Broz Tıtomen birge soǵysqan

Degenmen, solaı eken dep, ke­she­gi at aýyzdyǵymen sý iship, er eti­gimen qan keshken qyr­ǵyn so­ǵys­ta adamzat balasyn fa­shız­m­niń qandy sheńgelinen qut­qaryp qa­­lýǵa qasyq qany qal­ǵan­sha úles qos­­qan erlerdiń erlik isin nege aıt­­pasqa?!

Búgingi áńgime Ekinshi dú­nıe­­júzilik soǵysta áıgili Broz Tıto­men partızan otrıadynda bir­ge soǵysyp, onymen qan­dy­kóı­lek joldas bolǵan Tileýbaı Shú­keıuly týraly bolmaq. Marqum ómir boıy Qaraǵandy obly­syn­da­ǵy Kıikti aýylynda turdy. El­diń bári «Partızan» dep atap ket­ken bul kisi týraly ańyzǵa ber­gi­siz nebir áńgimelerdi bala kezden estip óstik. Solardyń kóbin shyn­dyq­qa keledi dep senimmen aıtýǵa bolady. Nege deseńiz, ke­ńes zamanynda Tilekeńdi eli­miz­­degi qarýlas dostary ǵana emes, Iýgo­s­lavııadan Broz Tı­to­nyń ózi de izdep, eline talaı márte sha­qyr­ǵan. Eleýsizdiń biri bolsa, zama­nynda bildeı bir mem­le­kettiń dú­rildep turǵan basshy­sy aıda­la­daǵy Azııanyń bir túkpi­­rin­degi qa­rapaıym qazaqty iz­der me edi?!

 * * *

Tileýbaı Shúkeıuly 1921 jyl­dyń qańtarynda Qaraǵandy ob­lysyndaǵy Tasaral aýylynda balyqshynyń otbasynda dú­nıege kelipti. Áskerge 1940 jyly shaqyrylǵan. So­ǵys kezinde áskerı antty 1942 jyldyń 12 aqpanynda qa­byl­dap­ty da, sol jyldyń mamyryna deıin №66 atty ásker polkiniń qu­ramynda «Sabelnyı» bó­lim­she­siniń komandıri bolyp maıdan da­lasyndaǵy keskilesken ur­ys­tar­ǵa qatysqan.

Tileýbaı Shúkeıuly nemistiń tut­qy­nynda bir emes, eki ret bol­ǵan adam. Áskerı bıletin qarap otyr­saq, alǵashqy ret jaý qolyna 1942 jyldyń mamyr aıynda ja­ra­­la­nyp túsken eken. Gestapo jen­detterinen ıt qorlyqty kóre jú­rip, yńǵaıy kelgen bir sátte tutqynnan qashyp shyqqan muny bir kempirdiń jertólesinde boı tasalap jatqan jerinen nemister taǵy da ustap áketipti. Qabaǵan ıt­terine talatyp, kórmegen qor­lyq­­ty kersetken. «Denemniń saý tamtyǵy qalmady. Ákeldi de jan-jaǵy qaptaǵan ıne, tik tur­ǵan adam ǵana syıatyn temir qur­saý­­dyń ishine qamady. Úsh kún, úsh tún tikemnen tik turdym, sál qı­saı­sam boldy, deneme ıne ki­re­di. Tula boıym kúp bop isip ket­ti...», dep ótken kúnniń áń­gi­me­sin aı­tý­shy edi jaryqtyq.

Týmysynan eti tiri, ár nár­se­ge epti bolǵan Tilekeń tut­qyn­­da júrip te nemistiń tilin ta­­ýypty. Basqa túsken taǵdyrǵa kó­nip, mo­ıyn­sunǵan bola júrip, ne­­mis­tiń senimine kirgen. Sodan, 1943 jyl­dyń qarashasy bolsa kerek, syrt­tan, Iýgoslavııanyń partızan qyzdarynan: «Eki kúnniń ish­inde qashyp shyqpasańdar, sen­derdi atady», degen sýyt habar jetedi. Bulardyń arasynda sózderin nemisterge jetkizip oty­ratyn bir jansyz bar eken, al­dy­men sonyń kózin qurtý kerek bolady. Bul isti Shúkeı balasy Tileýbaı tap-tuınaqtaı etip oryndapty...

Tegi, konslagerde de, par­tı­­zan otrıadynda da bul kisi erek­she esepte bolǵan eken. Eki­niń biriniń júregi daýalaı ber­meı­­tin álgindeı isterdi dymyn bil­­dirmeı oryndaý, erekshe ma­ńyz­dy hám qupııa da jaýapty tap­syrmalar tek qana osy kisi­g­e júk­telip otyrǵan kórinedi. Buǵan onyń vzvod komandıri Beı­sen Ra­ıysovtyń jazyp ketken este­li­gi kýá.

Syrttan astyrtyn habar jetken soń, bul kezde konslagerdiń ishin­degi qoımada jumys istep júr­­gen Tilekeń kúzetshilerdi jer jastandyryp, etiginiń ul­ta­­­nynyń astyna jasyrǵan tis­te­ýik­pen elektr kózine qosylǵan tike­nek symdardy qıyp, bir top joldasymen qashyp shy­ǵa­dy. Aralarynda óziniń vzvod ko­mandıri Beısen Raıysov, ber­tinge deıin Qaraǵandyda tu­ryp kelgen qandykóılek joldasy Ospan Shil­de­baev jáne bas­qa­lar bar, bular to­bymen Broz Tıto­nyń partızan otrıa­dyna kelip qo­s­ylady.

Áskerı bılettegi derekke sú­ıen­­sek, Tilekeń partızan otrıadynda 1943 jyldyń qarashasynan 1945 jyldyń shildesine deıin bol­ǵan eken. Zady, Balqan or­man­darynda nemis-fashıst bas­qyn­shylaryna búıideı tıgen partızan otrıadtarynyń jetek­shisi Broz Tıto soǵystan keıin Iýgoslavııa Federatıvtik Sosıa­lıstik Respýblıkasynyń pre­zıdenti bolǵany tarıhtan bel­gi­li. Tilekeńniń úıinde osy Broz Tıtonyń 1971 jyly Jeńis meı­ramymen quttyqtap, óz qo­ly­men jazǵan haty – qundy qujat áli kúnge deıin saqtaýly. Sodan keıingi saqtalǵan qundy jádi­gerler – Iýgoslavııanyń eń joǵa­ry áskerı nagradalarynyń biri «Batyrlyǵy úshin» medaliniń jáne II dárejeli «Otan soǵysy» or­de­niniń qujattary men eki-úsh fo­to­sýret.

 * * *

Iýgoslavııa jerindegi partı­zan qozǵalysynyń Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵystaǵy alar orny, ta­rıhı mıssııasy Broz Tıtonyń este­likterinde egjeı-tegjeıli jazylǵan. Ony qaıtalap jatý­dyń qajeti de joq. Tek, Broz Tı­to­nyń jas kezinde qazaq ortasynda óskeni eriksiz nazar aýdartady. Soǵan qaraǵanda, soǵys jylda­ryn­da ol qazaqtardy baýy­ry­na tartyp, olarǵa yqylasty kóz­qarasta bolǵan-aý degen oı ke­le­di.

Uly Otan soǵysynyń arda­ge­ri, belgili jazýshy Qalmuqan Isa­baı «1943 jyldyń kók­te­min­de Tı­tonyń: «Kezinde qazaq dalasyn 3 jyl panaladym. Bul ultty óte jaq­sy bilemin. Esepsiz er emes. Qa­zaq eseppen, sanamen soǵy­sa­tyn halyq. Serjant bolsa da Beısen Raıysovty batalon komandıri etip taǵaıyndaımyn», degenin óziniń kitabynda jazady. Al Iýgoslavııa Azattyq armııa­sy­nyń 18-shi ekpindi ba­tal­­onynyń ko­mandıri bol­ǵan Beısen Raıysov ózi­niń este­li­gin­de mynadaı jazba qal­­dyr­ǵan: «Tileýbaı Shúkeev (Jez­­qaz­ǵan­­nan) óziniń vzvodymen elektr stansasy aýmaǵynda be­kin­gen nemis otrıadyn kózdi ashyp-jum­ǵan­sha tas-talqan etti».

Birde, Broz Tıtonyń partızan otrıa­­dynda júrgende Tileýbaı Shú­keıulynyń jasaǵy nemistiń qor­shaýynda qalyp qoıa jazdap, she­gine júrip soǵysyp, áreń degende buzyp shyǵypty. Biraq bu­lar bekingen blındajda asa qu­pııa, baǵa jetpes qujattar qa­lyp qoıǵan eken. «Sodan, – dep áńgi­me­sin sabaqtaı túsetin Tilekeń mar­qum, – komandırimiz bárimizdi sap­qa turǵyzyp, álgi qujattardy alyp kelýge shette turǵan bir partızandy jumsady. Ol baıǵus ólimge baratynyn bilip, buı­ryq­ty oryndaýdan bas tartty. Ko­man­dırimiz qatal edi, tapanshasyn aldy da, álgini sózge kelmesten tur­ǵan jerinde atyp tas­tady. Qa­zir aty-jónin umyttym, saptyń orta­synda turǵan taǵy bir partızan­dy saptan eki qadam shy­ǵaryp, endi oǵan da pármen ber­di. Jan tát­ti ǵoı, ol da bas tart­qan edi, aja­lyn komandırdiń qo­lyndaǵy ta­panshadan tapty...».

Bir mezette «Shýkeev!» degen komandırdiń qatqyl daýysyn estigende, barsa da óletinin, barmasa da óletinin jaqsy bilgen ol saptan atyp shyǵypty... Bir Alla, bir arýaqqa syıynyp, eki ókpesin qolyna alyp, blındajǵa qaraı qustaı ushqan. Qudaıdyń qaqqany ǵoı, jaýǵan oqtyń biri darymaı sol ushqan betimen ke­lip blındajdyń terezesin baspen súze-múze ishke buzyp kiripti. Qu­jat­tyń bárin qoınyna tyǵyp, blınd­ajdan atyp shyǵyp, keri sal­ǵan. Bárin baıqap, ańdyp otyrǵan ne­mister oqty qarsha boratypty. О́ldim-taldym degende orta jolǵa je­tip, oqqa ush­qan adamsha biraýyq qybyr etpeı jatyp alǵan. «Oq saıa­byrsyǵan bir sátte qý jandy shú­berekke túıip, tura sala taǵy júgirdim. Qalyń aǵashtyń she­tine ilige bergenimde oń aıaqtyń bal­­ty­rynyń tyz ete qalǵany esimde, komandırimniń qushaǵyna ke­lip jyǵyldym ǵoı. Ol da, men de pora-pora bolyp jylap jatyrmyz...», dep aıaqtaýshy edi marqum kezekti bir áńgimesin...

Taǵy bir áńgimesinde ol óziniń sha­ǵyn otrıadymen fashısterdiń general bastaǵan on alty ofı­se­rin qolǵa túsirgenin de aıtqan edi...

 * * *

Soǵys aıaqtalǵan soń Tileýbaı Shúkeıuly Máskeýde biraz aıaldap, tipti ol jerde jumys ta is­tepti. 1947 jyly aýylyna jal­ǵyz kelmeı, moınynan ja­ra­lanǵan kezinde ózin emdegen med­bıke Marııa Danıılovany erte kelgen.

Soǵystan keıin Tileýbaı Shú­keıulyn Broz Tıtonyń ózi bas bo­lyp maıdandos dostary Más­keý­ge de, Iýgoslavııaǵa da qonaq bo­­lyp qaıtýyn ótinip, ta­laı sha­­qyrypty. Nemistiń tut­qy­nyn­­da eki ret bol­ǵan balasyn ke­ńes za­manyndaǵy neshe alýan áń­gi­me­niń shet jaǵasyn estip, áb­den zárezap bolǵan anasy Aq­sho­­laq jibermepti. О́ıtetin de jóni bar edi. Soǵystan keıingi Sta­lın men Tıto arasynda bol­­ǵan salqyndyq, odan keıin murt­ty kó­semniń: «Tutqynǵa túsken adam joq, onyń bári satqyndar», degen qatal úkimi «úsh áriptiń» ba­qy­la­ýyn­da ún shyǵarmaı ómir sú­rýge máj­búr etken...

Tileýbaı Shúkeıuly 1984 jyly zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin Kıik stansasyndaǵy sý tartqysh qondyrǵysyna jaýapty bolyp jumys istedi. Marııa shesheı men Tilekeńniń kindiginen segiz bala taraǵan. Qudaıǵa shúkir, uly naǵashylarynikindeı kózderi aspan tústes nemere-shóbere, jıen-jıensharlar qazirgi ýaqytta Qaraǵandy óńirindegi Kıikti, Mo­ıyn­ty topyraǵynda ósip-ónip ja­tyr.

Joǵaryda aıtyp ótke­nimiz­deı, Tilekeńniń úıinde soǵys ke­zin­de túsirilgen eki-úsh fotosýret saqtalǵan. Sonyń birinde bir top partızan arasynda Tileýbaı Shú­keı­uly sol jaqtan sanaǵanda altynshy bolyp tur. Al otyrǵan úsheý­diń ortasyndaǵy Beısen Raıy­sov bolýy múmkin. О́kinishke qa­raı, bizdiń keıipkerdiń Broz Tı­tomen túsken sýreti joǵalyp ke­tipti...

Zamana ózgerip, dúnıeni dúr sil­kindirgen keshegi qan maı­dan­nyń daqpyrty belgili sebeptermen báseńdegenmen, tozaqtyń otyna túsken erlerdiń dańqy máń­gi óshpesi anyq. Ol dańqtyń jań­ǵy­ryǵy atalarynyń ekinshi jahan soǵysyndaǵy júrip ótken jo­lyna, qanmen jazylǵan tarıhyna qurmetpen qaraǵan keıingi ur­paqtyń jadynda meılinshe uza­ǵyraq saqtalsa eken dep tileısiń.

Qaraǵandy oblysy