Bizde bınestiń akademıkteri de, akýlalary da qalyptasty. Bıznes ókilderiniń áleýmet aldyndaǵy jaýapkershiliginiń salmaǵy atan túıege júk bolatynyn qazirgi jaǵdaı kórsetip otyr. Qazir bizge bıznesti 1990 jyldary Almatynyń qara bazarlarynda ala dorbamen taýar satyp bastaǵandardyń da, keıin es jıyp, teorııalyq jaǵynan ózin-ózin damytqandardyń da tájirıbesi qyzyq. Endi olardyń tájirıbesin mektep, balalar-baqshasynyń baǵdarlamalaryna akademııalyq pán sabaǵy retinde engizý ǵana qaldy.
«Shetten kelgen kásipkerler bizdiń elimizge bir túıir nan alyp kelse, óz elderine qaıtar tusta sol nannyń ústine maı men ýyldyryq salyp áketip jatyr» degen tirkesti aıta-aıta sózdiń qadiri qashyp, qalamymyz qaıyrylyp qalatyndaı deńgeıge jetken edik. Úkimet tarapynan da, qoǵam tarapynan da qozǵalys bar.
Osy maqsatta otandyq ónim legin óndirýge kúsh salý, ımportqa táýeldilikten qutylý, qazaq bıznesiniń jaýapkershiligin arttyrý tárizdi sharalar atqarylyp jatqany belgili. Qazaq Úkimeti qal-qadiri jetkenshe, kásipkerlerge qoldaý kórsetip, dem berýdi jón sanap otyr. Al bul rette qazaq kásipkerleriniń bıikke umtylǵan talpynysy kóńil kónshite me? Ultymyzdyń sharýaqor azamattary bıznes klassıgi bolýǵa daıyn ba? Mine, biz búgin osy jaǵyn saralap kórmekpiz...
Jalpy, Keńestik dáýirde kommýnıstik tárbıeniń ýyzyn iship, maksımalıstik kózaqaraspen eseıgen aǵa býyn «qazaqtyń saýda jasaýǵa, bıznespen aınalysýǵa qyry joq» degen túsinikpen kún keshti. «Saýda-sattyq óz-aǵam ózbekterdiń tirligi» dep biletin qazaq balasyna ol kezderi saýdagerlikpen aınalysyp, sharýasyn dóńgeletý qıyn is bolyp sanalatyn. Al qazirginiń qazaǵy jaımen bolsa da naryq zańdylyǵyna beıimdelip, naryqtyń qaǵıdattaryn júıeli túsinýge tyrysqan bolady. Áıtse de bir tıyndy eki etip uqsata bilýge qazaqtardyń basym bóliginiń ebi joq ekeni taǵy bar.
Eger resmı derekterge júginsek, Qazaqstan halqynyń 15 paıyzdaıyn baı-manaptar, 30 paıyzyn jarly-jaqybaılar, qalǵan 55 paıyzyn orta shaýarlar quraıdy. Halyqtyń 30 paıyzy kedeıler (!). Bul rette mamandar: «Shvedterdiń áleýmettik baǵdarlamasynyń esebi boıynsha Shvesııa halqynyń 5 paıyzy baılar bolsa, 10 paıyzdaıy kedeıler, qalǵany orta taptaǵy adamdar. Shvesııada ortasha ómir súretin adam sany kóp, jarlylar men baılar sany az. Eger halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn túzeımiz desek, bizge de osyndaı júıege kóshý kerek» deıdi. Mamandardyń endi bir bóligi: «Halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartyp ortasha deńgeıde ómir súretin sharýalar legin kóbeıtý úshin qazaqtyń bıznestik belsendiligin arttyrý qajet» degen pikirde.
Kásip pen násip
Sonymen qazaqtyń bızneske degen yqylasyn qalaı arttyramyz?
... Negizinde órkenıetti elderdiń basym bóligi – bıznes salasynda ózindik ornyn oıyp turyp alý úshin belgili bir júıege súıenedi. Máselen, álem naryǵynda elektrondy quraldarymen aty shyqqan japondar balasyna jeti jasynan bastap «Bıznes álippesin» úıretetin kórinedi. Naq osy turǵyda japondarda mektep baǵdarlamasyna engizilgen arnaıy júıeli josparlar bar. Al Evreıler bes jasynan bastap balasyna qolyndaǵy aqshasyn qalaı uqsatýdyń jón-jobasyn túsindirýden jalyqpaıdy. Irgemizdegi Qytaıdyń ózi mektep qabyrǵasynan-aq balany únemshil, qanaǵatshyl bolýǵa, bardy uqsata bilýge tárbıeleıdi.
Bul rette bizdiń otandyq kásipkerlerimizdiń biri – Uzaqbaı Aıtjanov bylaı deıdi: «Bizde bıznes álippesi degen múlde joq. Máselen, sheteldik joǵary oqý oryndarynda tek qana ekonomıst, qarjyger mamandyǵyn oqytyp qana qoımaıdy. Olarda bıznestik salanyń júıe-júıesin bólip, tereń baıyptap oqytatyn arnaıy sabaq bar. Damyǵan jáne damýshy elderdiń turǵyndary balasyna jastaıynan bıznesmen bolýdyń qyr-syryn úıretedi. Al Qazaqstanda mundaı júıe ornyqpaǵan. Bul da bizdiń baılyq kózin uqsatýdyń durys júıege qoıa almaǵanymyzdyń bir aıǵaǵy. Qolyna ketpendi ustatyp qoıa berse, ómiri ketpen ustap kórmegen adam ne isteıdi? Ne ketpendi syndyrady, nemese ózin jarymjan qylady. Bizdiń naryqtaǵy otandyq bedelimizdiń aqsap jatýy da osy ispettes dúnıe. Alǵash jekeshelendirý tusynda ne istedik? Aýylǵa «óz kúnińdi óziń kór» dedik te, taratyp jiberdik. Aqyry nemen tyndy? Aýylsharýashylyǵy turalady, mal basy azaıdy. Ol da tájirıbesiz ketpenshiniń qylyǵy ispettes nárse boldy. Shala nadandyq pen shalaǵaılyqtyń túbi ońdyrmaıtynyn ata-babalarymyz nyqtap turyp aıtyp ketken. Mysaly, Afrıka elderin qarańyzshy, ıen tegin baılyqqa batqan el. Jeriniń asty toly qazyna. Biraq áleýmettik jaǵdaıy óte tómen elderdiń sapynda tur. Qudaı osyndaıdan saqtasyn. Qansha jerden ulanǵaıyr dalamyz, baılyqqa malynǵan jerimiz bolǵanmen, ony uqsatýdyń utymdy jolyn meńgerýimiz kerek.
Bul kásipkerlik arqyly nesibesin taýyp júrgen azamattyń pikiri. Ras, biliksiz adamnan sharýany shyrq úıirer talpynys shyqpasy anyq. Demek, bıznesti baısaldy etý úshin de asqan bilim kerek...
Bıznes jáne biliktilik
Al qazaq kásipkerleri bıznestegi biliktilik bolashaqqa jasalǵan kapıtal ekenin jete túsine me? Bul rette qarjyger, kásipker Erlan Ibragım qazaq bıznesiniń kósegesin kógertý úshin bilim jáne bilik qajet ekenin aıtady. Mysaly, álem naryǵynda bir ǵana qol saǵatymen tanylǵan Shveısarııa óziniń jas kásipkerlerine «Aldymen basyńda bilimiń bolsyn, sodan soń baryp bıznespen aınalys» degendi jıi túsindiredi. Jáne olarda arnaıy jeke kásipkerlikpen aınalysqysy keletin adamdardy oqytatyn joǵary oqý oryndary barshylyq. «Al bizdiń Qazaqstanda qalaı? Bizdiń elde alǵash bıznesti bastap jeke sharýashylyq ashý, aksıonerlik qoǵam qurý ońaı nárse. Al ári qaraı onyń jumysyn jandandyrý óte qıyn. Bul jerde kásipkerlerdiń qajyr-qaıraty, bilik-bilimi syr berip jatatynyn jasyryn emes. Qajet deseńiz, bizde zań bilmeıtin, elimizdiń zańyna moıynusyna bermeıtin kásipkerler de jetip-artylady. О́z basym bıznesin jandandyrý úshin kásipker aldymen sol eldiń zańyn jetik meńgeretin bilimdi bolýy kerek dep oılaımyn. Sonda ǵana Qazaqstanda klassık bıznesmender qatary kóbeıetin bolady», dedi Erlan Ibragım.
Sarapshylar qaaqtyń bızneske degen jaýapkershiliginiń artýyn, qazaq balasynyń bızneste bilimdi bolǵanyn qalasaq, mektep jasynan bastap balaǵa japondar tárizdi «Bıznes álippesin» oqytqan abzal. Muny osy bastan qolǵa alsaq, kúni erteń urpaǵymyz bıznes darabozdarynyń qatarynan kórineri anyq. Búginde qazaq balasy qolynan is keletin, eńbekqor ekenin tanytyp úlgerdi. Qazir Qazaqstannyń birqatar iri kompanııalary men korporasııalary álemdik naryqta tanyla bastady. Desek te, «jahandyq ekonomıkada qazaqtyń ulttyq bederin aıshyqtap kórsetetin brend qalyptastyrdyq» dep aıtýǵa áli erterek. «Biraq bizde soǵan umtylys bar. Qazaq kásipkerleriniń izgi armandarynyń bir parasy – dúnıejúzindegi alpaýyt kompanııalarmen ıyq tirestirý. Meniń oıymsha, otandyq kásipkerlerdiń álemdik naryqta keń kósilýge erik-jigeri jetedi. Osy maqsatta túrli jobalar jasalynyp, baǵdarlamalar qabyldanyp, birshama ońtaıly ister tyndyrylýda. Sondyqtan osy isterdiń ornymen júzege asyp, oń nátıje beretinine zor úmit artý kerek» deıdi Erlan Ibragım.
Ras, biz búgingi ǵasyrdy «Tehnologııalyq damý ǵasyry» dep aıshyqtaımyz. Bir áttegen-aıy ázirshe sol tehnologııanyń tilin meńgerý bizge muń bolyp-aq tur. Qazirde sheteldik ınvestorlar Qazaqstannyń baılyǵynyń arqasynda mıllıardtardy aınalymǵa salyp júr. Shetten kelgen kásipkerler bizdiń elimizge bir túıir nan alyp kelse, óz elderine qaıtar tusta sol nannyń ústine maı men ýyldyryq salyp áketip jatyr. Olardyń bar maqsaty – Qazaqstannyń baılyǵyn paıdalanyp, shaýarsyn dóńgeletý. Qudaı onyń betin ári qylsyn, basymyzǵa kún týa qalsa, sol shertip júrgen sheteldikterdiń bári qaraqan basyn saýǵalap keteri anyq. Qazirde biz qarapaıym tutynýshy retinde sheteldik ónimniń «qyzyǵyn» kóremiz. Kıetinimiz – sheteldiń kıimi, jeıtinimiz – ózge eldiń tamaǵy. Bul rette qazaqstandyq kásipkerlerge bar kúshti sarqa otyryp, bıznes salasynyń klassıgi bolýǵa umtylatyn kez jetti. Qazir osy másele qyzý talqylanyp jatyr. Qoǵam músheleri bıznes álippesiniń mektep baǵdarlamasyna kesh bolsa da engiziletinin qýanyp otyr.
Akademık Asqar Jumadildaevtyń aıtýynsha, bizde otbasylyq nemese balalardyń kúndelikti qalta shyǵyny degen túsinik qalyptaspaǵan. Sonyń saldarynan balalar aqshanyń qaıdan kelip, qaıda ketip jatqanyn túsinbeı ósedi. «Balanyń qoershaǵan ortanyń ekonomıkalyq sıpattamasy týraly túsinigi ata-anasynyń «mektepte shaı ishesiń» dep bergen aqshasynan bastalýy kerek. «Aqsha qaıdan, qalaı keldi, qaıda, nege jumsaldy?» degen saýaldyń jaýabyn kishkentaı kezinen bilgen baladan ǵana eseıgende saýatty kásipker shyǵady», – deıdi Asqar Jumadildaev.
«Búgingi tańda «Q3 Worldwide» holdınginiń negizin salýshy Qaırat Qudaıbergenov, «BI Group» basshysy Aıdyn Rahymbaev, «Medıamagnat», «Megapolıs», «Bıznes ı Vlast», «Forbes Kazakhstan» basylymdarynyń negizin qalaýshy, «United Media Group» kompanııasynyń jetekshisi Armanjan Baıtasov syndy kásipkerlerdi áleýmettik jeli arqyly jaqsy tanımyz. Keıbiri jastar arasyna jıi shyǵyp, kezdesýler ótkizedi. Bul bıznes ókilderiniń qarapaıym halyqqa birtaban jaqyndaǵanynyń belgisi.
Ekonomıst Myrzakeldi Kemeldiń paıymdaýynsha, kásipkerlik jáne bıznes negizderi akademııalyq pán retinde mektep baǵdarlamasyna ense, máseleni teorııamen shektemeı, tájirıbemen ushtastyryp otyrý qajet. «Kásipker Qaırat Qudaıbergen óz isin 25 jasynda bastaǵan. Armanjan Baıtasov pen Aıdyn Rahymbaev ta bızneske osy jasta bet burǵan. Jańa pándi bilim baǵdarlamasyna engizerdiń aldynda Almaty, Astana qalalarynda aty atalǵan bıznesmenderdiń qatysýymen bıznes-trenıng uıymdastyrý kerek», – dedi Myrzakeldi Kemel.
Sarapshylar qazaq balasynyń myqty bıznesmen bolýyn qalasaq, bıznes álippesin mektep jasynan bastap meńgertý qajet.
Tanymal kásipker Gúlmıra Mamytbaeva 1990 jyldardyń basynda jeke bızneske bet burýyna reseılik basylymda jaryq kórgen shaǵyn aqparat sebep bolǵanyn aıtady. Ol kezde Reseıde «kofebým» bolyp jatypty. Osyny nazarǵa alǵan jas kelinshek telearnadaǵy jaýapty qyzmetin tastap, jeke kásipke bet burypty. «Joldasyma páterimizdi satý týraly usynys jasadym. Buǵan deıin jınaǵan qarjymyzǵa páterdiń aqshasyn qosyp, Almatydan kofehana ashaıyq dedim. Italııaǵa baryp, sapaly kofe jasaıtyn tehnologııa satyp ákeldik. Isimiz alǵa basqan kezde kofemen birge kámpıt, tátti nan satatyn boldyq», dedi Gúlmıra Mamytbaeva.
Kásipkerdiń aıtýynsha, jeke bızneste tyńǵa túren salǵandar ǵana tabysqa keneledi. «Men jeke bıznespen aınalysatyn adamdardy eki topqa bólemin: biri – sprınterler, ekinshisi marafonshylar. Alǵashqylary isti erekshe ekpinmen bastaıdy, alaıda sońyna deıin jetkizbeıdi. Sońǵylary qandaı qıyndyq bolsa da tótep beredi, tabysqa qajyry men qaıratynyń arqasynda jetedi», dedi ol.
Gúlmıra Mamytbaevanyń málimdeýinshe, kásipkerlik jáne bıznes negizderi páni bolashaqtyń baı-baǵlandaryna aldyn ala oılaý, josparlaý, táýekelge bara bilý syndy qasıetterdi meńgertýi tıis. Al ósem, ónem, tabysqa kenelemin degene kez kelgen kásipker sprınter emes, marafonshy bolýy kerek.
