Afrıka qaryzyn qalaı qaıtarady?

Taıaýda G20-ǵa múshe memleketter koronavırýs indetiniń ekonomıkaǵa áserin eskerip, Afrıka memleketteriniń bıylǵy qaryzyn keshirýge sheshim qabyldaǵan bolatyn. Alaıda damyǵan elderdiń bul usynysyn qanaǵattandyrýǵa Qytaı asyǵar emes. Osy eldiń syrtqy ister mınıstriniń sózine sensek, Qytaı Afrı­kadaǵy qaryzyn keshirýdiń tetikterin qarastyrmaq. Vedomstvo basshysy aıtqan tetikterdiń naqty qandaı bolatyny ázirge belgisiz. Keleshekte de ony bilýimiz ekitalaı. О́ıtkeni Qytaıdyń «qara qurlyqqa» salǵan ınvestısııasy týraly kóp málimet áli kúnge qupııa kúıinde qalyp otyr.

Afrıkadaǵy kóptegen memleket kedeı, endi-endi damyp kele jatqany belgili. Al eldiń ósip-órkendeýine shetelden keletin ınvestısııa qajet ekeni taǵy málim. Sondyqtan óńirge quıylǵan qarajat óte qomaqty. Áıtse de, «Qaryz kúlip kirip, kúńirenip shyǵady» demekshi, ony qaıtarý da Afrıka elderine aýyr tıedi.

Qazirgi tańda Afrıka memleketteri shetelderge shamamen 600 mlrd dollar kóleminde eýrooblıgasııa bereshek. Ásirese, Mysyr (26 mlrd dollar), Ońtústik Afrıka Respýblıkasy (19 mlrd dollar) jáne Nıgerııa (12 mlrd dollar) qaryzǵa belshesinen batqan.

Oǵan qosa, Senegal, Gabon jáne Zambııa sekildi elderde eýrooblıgasııanyń ishki jalpy ónimge shaqqandaǵy paıyzdyq kólemi óte kóp. Bul da Afrıka elderiniń ınvestısııalyq qaryzdy qaıtarýǵa degen múmkindigin qıyndata túsedi.

Bıyl «qara qurlyqtyń» syrtqy qaryzy 45 mlrd dollardy qurap otyr. Pandemııa saldarynan ony óteý ońaıǵa soqpaıdy. Overseas Development Institute-tyń boljamyna súıensek, bıyl Afrıka elderiniń eksporttan túsetin paıdasy kúrt azaıyp, jalpy kólemi 36-54 mlrd dollarǵa deıin tómendemek. Tipti, keı memleketterde ishki jalpy ónim 20 paıyzǵa deıin azaıyp ketýi yqtımal. Iаǵnı, syrtqy qaryzdyń tólemi aýyr ekonomıkalyq júkke aınalady.

G20-ǵa múshe memleketter osyny eskerip, qaryzdy qaıtarý merzimin kesheýildetýge, keı jaǵdaıda múldem keshirýge kelisti. Osy oraıda, Qytaıdyń únsiz qalýynyń astarynda úlken mán bar. Shyǵystaǵy kórshimiz Afrıkaǵa qara­jatty qaptap tógip jatyr. «Al­maqtyń da salmaǵy bar» ekeni beseneden belgili. Onyń ústine, koronavırýs saldarynan Qytaı ekonomıkasynyń ósimi de baıaýlady. Iаǵnı, boryshty keshirý Beıjiń úshin qaı turǵydan da tıimsiz.

Johns Hopkins atyndaǵy halyqaralyq mek­teptiń derekterine súıensek, Afrı­ka mem­leketteriniń Qytaıǵa bereshegi 143 mlrd dollarǵa jetken. Mundaı mol somanyń basym bóligi temirjol, áýejaı jáne port sekildi aýqymdy ınfra­qurylymǵa salynǵan.

Halyqaralyq qarjy qorynyń máli­metine súıensek, Afrıkadaǵy kedeı elder­diń jartysyna jýyǵy Qytaıǵa boryshker. Al Garvard bıznes mektebi Beıjiń bergen qarajattyń 50 paıyzy kópshilik nazarynan tys qalyp, eki el bıligine ǵana málim ekenin aıtady. Degenmen «qara qurlyqtyń» Qytaı­ǵa qaryzyn dóp basyp aıtý qıyn. О́ıt­keni Beıjiń bıligi ekijaqty kelisimde kór­setilgen sandardy syrtqa jarııa etpeıdi. Jalpylama málimet bergenimen, resmı qujatta ne jazylǵany bir Qudaıǵa, sosyn Qytaıǵa ǵana aıan.

«Qytaı qaryzyn tóleı almaıtyn elderge qysym kórsetpeıdi. Búkil máse­leni ekijaqty kelisim aıasynda kelisip sheshemiz», deıdi Qytaı syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Chjao Lıszıan.

Beıjiń bıligi boryshyn keshirýge asyqpaı, tetikterin qarastyryp jatqa­nyn joǵaryda atap óttik. Qytaı ashyq eshteńe aıtpasa da, kommýnıstik partııa basshylarynyń ne kózdegeni anyq baıqalady.

Birinshiden, Beıjiń «jumsaq saıasat» qoldaný arqyly Afrıkadaǵy saıa­sı yqpalyn kúsheıte túspek. Mundaı qadam tikeleı ekonomıkalyq paıda ákel­me­se de, álemdik shahmat taqtasynda qa­­jet gambıt. «Qara qurlyqta» 50-den astam memleket bar. Olardyń bári BUU, Halyq­aralyq olımpıada komıteti sekil­di ha­lyqaralyq uıymdarǵa múshe. «Kúl­sheli bala súımekke jaqsy» demekshi, olar shartarapqa belgili uıymdarda Qytaı­dyń sózin sóıleýge qajet. Kedeı, baı ekenine qaramastan, ár memleket – bir daýys. Endeshe, «sý ishken qudyǵyna túkirmeıtinin» Afrıka elderi de, Qytaı da jaqsy túsinedi.

Ekinshiden, Beıjiń aqshalaı qaryz berip, onyń ornyna eldegi strategııalyq mańyzdy nysandardy alýy múmkin. Bulaı dep kesip aıtýymyzdyń ózindik sebebi bar. Birneshe jyl buryn Shrı-Lanka bıligi Qytaıdan 1,1 mlrd dollar ınvestısııa tartyp, Hambantota portyn salǵan edi. Alaıda Shrı-Lanka boryshyn ýaqtyly óteı alǵan joq. Eń aqyrynda ony keshirý maqsatynda strategııalyq mańyzdy portty 99 jylǵa jalǵa berdi.

Beıjiń dál osyndaı tásildi Djıbý­tıde de qoldanbaq. Qazir atalǵan elde qytaılyq ınvestısııanyń kómegimen keme porty salynyp jatyr. Djıbýtıdiń jýngolarǵa boryshy ishki jalpy ónimge teń ekenin eskersek, Beıjiń bıligi kez kelgen sátte portty menshiktep alýy ýaqyt enshisindegi sharýa.

Alaıda Qytaıdyń osyndaı áreketine qaramastan, «qara qurlyqtyń» kóp memleketi qaryz alýyn azaıtar túri kórinbeıdi. Tipti qazba-baılyqtaryn ıgerýdi Beıjiń tarapyna amanattaýǵa ázir. Máselen, The Wall Street Journal taratqan aqparatqa sensek, Zambııa boryshyn keshirý úshin eldegi eń úlken mys kenishteriniń aksııasyn bermek. Bul eldiń bıligi Qytaıǵa qaryzynyń kólemin ashyq aıtqan emes. Biraq Johns Hopkins ortalyǵynyń derekterine saı, 2017 jy­ly Zambııanyń Beıjińge bereshegi 6,4 trln dollar shamasynda. Bul el qaryzynyń 44 paıyzyn quraıdy.

Ýganda da Zambııanyń kebin kııýi múmkin. Eldegi Entebbe áýeja­ıyn jańalaýǵa 325 mln dollar, Karý­madaǵy elektr stansasyn salýǵa 1,4 mlrd dollar qarajat jumsaldy. Investısııany, álbette, Qytaı quıdy. Ýganda qarjy mınıstriniń aıtýynsha, alda-jalda boryshty óteı almasa, eki nysan da QHR qaramaǵyna ótedi.

Afrıkadaǵy ekonomıkasynyń áleýeti joǵary sanalatyn Nıgerııa da Qy­taı­ǵa táýeldi. Qarjy mınıstrliginiń máli­metine súıensek, 2017 jyly bul el­diń qaryzy 2 mlrd dollardy qura­ǵan. Degenmen shynaıy bereshek budan birneshe ese kóp ekeni talaı márte buqa­ralyq aqparat quraldarynda aıtyldy.

Byltyr Beıjiń taǵy 629 mln dollar ınvestısııa quıdy. Bul qarajat teńiz portyn salýǵa jumsaldy. Endi, Nıgerııa bıligi Qytaıdyń «Eksport-Import» bankinen qosymsha 17 mlrd dollar qaryz suramaq.

Overseas Development Institute keltir­gen derekterge súıensek, Nıgerııa­nyń syrtqy qaryzynyń 10 paıyzy Qytaıdyń úlesinde. Al Efıopııanyń boryshy 17 paıyz, Kenııada 33 paıyzǵa jetken.

Beıjiń bıligi bergen qaryzyn múldem keshpeıdi deý artyq aıtqandyq bolar. Buǵan deıin Qytaı birneshe ret «jomarttyq» tanytty. 2018 jyly Beıjińde Afrıka elderi basshylarymen ótken sammıtte Sı Szınpın keı memleketten alashaǵynan bas tartatynyn málimdegen-tuǵyn.

Rhodium Group zertteý fırmasynyń málimetine saı, Qytaımen jasalǵan ınvestısııalyq kelisimderde qaryz­dy keshirý jıi kezdesedi. Áıtse de, kommýnıstik partııa basshylyǵy negizi­nen qomaqty qaryzdy emes, azyn-aýlaq ınvestısııanyń óteýin keshedi. Mysaly, 2017 jyly Sýdanǵa salynǵan quny 6,5 mlrd ınvestısııanyń 160 mln-ny keshirilgen.

Osyǵan qaramastan, Afrıka elderi­niń sheneýnikteri Qytaımen kelisimge kele­tinine senimdi. Gananyń qarjy mı­nıstri jýrnalısterge bergen suh­batyn­da ár memleket máselesin Beıjiń­men eki­jaq­ty kelisim aıasynda sheshetinin jetkizdi.

Qytaıdyń alashaǵyn keshirýge ynta tanytpaýynyń úshinshi sebebi – eldegi halyqtyń turmysyna baılanysty. Qazirgi tańda QHR-da jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimniń kólemi 10 myń dollardan sál asady. Bul damyǵan memleketterden áldeqaıda az. Salystyryp qarasaq, álem ekonomıkasynyń negizgi jetiligi sanalatyn memleketterdegi jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimniń kólemi ortasha eseppen 45 myń dollardy quraıdy. Endeshe, ekonomıkasy eń úlken ekenine qaramastan, halqynyń turmysy tómen Qytaı úshin salǵan ınvestısııanyń qaıtarymy qaı kezde de qajet.

Jalpy, Qytaıdyń shetelderge qomaq­ty ınvestısııa quıýy Afrıkamen shek­tel­meıdi. Keıingi 10 jylda onyń kólemi 2 trln dollarǵa jetti. Beıjiń bıligi «Bir beldeý – bir jol» jobasy aıasynda Shyǵys Eýropa elderine, ásirese «16+1» basta­masy, ıaǵnı Qytaı men Shyǵys bloktyń 16 eli arasyndaǵy yntymaqtastyq qarqyn­dy júrip jatyr. The Diplomat por­taly taratqan aqparatqa súıensek, qazir­diń ózinde Beıjińniń Shyǵys Eýropaǵa salǵan ınvestısııasynyń kólemi 8 mlrd dollardan asyp ketken.

Azııada da Qytaıdyń qaldyrǵan qoltańbasy jeterlik. Shrı-Lankanyń mysalyn joǵaryda keltirdik. 2017 jyly Malaızııa 12 mlrd dollar qaryz aldy. Beıjiń Pákistanǵa 62 mlrd dollar ınvestısııa quıýǵa ynta tanytyp otyr.

Qoryta aıtqanda, koronavırýstyń ekonomıkalyq saldary qaı elge bolsyn qıynǵa soqpaq. Ásirese, turmysy tómen Afrıka memleketteriniń muqtajdyǵy burynǵydan da arta tústi. Áıgili ǵalym Al­bert Eınshteın aıtqandaı, «ár daǵda­rystyń artynda úlken múmkindik bar». Biraq bul joly mol múmkindik Qytaıǵa buıyratyn syńaıly...