse kerek, – deıdi hakim Abaı. – Áýeli – bek zor ókimet, jarlyq qolynda bar kisi kerek».
Al jarlyq kimniń qolynda bolady? Árıne, bılik ıesinde. Basynda baq, astynda taǵy bar adamnyń qolynda bolmaq. Sol jarlyqty Abaı babamyz halyqty oqytý, bilim-ǵylymǵa úıretý úshin jumsaý kerek dep biledi.
«...Dúnıede kóp esepsiz ǵylymnyń joldary bar, árbir jolda úıretýshilerge berip, sen bul joldy úıren, sen ol joldy úıren dep jolǵa salyp, mundaǵy halyqqa shyǵynyn tóletip jiberse, hátta qyzdardy da eń bolmasa musylman ǵylymyna jiberse, jaqsy din tanyrlyq qylyp úıretse, sonda sol jastar jetip, bul atalary qartaıyp, sózden qalǵanda túzelse bolar edi».
Ál-Farabı babamyzdan qalǵan murany Abaı hakim de amanat, ulaǵat etip bizge tastap ketti.
Búginde qos danyshpanymyzdyń ósıeti oryndalyp jatyr. Onyń kýási bolyp otyrmyz. Daryndy balalarymyzǵa arnalǵan mektepter bar, Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri jumys isteıdi. On úsh myńnan astam talantty qyz-jigit álemniń ozyq ýnıversıtetterinde bilim alyp keldi. Qazir olar joǵary bılikte, ekonomıkada, saıasatta, bızneste, kvazısektorlarda jaýapty jumystar atqaryp júr.
– «...Taǵamǵa, ishimdik ishýge, suhbat qurýǵa kelgende qanaǵatshyl bolýy kerek, jaratylysynan saýyqqumarlyqtan aýlaq bolyp, budan alatyn lázzatqa jırene qaraýy shart» degen sózderdi de ál-Farabı úlken laýazymdy qyzmetker saqtanatyn qasıet dep esepteıdi.
Memleketti basqarý baqytyna ıe bolǵan adamnyń qaperinen shyqpaıtyn taǵy bir mańyzdy shart bar. Uly oıshyl «...shyndyq pen shynshyl adamdardy súıip, ótirik – jalǵan men sýaıttardy jek kórýi kerek, jany asqaq jáne ar-namysyn ardaqtaıtyn bolýy shart, onyń jany jaratylysynan pasyq isterdiń bárinen joǵary bolyp, jaratylysynan ıgi isterge yntyzar bolýǵa tıis» degen sózderdiń esh ýaqytta eskirmeıtin, óshpeıtin muraty bar.
Kez kelgen bıleýshi qasyna jany taza, ary taza, shyndyqty jaqtaıtyn, eshkimniń ala jibin attamaıtyn adamdar júrýi kerek dep esepteıdi.
Qazaqtyń batyr uly Baýyrjan Momyshuly: «Shyndyq bar ma?» degen suraqqa bylaı dep jaýap bergen ǵoı: «Shyndyq bar. Biraq shyndyqqa shyryldap jetem degenshe ósek pen ótirik aldyńdy órtep jiberedi».
Oıshyl, danagóı babamyz «Qaıyrymdy qalanyń» basshysy boıyndaǵy eń asyl qasıetterdiń biri onyń adaldyǵy dep biledi. Oqıyq: «...dırhem, dınar ataýlyǵa jalǵan dúnıeniń basqa da atrıbýttaryna jırene qaraýy kerek, jaratylysynan ádilettilik pen ádilettilerdi súıip, ádiletsizdik pen ozbyrlyqty jáne osylardyń ıelerin jek kórý kerek».
«Altyn kórse perishte joldan taıady» dep halyq beker aıtpaǵan ǵoı. Osy oıdy ǵulama ári qaraı tereńdete túsedi. «...jaqyndaryna da, jat adamdarǵa da ádil bolyp, jurtty ádildikke baýlyp, ádiletsizdikten zardap shekkenderdiń zalalyn ótep, jurttyń bárine óz biliginshe jaqsylyq pen izgilik kórsetip otyrýy qajet, ádil bolý kerek, biraq qyńyr bolmaýy kerek». Naǵyz ulttyq fılosofııa osy. Adamzattyń bárine qajet qundylyq jáne ulaǵat.
Bul oıdy ál-Farabıdiń zamandastary da, keıingi danagóı oıshyldar da aıtqan.
J.Balasaǵunı óziniń ataqty «Qutadǵý bilik» atty izgilik kitabynda bylaı deıdi:
«Týrashyl er – tili shyndyq,
tyńdalyq
Túgel sózdiń túp atasy – týralyq.
Týra júr de zulymdyqty jebeme,
Qarany aqqa, qaraǵa aqty
teńeme demeı me?
Uly Abaı babamyz Otyz segizinshi qara sózinde «ynsap, uıat – bul ǵadiletten shyǵady» deıdi. Bul – oıshyldar úndestigi.
Ál-Farabı berik sheshim aıta alý bıleýshige tán qasıetterdiń biri dep esepteıdi. «...Qorqynysh pen jasqaný degendi bilmeıtin, batyl, erjúrek bolý kerek» degen sózi osynyń aıǵaǵy.
Ál-Farabı ilimin túsinýge talaptana otyryp «Qaıyrymdy qala» basshysy bolý úshin qandaı qasıetter kerek ekenin bildik. Biraq osylardyń bári bir adamnyń boıynda bolýy múmkin be? Buǵan danyshpan ál-Farabıdiń ózi jaýap beredi. «Kimde-kim týǵan kezinen bastap jáne jas jetkinshek shaǵynda joǵaryda atalǵan sharttardy boıyna darytqan bolsa jáne eseıgennen keıin basqa alty shartqa saı keletin bolsa, birinshisiniń ornyn basatyn ekinshi basshy sol bolady».
Mine, ómir osyny dáleldep otyr. Saıası synnan ótken, álemdik órkenıet joly damýynyń negizderin biletin, saıası sarapshy, Syrtqy ister mınıstri, Úkimet basshysy, Senat Tóraǵasy, Birikken Ulttar Uıymynyń jetekshisiniń orynbasary bolǵan Q.K.Toqaevtyń Memleket basshysy bolyp saılanýy osyndaı syndarly synnan ótkendiginiń kórinisi.
Ǵulama ǵalym el basqarýǵa laıyq adamnyń taǵy alty qasıetin alǵa tartady. Olar «dana bolý», «zańdardy, erejeler men ádep ǵuryptardy jadynda saqtap jetik bilý, óziniń barlyq is-áreketin osylarǵa sáıkes júrgizý», «burynǵylardan tıisti zań saqtamaǵan jaǵdaıda, birinshi ımandardyń (Ata zań – Ý.Q.) úlgisimen áreket jasaı otyryp, bul jóninde tapqyrlyq kórsetý», «...bolashaq oqıǵalardy da qalaǵan kezinde tanyp bilip otyrarlyqtaı tapqyr da bilgir bolý, óziniń osyndaı is-áreketterinde ol halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdy maqsat etýge tıis», «...ózi belgilegen zańdardy oryndaýǵa jurtty óz sózimen jigerlendire bilý», «áskerı isterdi júrgizý úshin qajetti dárejede qaıratty bolý, onyń ber jaǵynda áskerı ónerdi qyzmet babyndaǵy óner retinde jáne bıleýshi óner retinde bilip alý».
Danagóı ǵalym, danyshpan retinde ál-Farabı babamyz oıǵa oı qosady. Al osy alty qasıet bir adamnyń boıynda bolmaǵan jaǵdaıda ne isteýge bolady? Osyǵan oraı oıshyl tómendegideı qorytyndy jasaıdy. «...Eger osy qasıetter bir top adamnyń bastaryna bólek-bólek bitken bolsa, sóıtip birinde danalyq, ekinshisinde taǵy bir qasıet, úshinshisinde taǵy bir, besinshisinde taǵy bir, altynshysynda taǵy bir qasıet bolsa, onda osy adamdar ózara kelisken jaǵdaıda, bári de qaıyrymdy basshylar bolmaq».
Kez kelgen memleket tarıh synynan ótedi. Bizdiń elimiz de aýyr syndardy basynan ótkizdi. Eltutqa bolǵan adamdar halyqty talaı tyǵyryqtan alyp shyqty. Biz Egemen, Táýelsiz memleket retinde saıası sahnaǵa shyqtyq. Álem moıyndady, órkenıetti otyz eldiń sanatyna qosylýdy murat etip otyrmyz.
Tarıhı, ádebı muralarymyzdy zerttep, zerdelep jatyrmyz. Ál-Farabı babamyzdyń uly murattary da jańa zamannyń jańa adamdaryn qalyptastyrýǵa, tárbıeleýge yqpal etetini sózsiz.
Ál-Farabıdiń danalyq oılaryn ana tilimizge aýdarǵan Q.Saǵyndyqov, M.Janǵalın, M.Ishmýhammedov sııaqty sóz zergerlerine jas urpaq rıza ǵoı dep oılaımyn.
Hakim Abaı:
Bilimdiden shyqqan sóz,
Talaptyǵa bolsyn kez.
Nuryn, syryn kórýge,
Kókireginde bolsyn kóz – deıdi.
Babalar rýhy asqaqtap, qazaq eliniń Kók baıraǵy jelbireı bersin.
Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
