Papama Uly jeńistiń 40-jyldyǵyna arnap medal men qol saǵat syılady. Ákemdi biz papa dep óstik. Papam tósekte jatqan. Eki-úsh aıǵa sozylǵan aýyr naýqastan ákemiz tósek tartyp qalǵan bolatyn. Maıor jigit áskerı salt boıynsha: Papama Uly jeńistiń 40-jyldyǵyna arnap medal men qol saǵat syılady. Ákemdi biz papa dep óstik. Papam tósekte jatqan. Eki-úsh aıǵa sozylǵan aýyr naýqastan ákemiz tósek tartyp qalǵan bolatyn. Maıor jigit áskerı salt boıynsha:
«Qatardaǵy Gvardııa jaýyngeri Temenov joldas! Sizge Uly Jeńistiń 40-jyldyǵyna arnalǵan syılyqty tabystaýǵa ruqsat etińiz!». Ol qolyn shekesine qoıyp oryssha taq-taq etedi. Papamyz dirildegen saýsaqtarymen saǵat pen medaldi qolyna aldy. Kishkene qoraptaǵy jarqyraǵan sary medal jarq ete qaldy. Ákem saǵatty jastyǵynyń janyna qoıdy da, medalǵa uzaq qarady. Bir sát kózi jasaýrap, ıegi kemseńdep ketti. «Rahmet. Rahmet aınalaıyndar!» - degen.
Bul ákemizdiń kózi tirisinde alǵan sońǵy marapaty bolatyn. 4 kúnnen keıin ákemiz dúnıeden ótti. Dúnıe júzilik Uly Otan soǵysynda 70 mıllıon adam qaza tapsa, sonyń ishinde Sovet odaǵynan 24 mıllıonnan astam soldat sheıit bolǵan eken. Sonyń ishindegi soraqysy Germanııada soǵysqa nemisterdiń 12-aq paıyzy qatyssa, Qazaqstannan 24 paıyz qatysqan. Iаǵnı árbir tórtinshi Qazaqstandyq áskerge alynǵan eken. Stalındik júıe kim-kimdi de aıaǵan joq. Ásirese Orta Azııada, sonyń ishindegi qazaqtardy aıaýsyz oq pen órtke aıdap saldy. Soǵysqa ketken 1,5 mıllıon qazaqtyń teń jartysy oralǵan joq. Jáne kimniń qalaı, qaı jerde jerlengeni áli kúnge belgisiz. Iá, 100 ge jýyq qazaq Sovet Odaǵynyń batyry boldy. Al belgisiz batyrlar qanshama?! Ol tek kók aspan men Allaǵa ǵana aıan. Ákemiz Dosymǵalı tórt aǵaıyndy edi. Olardyń úsheýi soǵysqa qatysty. Eń úlken aǵasy Qasym soǵystan kelgen joq. Iz-túzsiz. Tipti qara qaǵaz da kelmegen. Al ákemiz maıdannan múgedek bop oraldy. Bir kózi, eki saýsaǵy joq. Sosyn basynda shúıdesine taman tyrtyǵy bolatyn. Kontýzııa alǵan. Al kishi inisi Nýrı soǵysty polkovnık dárejesinde aıaqtap, 1945 jyldan bastap Ýkraınadaǵy Ivano-Frankovsk qalasynda 25 jyl boıy áskerı komendant bop istegen bolatyn. О́tken ǵasyrdyń 70 jyldary Qazaqstanǵa kelip, keıin osynda dúnıe saldy. Bizde ne kóp, meıram kóp... Jańa jyl, 8-mart, Halyqaralyq áıelder kúni, 23-fevral Sovet Armııasynyń kúni, 1 maı, 7 qarasha t.t. Alaıda papamyz úshin eń úlken meıram 9-maı jeńis kúni bolatyn. Sol kúni papamyz aq kóılek, qara galstýk, qara kostıým-shalbaryn kıip, keýdesine orden-medaldaryn taǵyp, aýdan ortalyǵy Shelektegi, qala berdi aýyldaǵy Paradqa qatysatyn. Jáne sol kezde bizdiń aýylda soǵysqa qatysqan úlken kisiler kóp bolatyn. Klýbtyń aldyndaǵy minberden ardagerler sóılep, mýzyka oınap, el-jurt máz-maıram bolatyn. Ásirese soǵystyń sońǵy soldattary bir jasap qalýshy edi. Sosyn olardyń birazy, ákemniń syılas-joldastary bizdiń úıge jınalatyn. Sebebi bizdiń úı naǵyz ortalyqta ornalasqan. Maı aıy-bizdiń aýylda óte jyly, tipti keıde ystyq bolatyn. Sondyqtan da olar úlken úıge emes, esik aldyndaǵy jazǵy verandyda otyrýshy edi. Apam tamaǵyn daıyndap, baýyrsaǵyn pisirip, etin asyp, ábden ábigerge túsýshi edi. Olar sol kúni qasqaraıǵansha otyratyn. Uzyn-sonar áńgime-dúken. Soǵystaǵy kúnderde este qalǵan oqıǵalar, kim qalaı qaıda shaıqasty, kim qalaı jaraqat aldy, bári sol kúni aıtylatyn. Sosyn olar án shyrqaıtyn. Men alǵash ret «Eh, dorogı» ánin sol maıdanger kisilerden estigem. «Eh, dorogı pyl da týman Holoda trevogı da stepnoı býrıan». Alǵashynda bir-eki daýyspen jaryqshaqtanyp shyqqan án birte-birte joǵarylap ashyq ta aıqyn estiletin…
Bireýleri kózderin súrtip, esterine ótken jastyq shaqtaryn alyp qamyqqandaı kúı keshetin. Iá, olardyń kóbi jylaýshy edi. О́ıtkeni ár maıdangerdiń, ár soldattyń óz tarıhy, óz taǵdyry, óz qupııalary bar-tyn… Ákemniń qasyndaǵy bireýiniń aıaǵy joq, bireýiniń qoly joq maıdangerler ashy sýdan tartyp-tartyp jiberip, keler jylǵy 9-maıǵa aman-esen jetý úshin kóteretin. Búginde bizdiń aýylda sol maıdangerlerden eshkim qalǵan joq. Bári-bári ómirden ótken. О́ıtkeni soǵystyń zardaby da, soǵystan sońǵy qıyn kúnder de olarǵa ońaı tıgen joq. El ishindegi kedeıshilik, joqshylyq, jetispeýshilikti sol maıdangerler 70-jyldarǵa deıin kórdi. Ol maıdangerler bertin kele elmen birge esterin bir-aq jıdy. Alaıda El qorǵaǵan esil Erlerdiń taǵdyrlary ońaı emes. О́kinishke oraı Memleket olarǵa qamqor bola almady. Men 1991 jyly Amerıkadaǵy Gavaı aralynda kınofestıvalge barǵam. Bul araldar jerdiń jumaǵy deýge bolady. Tynyq muhıtynyń soltústik jaǵynda ornalasqan. Klımaty tropıkalyq janǵa jaıly. Qaı kezde de týrısterdiń rahattanyp demalatyn jeri. Kókpeńbek tabıǵaty, aqshaǵala tolqyndary, uzynnan uzaq kóz jetpeıtin jaǵajaılary esińde máńgi qalady. Túrkııa, Egıpet, Taıland, Indııa araldary sııaqty jurt kóp bara bermeıtin erekshe meken. Men barǵan soń kóp uzamaı 7-jeltoqsan kúni Japonııanyń Amerıkaǵa, ıaǵnı Perl-Harborǵa soǵys ashqanyna 50 jyl tolǵan eske alý sharasy boldy. Araldyń kósheleriniń bárine polıseıler qaptap, eki kún boıy Gonolýlý ózgerip shyǵa keldi. Ár kóshe, ár úıde Amerıkanyń jalaýy jelbireıdi. Amerıkanyń Prezıdenti Djordj Býshtyń ózi arnaıy ushyp keldi. Sonda meni tańǵaldyrǵany Perl-Harborǵa qatysqan maıdangerlerdiń parady. Bárine birdeı áskerı kıim tigilgen. Qalyń kópir halyq, teledıdardan estidik, 7000-nan astam adam qatysqan eken. Aldyńǵy on qatarda kolıaskada otyrǵan kári soldattar, jáne ár qatarda 20-25 ten adam bar. Báriniń ústinde arnaıy tigilgen eń jańa áskerı kıim, bastarynda beretka, qoldarynda jalaýy, arttarynda olardy ıterip kele jatqan, aq-qarasy aralas jap-jas amerıkalyq matrostar. Odan keıin tip-tik áskerı marshpen ótken maıdangerler. Keýdelerindegi orden medaldary, jap-jańa formaǵa jarasa túsken. Tańqaldym... Qyzyqtym... Qyzyqtym da qyzǵandym... Memlekettiń ulylyǵy, maıdangerlerge degen qurmet mine osy shyǵar dedim ishimnen. Al, bizde bári basqa... О́kinishten-aq ózegiń órtenedi. Iá meniń ákem de, dál solardaı soǵysqa qatysyp, oq pen órttiń ishinen jaralansa da, aman oralǵan adam. Tatar dám tuzy bar eken. Soǵystan keıin 40 jyl ómir súrdi. Úıli-jaıly boldy. О́mirge bizder keldik. Qazir oılap qarasam, shúkirshilik eken. Men bala kezimde ákem jaıly keıde qııaldap ketýshi edim. Aqyry soǵysqa barǵan eken, nege Berlınge jetpeı kaldy? Nege Reıhstagka meniń papam tý tikpedi? - deýshi edim. Iá soǵysqa qatysqan soldattardyń bári, Jeńispen oralyp, Berlınge barǵysy keldi. Bári de aman-esen elge oralǵysy kelgen. Alaıda ómirdiń de, soǵystyń da óz zańy bar. Soǵystyń negizgi amaly, maqsaty dushpandy qyryp-joıý, óltirý. Qarsy betteginiń de nıeti osy. Tek adam óltirý. Men muny keıin eseıgende ǵana bildim. Sol qandy qyrǵynnan ıaǵnı beıbit turǵyndardy qosqanda 70 mıllıon adam sheıit bolǵanda, sol Maıdannan aman-esen kelýdiń ózi de Erliktiń bir belgisi eken. Bizdiń aýylda sońǵy 15-20 jylda jaqsy bir dástúr paıda boldy. Ol 9 maıdan keıingi ár jeksenbide aýyldaǵy azamattar beıit basyna barady. Sol jerde qoı soıylyp, árýaqtarǵa quran baǵyshtalady. Oǵan mende baryp turam. Jalǵyz emes, ákemniń nemerelerin birge ertip baram. Quran oqytyp, bet sıpap qaıtamyz. Ákemiz jaryqtyq soǵys jaıly kóp aıta bermeıtin. Onyń ústine men úıden erterek on jasymda ınternatqa kettim. Keıin oqý, odan soń jumys, sodan taǵy Moskvadaǵy oqý, sonda qalý, Moskvada kıno túsirý. Ákemnen ajyrap ketken ekem. Esimde qalǵany papam soǵys jaıly 9 maıda maıdandas seriktesterimen qalǵanda ǵana aıtqan eken. Onda da biz balalyqpen úıge bir kirip, bir shyǵyp ákemniń aıtqanyn durys tyńdamappyn da. Biraq bir epızod esimde qalypty. Jeńis kúnine papamyzdy mekteptegi kezdesýge shaqyrǵan. Men sol 1-shi 2-shi klasstamyn. Baram da qaıtam degen ákemiz, keshikken. Úıge qonaqtar keldi. Apamyzdyń kishi sińilisi Gúljan apa men kúıeýi Ospan aǵamda kelgen bolatyn. Apam "Tez kelsin, úıge qonaqtar keldi" dep meni sms qyp jibergen. Alyp-ushyp mektepke bardym. Mektep bizdiń úıden alys emes. Uzyn korıdorda eshkim joq, oqýshylar sabaqta sııaqty. Alǵa qaraı ákemdi izdep júre bergem, bir klastyń esigi sál-pál ashyq, ishten tanys daýys estiledi. Esikke jaqyndap kep, qulaǵymdy tosyp tyńdasam, papam soǵys jaıly, maıdandaǵy bolǵan oqıǵalardy aıtyp otyr eken. Klasstaǵy balalar jym-jyrt, bári uıyp tyńdaǵan. ákem sóılep jatyr.
Qasynda mekteptiń dırektory - Shaıahmet aǵaı, sosyn taǵy bir-eki muǵalim uıyp qalǵan... «Kún qatty sýyq... Basymnan, mańdaıymnan aqqan qan toqtar emes. Baılaǵan bıntim qaıta-qaıta kózime túse beredi. Qasymdaǵy jaraly komandırimdi kótereıin desem, zildeı aýyr, áıteýir bir kezde shınelinen tartyp súıreı berdim. Qaıda bara jatqanymdy da bilmeımin. Áıteýir dolbarlap artqa qaraı kelgen izimizge qaraı jyljı berdim. Tún tas qarańǵy…» Men durystap tyńdaıyn dep esikti sál ashyp edim, bajyldaýyq esik bozdap qoıa berdi. Papam meniń kelgenimdi baıqap qaldy. - Ne boldy? – dedi esikti ashyp. - Apam jiberdi. Úıge qonaqtar keldi. Ospan aǵalar. Asy – Saǵadan kepti – dedim. -Qazir. – dep ákem ishke qaıta kirgen. Men syrtqa shyqtym da tosyp turdym. Bir kezde baryp papam kórindi. Dırektor aıtqan soń kezdesý boldy -dedi. -ÁÁÁ – dedim men: -Sosyn papa, sen kimdi súırep shyqtyń? Qaıdan?-dedim. Shyn máninde soǵys jaıly aıtpaıtyn ákemnen bilgim keldi. - Á..Á – ol meniń komandırym ǵoı. Kertok degen… Hohol bolatyn – dedi ákem.
– Ekeýmizdi sodan keıin Moskvaǵa gospıtalǵa jiberdi. Biz Moskvany Volokolamskide qorǵadyq qoı… Ol qatty jaralandy. Moskvada ony basqa gospıtalǵa, meni basqa gospıtalǵa jiberdi. Bizder 120 adamnan úsh-tórteýmiz ǵana qaldyq. Bári qyrylyp ketti… -Ol kisi qazir bar ma? – dedim. -Kim bilsin,-dedi papam kúrsingendeı. Tiri me, óli me? Bar ma, joq pa, bilmeımin. Biraq tiri bolsa, meni izder edi… Biraq kim biledi? – Ári qaraı ákem de, men de úıge deıin únsiz bardyq. Papamyz jaryqtyq aq kóńil, aqjarqyn, elgezek kisi bolatyn. О́mirinde bireýdiń ala jibin attamaǵan. Apam aıtyp otyratyn. Soǵystan sońǵy qıyn jyldar. Ashtyq. Papamyz birde esek arbamen shóp shabýǵa barady. Kúni boıy shóp shaýyp, túndeletip kele jatsa, bir butanyń túbinde birdeńe aǵarańdaıdy. Qarasa bir meshok jańa orylǵan bıdaı eken. Álgi bir qap bıdaıdy arbaǵa artyp ákemiz sovhozdyń kontoryna bir-aq kelgen. Uıyqtap jatqan qaraýyldy oıatyp álgi bir qap bıdaıdy kontorǵa tastap ketken deıdi. Mine, ne degen adaldyq, ne degen tazalyq… Men úıden erte on jasymda kettim. Ákemiz aýyldaǵy oqýdyń, bilimniń sapasyn bilgendikten bizdi, inim Abat ekeýimizdi Qaraturyq mektep-ınternatyna jiberdi. Ol ınternat sol kezdegi Respýblıkadaǵy eń ozat, eń úlgili mektepterdiń biri edi. Mektep dırektory – Moldash Izbasarov soǵysqa qatysqan bir qoly protez qatal kisi bolatyn. Ákem ekeýi aýdandaǵy Paradta tanysyp keıin aralas-quralas bop ketken.
Al, muǵalimderi – óte bilimdi, sypaıy, naǵyz ıntellıgent kisiler bolatyn. Ásirese klass jetekshimiz Shaken Ernazarova bolsa, hımııadan Toqan Shadaev, ádebıet pen qazaq tilinen Dárish Bolathanov berdi. Ol kisi Muhtar Áýezovten dáris alǵan óte bilimdi ustaz bolatyn. Sabaqtan tys ádebıet páninen basqa, bizge sýretke túsirýdi sol kisi úıretti. Alǵashqy «FED» «Zenıt» sekildi fotoapparatttardy sol Dárish aǵaıdan kórdik. Sol kisiden úırendik. О́mir bar jerde ókinish qatar júrmek. Papamyz bizdiń er jetip adam bolǵanymyzdy kórgenmen, Azamat bolǵanymyzdy kórmeı ketti. Ákem qaıtqanda men áli Moskvada oqýymdy aıaqtamaǵan edim. Biraq bir oqıǵa esimde. Men alǵashqy kýrstyq fılmimdi Almatyǵa kelip túsirdim. On mınýttyq «Shańyraq» degen kıno. Kóshedegi mashınalardy túsirýge, arnaıy mashına beredi. Ol- Chaıka. Kádimgi polıýtbıýronyń músheleri ǵana minetin mashına. «Qazaqfılmde» ol kezde 2-3 ǵana Chaıka bolatyn. Júrgeni sezilmeıdi, shaıqalý degen joq. Kamerany ústine qoıyp túsire beresiń. Sol «Chaıkany» bizge bir kúnge berdi. Semka erterek bitken, ol kezde men «Qazaqfılmde» jataqhanada turam. GRES jaqta sońǵy kadrlardi bitken soń, joldan úıge soǵyp papamdy aldym. Ákem men kelgen soń qýanyp ketti. -Papa júr bizdiń úıge baraıyq. Ádeıi alyp ketýge keldim.- dedim. Ákem asyǵyp-úsigip kıinip, dalaǵa shyqty. Men ádeıi úndegem joq. Ol meni taksı ustaıdy dep oılaǵan bolar. Men Chaıkanyń artqy esigin ashtym da " Papa otyr. Osymen baramyz- dedim. Ákem ań-tań. Ne otyraryn, ne otyrmasyn bilmeıdi. - Apyrmaı a, apyrmaı a. Mynaý Qonaevtyń minetin Chaıkasy ǵoı- deı berdi. -Otyr papa, endi sen minesiń- dedim. Chaıkanyń ishi keń, ákem jaryqtyq máz-máıram balasha qýanǵan. Terezden dalaǵa qaraıdy. Esine sonaý bir kezderi túsken sekildi. Bıyl Uly Jeńistiń 75 jyldyǵy. Qazir karantın, aýyl turmaq, Astanadan Almatyǵa barý qıyn. Alaıda osy Uly Jeńiske meniń de qatysym bar sekildi. Sebebi meniń ákem sol surapyl soǵysqa qatysqan jan. Maıdanǵa qatysyp soldat bolǵan. Meıli Berlınge baryp, Reıhstagqa tý tikpese de, men ákemdi maqtan etem. О́ıtkeni papam sol soǵystan, jaralansa da aman-esen kelgen kisi. Jáne ákemiz ómirde bireýdiń ala jibin attamaǵan, adal bolatyn. Jáne ómir boıy jarqyn kúnderdi ańsaýmen ótken. Iá meniń ákem osyndaı, qarapaıym ǵana qatardaǵy soldat bolatyn... Qazir basyna bara almasam da, ishteı ǵana:
-Papa! Jeńis kúni qutty bolsyn deımin! Papa bul seniń jeńisiń ǵoı! Osy jeńis máńgilik bolǵaı deımin! Jeńis kúni qutty bolsyn aǵaıyn!!!
Myna óleńdi osydan birneshe jyl buryn jazǵan edim. Búgin sony sizderge usynýdy jón kórdim...
Soǵys kórgen ákem meniń erte ólgen,
Malyn jaıyn ketkendeı-aq ertemen.
Qol ustatqan ákem meni búginmen,
Jalǵastyrǵan jáne meni erteńmen.
Balalarǵa ózim búgin ákemin,
Erkeletken dostaryma «Tákemin».
Ákem aty shyqqan kezde bıikpin,
Ákem aty estilmese «pákemin»
Nemeresi búgin onyń kekildi,
Nemeresi atasyz bop jetildi.
Úıge baryp qonǵan kezde keıde men,
Ákem meniń úıde júrgen sekildi.
Nemereń bar, murtty bolar qııaqty,
О́sip keled, uldarym bar uıatty.
Jınalǵanda balasynyń barlyǵy,
Ákem úıden shyǵyp ketken sııaqty.
Men de ákemdi áli kúnge izdeımin,
Áke kórsem álimsaqtan siz deımin.
Atasy bar balalarǵa qyzyǵam,
Ákelerin saǵynǵandar biz deımin.
Talǵat Temenov
